Podział spadku po dziadkach a testament

Jak policzyć udziały po babci i dziadku?

W opisanej sytuacji trzeba osobno rozliczyć spadek po babci i osobno spadek po dziadku. Testament dziadka nie zmienia tego, że po śmierci babci jej spadkobiercy nabyli udziały w majątku, który należał do babci. Podobne sytuacje, w których w grę wchodzi spadek po babci i podział gospodarstwa, w praktyce wymagają najpierw ustalenia kolejności dziedziczenia.

Zakładamy, że babcia i dziadek pozostawali w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, a gospodarstwo, dom, budynki gospodarcze i lasy należały do majątku wspólnego. W takim modelu przed śmiercią babci każde z nich miało ekonomicznie po 1/2 udziału w majątku wspólnym. Do spadku po babci weszła więc jej połowa.

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz małżonek. Dziedziczą w częściach równych, jednak udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Po babci dziedziczyli: mąż oraz czworo dzieci. Ponieważ udział małżonka nie może być niższy niż 1/4 spadku, dziadek odziedziczył 1/4 spadku po babci, a dzieci podzieliły między siebie pozostałe 3/4 spadku po babci.

W przeliczeniu na całą nieruchomość wygląda to następująco:

• spadek po babci obejmował 1/2 całej nieruchomości,
• dziadek odziedziczył po babci 1/4 z tej 1/2, czyli 1/8 całej nieruchomości,
• każde z czworga dzieci odziedziczyło po babci 3/16 z tej 1/2, czyli 3/32 całej nieruchomości,
• dziadek miał następnie 1/2 własnego udziału oraz 1/8 odziedziczone po babci, czyli razem 5/8 całej nieruchomości.

Jeżeli dziadek w testamencie zapisał Panu wszystko, to co do zasady testament obejmuje jego majątek, czyli przede wszystkim udział 5/8 w całej nieruchomości. Nie obejmuje natomiast udziałów, które dzieci nabyły już wcześniej po babci.

Ile procent należy się pozostałym spadkobiercom?

Przy powyższych założeniach udział każdego dziecka po babci wynosi 3/32 całej nieruchomości, czyli 9,375%. Udział dwóch pozostałych wujków wynosi więc łącznie 6/32, czyli 3/16 całej nieruchomości, a więc 18,75%.

Jeżeli mama i jeden wuj rzeczywiście skutecznie przenieśli swoje udziały po babci na Pana, Pana udział może wynosić łącznie 13/16 całej nieruchomości, czyli 81,25%. Składa się na to 5/8 po dziadku z testamentu oraz 6/32 po mamie i jednym wujku.

Trzeba jednak uważać na sformułowanie „zrzekli się spadku na moją korzyść”. W prawie spadkowym ma ono różne znaczenia. Zrzeczenie się dziedziczenia następuje w umowie zawartej ze spadkodawcą jeszcze za jego życia i wymaga aktu notarialnego. Po śmierci spadkodawcy można natomiast odrzucić spadek, ale co do zasady nie robi się tego „na rzecz” wybranej osoby. Udział przechodzi wtedy według reguł dziedziczenia, często na zstępnych osoby odrzucającej.

Jeżeli celem jest przekazanie udziału konkretnej osobie, najczęściej stosuje się darowiznę udziału, sprzedaż udziału, zbycie udziału w spadku albo umowny dział spadku. Przy nieruchomości potrzebny jest akt notarialny. Podobne reguły obowiązują, gdy dochodzi do zakupu nieruchomości od spadkobierców przez osobę spoza rodziny.

Czy można umówić się, że wujowie dostaną lasy, a Pan resztę?

Tak, taki podział jest możliwy, jeżeli wszyscy współwłaściciele dojdą do porozumienia i da się go prawidłowo przeprowadzić od strony prawnej, geodezyjnej oraz księgowo-wieczystej. Strony mogą ustalić, że jedna osoba otrzyma dom z zabudowaniami, inna konkretne działki leśne, a jeszcze inna spłatę pieniężną. W praktyce pojawia się też pytanie o sprzedaż działki odziedziczonej po babci, gdy któryś ze współwłaścicieli chce po prostu spieniężyć swój udział.

