Czy można wydziedziczyć brata po śmierci rodziców?

Czy rodzeństwo może wydziedziczyć brata po śmierci rodziców?

Nie. Po śmierci rodziców pozostali spadkobiercy nie mogą pozbawić brata udziału w spadku przez wydziedziczenie. Wydziedziczenia może dokonać wyłącznie spadkodawca, czyli w tej sprawie każdy z rodziców, i tylko w testamencie.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka albo rodziców prawa do zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Jeżeli rodzice nie sporządzili testamentu z takim postanowieniem, po ich śmierci nie da się zastąpić tej decyzji uchwałą rodziny, oświadczeniem rodzeństwa ani wnioskiem do sądu o samo wydziedziczenie brata.

Trzeba również odróżnić wydziedziczenie od pominięcia osoby w testamencie. Wydziedziczenie w rozumieniu art. 1008 KC dotyczy pozbawienia prawa do zachowku, a nie samodzielnej decyzji pozostałych spadkobierców o odebraniu komuś udziału.

W opisanej sytuacji najważniejsze jest prawidłowe przeprowadzenie działu spadku i ustalenie, czy wcześniejsze darowizny dla brata powinny zostać zaliczone na jego schedę spadkową.

Co oznacza udział 1/3 w spadku?

Postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku wskazuje, kto dziedziczy i w jakim ułamku. Jeżeli każde z rodzeństwa dziedziczy po 1/3, oznacza to udział w całym majątku spadkowym, a nie automatyczne przyznanie konkretnego pokoju, piętra domu czy określonej kwoty.

Do czasu działu spadku majątek spadkowy pozostaje objęty wspólnością między spadkobiercami. Każdy ze spadkobierców ma prawo współdecydować o sprawach dotyczących spadku, ale powinien też liczyć się z prawami pozostałych.

Jeżeli jeden z braci sam mieszka w domu po rodzicach, nie oznacza to jeszcze, że stał się właścicielem całej nieruchomości. W postępowaniu działowym, czyli przy dziale spadku, można rozliczać między innymi nakłady na nieruchomość, wydatki związane z jej utrzymaniem, pożytki, a w określonych sytuacjach także sposób korzystania z rzeczy wspólnej. Zakres takich rozliczeń zależy od konkretnych faktów i zgłoszonych żądań.

Jeżeli chodzi o majątek po obojgu rodzicach, trzeba dodatkowo ustalić, co należało do każdego z nich, czy istniała wspólność majątkowa małżeńska, w jakiej kolejności zmarli oraz kto dziedziczył po każdym z rodziców. Udziały wynikające z poszczególnych spadków nie zawsze są takie same.

Wniosek o dział spadku

Jeżeli spadkobiercy nie potrafią porozumieć się co do podziału spadku między rodzeństwem i domu po rodzicach, każdy z nich może złożyć do sądu wniosek o dział spadku. Prawo do żądania działu spadku co do zasady nie przedawnia się, więc sprawę można wszcząć także po upływie dłuższego czasu od śmierci rodziców.

Dział spadku może zostać przeprowadzony umownie albo sądownie. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego. Gdy brak zgody co do podziału, spłat albo rozliczenia darowizn, rozwiązaniem jest postępowanie sądowe. Więcej o tym, jak wygląda dział spadku i podział domu między spadkobierców, gdy nie ma porozumienia, piszemy w osobnym artykule.

We wniosku o dział spadku należy zwykle wskazać:

• sąd, uczestników postępowania i ich adresy;
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia;
• składniki majątku spadkowego, w tym nieruchomości, rachunki, ruchomości lub inne prawa;
• proponowany sposób podziału majątku;
• żądanie spłat, dopłat lub rozliczeń, jeżeli są potrzebne;
• dowody własności nieruchomości, w szczególności numer księgi wieczystej i dokumenty dotyczące stanu prawnego;
• informacje i dowody dotyczące darowizn otrzymanych od spadkodawcy, jeżeli mają znaczenie dla zaliczenia na schedę spadkową.

Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce otwarcia spadku. Dział spadku odbywa się w postępowaniu nieprocesowym. Sąd ustala skład i wartość majątku podlegającego podziałowi, rozpoznaje zgłoszone żądania oraz określa sposób działu.

Opłaty i koszty sprawy o dział spadku

Opłata sądowa od wniosku o dział spadku jest stała. Zgodnie z art. 51 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wynosi:

• 500 zł – od wniosku o dział spadku;
• 300 zł – jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku;
• 1000 zł – od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności;
• 600 zł – jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności.

Wyższa opłata nie wynika z samego faktu, że w spadku znajduje się nieruchomość. Dotyczy sytuacji, gdy dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności w rozumieniu art. 51 ust. 2 ustawy.