Trzeba jednak odróżnić dwa rozwiązania. Pierwsze to przyznanie udziałów w konkretnych działkach, czyli współwłasność nadal może istnieć, ale w innym układzie. Drugie to fizyczny podział nieruchomości i założenie odrębnych ksiąg wieczystych dla wydzielonych działek. To drugie rozwiązanie może wymagać dokumentów geodezyjnych, zgodności z planem miejscowym albo decyzji administracyjnych.

Jeżeli w skład majątku wchodzą lasy albo grunty rolne, notariusz może wymagać dodatkowych zaświadczeń i sprawdzić, czy nie występują ograniczenia w obrocie, prawa pierwokupu albo obowiązki informacyjne. Zakres formalności zależy od rodzaju działek, ich oznaczenia w ewidencji gruntów oraz treści księgi wieczystej. Osobnym problemem bywają działki bez księgi wieczystej w spadku, dla których konieczne może być uregulowanie stanu prawnego przed podziałem.

Zbycie udziału w spadku i dział spadku

Spadkobierca, który przyjął spadek, może zbyć spadek w całości albo w części. Może też zbyć udział spadkowy. Zgodnie z art. 1052 Kodeksu cywilnego umowa sprzedaży, zamiany, darowizny albo inna umowa zobowiązująca do zbycia spadku przenosi spadek na nabywcę, chyba że strony postanowią inaczej.

Umowa zobowiązująca do zbycia spadku oraz umowa przenosząca spadek zawierana w wykonaniu wcześniejszego zobowiązania powinny być zawarte w formie aktu notarialnego. Brak tej formy powoduje nieważność czynności.

W praktyce, gdy w spadku są nieruchomości, najbezpieczniej jest doprowadzić do jednego z następujących rozwiązań:

• umownego działu spadku u notariusza, jeżeli wszyscy są zgodni,
• umowy sprzedaży albo darowizny udziałów w nieruchomości,
• umowy zbycia udziału w spadku, jeżeli przedmiotem jest udział spadkowy,
• sądowego działu spadku, jeżeli nie ma zgody między spadkobiercami.

Oświadczenie złożone w toku postępowania działowego, że uczestnik chce, aby jego udział przypadł innej osobie, nie zawsze jest samodzielną umową zbycia udziału. Może być potraktowane jako stanowisko co do sposobu działu spadku. Takie podejście pojawia się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, między innymi w orzeczeniu z dnia 3 października 1980 r., sygn. akt III CRN 180/80.

Jak udokumentować porozumienie między spadkobiercami?

Jeżeli wszyscy są zgodni, najczęściej sporządza się u notariusza umowę działu spadku, ewentualnie połączoną ze zniesieniem współwłasności, darowizną albo sprzedażą udziałów. W akcie notarialnym można dokładnie wskazać, kto przejmuje dom, kto działki leśne, czy mają być spłaty oraz w jakich terminach.

Porozumienie spisane zwykłą kartką może mieć znaczenie dowodowe co do ustaleń rodzinnych, ale nie przeniesie własności nieruchomości. Jeżeli przedmiotem ustaleń są udziały w domu, gospodarstwie, lesie lub działkach, konieczny jest akt notarialny.

Jeżeli nie ma zgody wszystkich zainteresowanych, pozostaje wniosek do sądu o dział spadku i zniesienie współwłasności. Sąd może przyznać składniki majątku konkretnym osobom, zasądzić spłaty, a w ostateczności zarządzić sprzedaż składnika majątkowego, jeżeli inny podział nie jest możliwy albo racjonalny.

Jakie dokumenty przygotować do notariusza?