Trzeba jednak pamiętać, że sama opłata od wniosku nie zawsze kończy koszty sprawy. Jeżeli spadkobiercy spierają się o wartość domu, sąd może powołać biegłego rzeczoznawcę. Koszt opinii biegłego może być istotny, ale często jest konieczny, gdy strony podają różne wartości nieruchomości.

Jak sąd ustala skład i wartość spadku?

Sąd ustala skład spadku przede wszystkim na podstawie twierdzeń uczestników, dokumentów i ewentualnego spisu inwentarza. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, trzeba wykazać, że należała do spadkodawców, na przykład przez odpis księgi wieczystej, dokumenty geodezyjne albo inne dokumenty własności.

Przy dziale spadku stan przedmiotów spadkowych ustala się zasadniczo według chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast ich wartość według cen z chwili dokonywania działu. Ma to znaczenie zwłaszcza przy nieruchomościach, których wartość mogła się zmienić od czasu śmierci rodziców. Odrębnego rozliczenia mogą wymagać zmiany wynikające z nakładów poniesionych po otwarciu spadku.

Jeżeli uczestnicy zgodnie określą wartość domu, sąd może oprzeć się na ich stanowisku. Jeżeli jednak istnieje spór, sąd zwykle korzysta z opinii biegłego.

Sposoby działu spadku i spłaty

Sąd może dokonać działu spadku na kilka sposobów. W praktyce najczęściej rozważa się:

1. podział fizyczny rzeczy, jeżeli jest możliwy i zgodny z prawem, na przykład podział nieruchomości na odrębne części;
2. przyznanie rzeczy jednemu albo kilku spadkobiercom z obowiązkiem spłaty pozostałych;
3. sprzedaż majątku i podział ceny między spadkobierców stosownie do wyników działu, jeżeli inny sposób podziału nie jest możliwy albo celowy.

Jeżeli dom zostanie przyznany jednemu ze spadkobierców, sąd może zasądzić spłaty na rzecz pozostałych. Sąd określa termin i sposób zapłaty, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby także sposób zabezpieczenia spłat.

Na podstawie art. 212 § 3 KC spłaty mogą zostać rozłożone na raty, przy czym terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać 10 lat. W przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może, na wniosek dłużnika, odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych. Więcej o tym, jaki może obowiązywać termin spłaty spadkobiercy przy dziale spadku, wyjaśniamy w osobnym poradniku.

Sąd bierze pod uwagę między innymi wartość majątku, sytuację uczestników i realną możliwość zapłaty. Sam brak gotówki nie oznacza jednak, że spłata automatycznie zostanie rozłożona na maksymalny okres.

Wcześniejsze darowizny a dział spadku – kiedy podlegają zaliczeniu na schedę?

Przy dziedziczeniu ustawowym wcześniejsze darowizny dla dzieci lub małżonka mogą wpływać na obliczenie sched spadkowych. Nie chodzi jednak o dowolną decyzję sądu, który uwzględnia jedynie szczególnie duże darowizny. Art. 1039–1042 Kodeksu cywilnego ustanawiają konkretny mechanizm zaliczania darowizn oraz zapisów windykacyjnych.

Zgodnie z art. 1039 § 1 KC, jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych.

Od tej zasady istnieją ustawowe wyjątki. Darowizna lub zapis windykacyjny nie podlegają zaliczeniu, jeżeli z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Ponadto art. 1039 § 3 KC wyłącza drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte.

Spadkodawca może również nałożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na spadkobiercę ustawowego spoza kręgu wskazanego w art. 1039 § 1 KC.

Oznacza to, że przy dziedziczeniu ustawowym przez rodzeństwo nie wystarczy samo stwierdzenie, że brat dostał kiedyś pieniądze. Trzeba ustalić, czy było to nieodpłatne przysporzenie od konkretnego spadkodawcy, czy podlega obowiązkowi zaliczenia oraz czy rodzic nie zwolnił go z tego obowiązku.

Jak oblicza się zaliczenie darowizny na schedę spadkową?

Mechanizm z art. 1042 § 1 KC polega na doliczeniu wartości darowizn i zapisów windykacyjnych podlegających zaliczeniu do spadku albo jego odpowiedniej części. Następnie oblicza się schedy poszczególnych spadkobierców i zalicza na nie wartość wcześniej otrzymanych przysporzeń.

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili dokonania darowizny i cen z chwili działu spadku (art. 1042 § 2 KC). W przypadku zapisu windykacyjnego bierze się pod uwagę stan z chwili otwarcia spadku i ceny z chwili działu spadku. Przy zaliczaniu nie uwzględnia się pożytków przedmiotu darowizny lub zapisu windykacyjnego.

Przykład pokazuje, że zaliczenie darowizny na schedę spadkową nie oznacza odebrania bratu udziału w dziedziczeniu. Zmienia natomiast wartość majątku, który ma on jeszcze otrzymać w ramach działu.