Lista dokumentów zależy od stanu prawnego nieruchomości, rodzaju działek i tego, czy spadek został już formalnie potwierdzony. Zwykle potrzebne będą:

• odpisy aktów zgonu babci i dziadka,
• dokumenty potwierdzające pokrewieństwo spadkobierców, na przykład akty urodzenia i małżeństwa,
• testament dziadka, jeżeli był sporządzony poza aktem notarialnym,
• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia po babci,
• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia po dziadku,
• numery ksiąg wieczystych i aktualne dane nieruchomości,
• wypisy z rejestru gruntów, a czasem także wyrysy z mapy ewidencyjnej,
• zaświadczenia z gminy dotyczące planu miejscowego, rewitalizacji albo przeznaczenia działek, jeżeli notariusz ich wymaga,
• dokumenty dotyczące lasu, jeżeli działki są oznaczone jako leśne,
• zaświadczenia z urzędu skarbowego potwierdzające rozliczenie albo zwolnienie w podatku od spadków i darowizn, jeżeli są wymagane do aktu,
• dane osobowe stron oraz informacje o ewentualnych spłatach.

Przed wizytą warto przesłać notariuszowi numery ksiąg wieczystych i opisać planowany podział. Notariusz wskaże, które zaświadczenia są konieczne w konkretnej sprawie, zwłaszcza gdy w majątku są grunty rolne, lasy albo działki bez założonej księgi wieczystej.

Zachowek po dziadku a testament na wnuka

Osobną kwestią jest zachowek. Jeżeli dziadek w testamencie pominął swoje dzieci i powołał do całości spadku wnuka, dzieci dziadka mogą w określonych sytuacjach żądać zachowku. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie automatycznym udziałem w nieruchomości.

To oznacza, że nawet jeżeli testament skutecznie powołuje Pana do spadku po dziadku, pominięci uprawnieni mogą wystąpić z żądaniem zapłaty. Wysokość zachowku zależy między innymi od wartości spadku, darowizn, sytuacji rodzinnej oraz tego, czy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Jeżeli mama lub wujowie chcą zrezygnować z roszczeń, warto uregulować to jasno w ugodzie albo w akcie notarialnym, zależnie od przyjętej konstrukcji prawnej. Sama ustna deklaracja może być niewystarczająca, gdy później dojdzie do sporu.

FAQ

Czy dziadek mógł testamentem zapisać cały dom, jeśli część należała już do dzieci po babci?

Dziadek mógł rozporządzić swoim majątkiem. Jeżeli dzieci nabyły udziały po babci, testament dziadka nie odbiera im tych udziałów. Testament obejmuje udział dziadka, a udziały po babci trzeba rozliczyć osobno.

Czy pozostali spadkobiercy muszą dostać pieniądze?

Nie zawsze. Mogą otrzymać konkretne składniki majątku, na przykład działki leśne, albo mogą sprzedać lub darować swoje udziały. Jeżeli jednak wartość przyznanych składników nie odpowiada udziałom, zwykle ustala się spłaty albo dopłaty.

Czy zwykła umowa rodzinna wystarczy do przeniesienia udziału w nieruchomości?

Nie. Jeżeli chodzi o własność nieruchomości albo udział w nieruchomości, potrzebny jest akt notarialny. Bez aktu notarialnego własność nie przejdzie na inną osobę.

Co zrobić, jeśli wujowie nie chcą się porozumieć?

Można złożyć do sądu wniosek o dział spadku i zniesienie współwłasności. We wniosku warto zaproponować konkretny sposób podziału, wskazać wartości składników majątku oraz ewentualne spłaty.

Czy pominięci w testamencie mogą żądać zachowku?

Tak, jeżeli należą do kręgu osób uprawnionych i nie zachodzi okoliczność wyłączająca zachowek. Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej kwoty, a nie automatycznym prawem do konkretnej działki.

Podsumowanie

W opisanej sprawie kluczowe jest prawidłowe oddzielenie spadku po babci od spadku po dziadku. Przy typowym majątku wspólnym małżonków dziadek po śmierci babci miał łącznie 5/8 całej nieruchomości i ten udział mógł przekazać testamentem. Dzieci babci zachowały natomiast udziały po 3/32 całej nieruchomości.

Jeżeli część spadkobierców chce przekazać swoje udziały Panu albo zgadza się na podział, w którym otrzyma lasy, dom, działki lub spłaty, należy przygotować akt notarialny albo przeprowadzić dział spadku przed sądem. Najpierw warto jednak zebrać dokumenty spadkowe, dane z ksiąg wieczystych i ewidencji gruntów oraz ustalić realną wartość poszczególnych składników majątku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 3 października 1980 r., sygn. akt III CRN 180/80