Jeżeli spadek dotyczy obojga rodziców, obliczenia mogą wymagać odrębnego ustalenia darowizn dokonanych przez każdego z nich i odpowiednich udziałów spadkowych. Nie należy automatycznie sumować wszystkich przekazanych pieniędzy i odejmować ich od jednej spłaty.

Szczegółowe zasady, w tym dalsze przypadki rozliczeń, wyjaśnia artykuł: rozliczenie darowizn przy dziale spadku.

Co jeżeli darowizna przewyższa wartość schedy spadkowej?

Art. 1040 KC przewiduje szczególną sytuację. Jeżeli wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie ma obowiązku zwrotu nadwyżki z samego tytułu zaliczenia na schedę.

W takim przypadku przy dziale spadku nie uwzględnia się ani tego przysporzenia, ani spadkobiercy zobowiązanego do zaliczenia. Pozostały majątek dzieli się między pozostałych uprawnionych z uwzględnieniem ich praw.

Nie można więc żądać od brata dopłaty tylko dlatego, że wartość otrzymanej wcześniej darowizny przekracza obliczoną schedę. Inne roszczenia mogą wynikać z odrębnych podstaw prawnych, ale nie są automatycznym skutkiem art. 1040 KC.

Trzeba również pamiętać o art. 1041 KC. Jeżeli w miejsce swojego rodzica dziedziczy dalszy zstępny spadkodawcy, może być zobowiązany do zaliczenia darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych wcześniej na rzecz tego rodzica.

Zaliczenie darowizny na schedę a doliczanie darowizn do zachowku

Są to dwie odrębne instytucje prawa spadkowego, choć obie dotyczą przysporzeń dokonanych za życia spadkodawcy.

• Zaliczenie darowizny na schedę spadkową służy rozliczeniu wcześniejszych przysporzeń między określonymi spadkobiercami przy dziale spadku, przede wszystkim w warunkach przewidzianych w art. 1039–1042 KC.
• Doliczanie darowizn do substratu zachowku służy ustaleniu podstawy obliczenia zachowku i podlega odrębnym zasadom, między innymi z art. 993–995 KC.

Przy zachowku art. 994 KC przewiduje między innymi określone wyłączenia dotyczące darowizn dokonanych dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Nie jest to ogólny dziesięcioletni limit zaliczania darowizn na schedę spadkową.

Dlatego darowizna przekazana bratu ponad 10 lat przed śmiercią rodzica może nadal podlegać zaliczeniu na schedę spadkową, jeżeli spełnia przesłanki z art. 1039 KC.

Różnić się mogą również reguły wyceny. Przy zaliczeniu na schedę stosuje się art. 1042 KC, a przy obliczaniu zachowku właściwe przepisy dotyczące substratu zachowku. Więcej o tej drugiej instytucji wyjaśnia poradnik zachowek krok po kroku.

Jak udowodnić darowizny otrzymane przez brata?

Jeżeli rodzeństwo twierdzi, że brat otrzymał od rodziców znaczne środki finansowe, trzeba ustalić nie tylko ich wysokość, ale także charakter prawny i źródło przekazania.

Przydatne mogą być:

• umowy darowizny i akty notarialne;
• potwierdzenia przelewów bankowych, również z tytułem określającym cel płatności;
• dokumentacja dotycząca zakupu nieruchomości, budowy domu albo remontu;
• faktury za materiały budowlane i prace wykonawców opłacone przez rodziców;
• korespondencja wskazująca, czy pieniądze miały być darowizną, pożyczką czy zapłatą z innego tytułu;
• zeznania świadków posiadających wiedzę o okolicznościach przekazania środków;
• oświadczenia spadkodawcy dotyczące obowiązku zaliczenia lub zwolnienia z zaliczenia darowizny.

Samo finansowanie wydatków dorosłego dziecka nie zawsze oznacza darowiznę podlegającą zaliczeniu. Trzeba zbadać charakter świadczenia, jego odbiorcę, okoliczności przekazania oraz ewentualną wolę spadkodawcy. Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte są wyłączone z zaliczenia.

Jeżeli nie zachowały się wszystkie dokumenty, warto zebrać dostępne wyciągi bankowe, korespondencję i informacje o świadkach. Nie należy jednak zakładać, że samo przekonanie rodziny o otrzymaniu przez brata dużej pomocy finansowej wystarczy do określenia kwoty zaliczenia.

Co zrobić, gdy brat żąda spłaty?

Samo żądanie spłaty przez brata nie oznacza jeszcze, że trzeba od razu zapłacić wskazaną przez niego kwotę. Jeżeli nie ma umowy działowej albo orzeczenia sądu, wysokość spłat nie jest ostatecznie przesądzona.

W odpowiedzi na żądanie brata warto:

• ustalić pełny skład spadku po każdym z rodziców i udziały poszczególnych spadkobierców;
• zebrać dokumenty dotyczące domu po rodzicach i wstępnie ustalić jego wartość;
• spisać darowizny, które brat otrzymał od każdego z rodziców, wraz z datami i okolicznościami ich przekazania;
• zabezpieczyć dowody finansowania budowy jego domu lub innych wydatków;
• sprawdzić, czy darowizny podlegają zaliczeniu na schedę, w tym czy rodzice nie zwolnili ich z tego obowiązku;
• rozważyć własną propozycję działu spadku, na przykład przyznanie domu osobie, która w nim mieszka, z odpowiednią spłatą wynikającą z obliczenia sched;
• ocenić, czy możliwe jest rozłożenie ewentualnych spłat na raty.

Nie należy automatycznie odejmować całej historycznej wartości przelewów od kwoty żądanej przez brata. Prawidłowa wysokość spłaty wynika z obliczenia sched zgodnie z przepisami i ustalenia sposobu podziału majątku.

Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, sądowy dział spadku pozwoli zakończyć wspólność majątku spadkowego w zakresie objętym działem i ustalić, czy oraz w jakiej wysokości należą się spłaty.

Przy rozważaniu przejęcia domu warto również sprawdzić praktyczne konsekwencje spłaty udziału w nieruchomości odziedziczonej po rodzicach, zwłaszcza gdy spadkobiercy różnią się co do wyceny.

FAQ – wydziedziczenie brata, darowizny i spłaty

Czy każda darowizna dla brata zmniejsza jego spłatę?

Nie. Zaliczenie zależy od rodzaju dziedziczenia, kręgu spadkobierców, charakteru przysporzenia i ewentualnego zwolnienia przez spadkodawcę. Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte są wyłączone. Nawet gdy darowizna podlega zaliczeniu, jej wpływ na spłatę trzeba obliczyć zgodnie z art. 1042 KC, a nie odejmować dowolną kwotę od żądania brata.

Czy darowizna sprzed 10 lat podlega zaliczeniu na schedę spadkową?

Tak, może podlegać zaliczeniu. Przepisy art. 1039–1042 KC nie ustanawiają ogólnej granicy 10 lat dla zaliczania darowizn na schedę spadkową. Sam upływ takiego okresu nie wyłącza więc obowiązku zaliczenia. Reguły dotyczące doliczania darowizn do zachowku są odrębne.

Czy brat musi oddać nadwyżkę darowizny, jeżeli dostał więcej niż wynosi jego scheda?

Nie. Na podstawie art. 1040 KC nadwyżka darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu ponad wartość schedy nie podlega zwrotowi z tego tytułu. W takim przypadku przy dziale nie uwzględnia się ani tego przysporzenia, ani spadkobiercy zobowiązanego do zaliczenia.

Czy brat, który mieszka w domu po rodzicach, może żądać spłaty?

Może zgłaszać żądania dotyczące działu spadku, jeżeli jest współspadkobiercą. Nie oznacza to jednak, że zawsze należy mu się spłata. Jeżeli dom zostanie przyznany właśnie jemu, to co do zasady może powstać obowiązek spłacenia pozostałych. Jeżeli nieruchomość przypadnie innemu spadkobiercy, sytuacja będzie odwrotna, z uwzględnieniem ewentualnego zaliczenia darowizn i pozostałych rozliczeń.

Czy sąd może rozłożyć spłatę na raty?

Tak. Przy sądowym dziale spadku, w razie ustalenia spłat lub dopłat, zastosowanie znajduje art. 212 § 3 KC. Sąd może rozłożyć płatność na raty, przy czym łączny okres przewidziany na ich zapłatę nie może przekroczyć 10 lat. Nie należy utożsamiać tej regulacji z odrębnymi zasadami dotyczącymi rat zachowku.

Czy ustna informacja rodzica, że darowizny nie trzeba rozliczać, ma znaczenie?

Może mieć znaczenie. Art. 1039 § 1 KC nie wymaga, aby zwolnienie z obowiązku zaliczenia zawsze wynikało z testamentu. Może ono wynikać z oświadczenia spadkodawcy lub okoliczności darowizny. Jeżeli uczestnicy działu spierają się o wolę rodzica, potrzebna będzie ocena dowodów, takich jak umowy, korespondencja czy zeznania świadków.

Czy można przeprowadzić dział spadku wiele lat po śmierci rodziców?

Tak. Roszczenie o dział spadku co do zasady nie ulega przedawnieniu. Upływ czasu może jednak utrudniać zebranie dokumentów, ustalenie darowizn i odtworzenie okoliczności przekazania majątku. Warto więc odpowiednio wcześnie zabezpieczyć dowody.