Spłata z majątku rodzinnego po latach – czy roszczenie jest przedawnione?

Od czego zacząć: zachowek czy osobna spłata z umowy?

W opisanej sprawie nie można poprzestać na prostym stwierdzeniu, że „należy się część rodzinnego majątku”. Trzeba najpierw ustalić, z jakiego tytułu miałaby wynikać zapłata. W praktyce wchodzą w grę dwa różne mechanizmy: roszczenie o zachowek albo odrębna spłata wynikająca z aktu notarialnego, umowy działowej, zniesienia współwłasności, darowizny z poleceniem lub innego dokumentu.

Jeżeli dziadkowie przekazali dom lub gospodarstwo jednemu z dzieci w formie darowizny, a pozostali spadkobiercy zostali pominięci, sprawę najczęściej ocenia się przez przepisy o zachowku. Jeżeli jednak w akcie notarialnym wprost zapisano, że obdarowany ma zapłacić określoną kwotę konkretnemu członkowi rodziny, może powstać osobne roszczenie o zapłatę. Wtedy trzeba sprawdzić, kto był wierzycielem, kiedy spłata miała nastąpić, czy termin płatności był oznaczony i czy roszczenie przeszło na spadkobierców tej osoby.

To rozróżnienie jest bardzo ważne, bo zachowek i umowna spłata mogą mieć różny początek biegu przedawnienia. Bez aktu notarialnego albo innych dokumentów nie da się bezpiecznie ocenić, czy sprawa jest definitywnie zamknięta.

Kto może żądać zachowku po dziadkach?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy – dwie trzecie wartości tego udziału.

Po dziadkach uprawnionym do zachowku może być wnuk, ale nie w każdej sytuacji. Jeżeli dziecko spadkodawcy żyło w chwili śmierci dziadka lub babci, to ono co do zasady byłoby bliżej dziedziczenia. Jeżeli natomiast dziecko spadkodawcy, czyli rodzic wnuka, zmarło wcześniej, wnuk może wejść w jego miejsce przy dziedziczeniu ustawowym i wtedy może mieć własne roszczenie o zachowek po dziadku lub babci.

Inaczej wygląda sytuacja rodzeństwa. Brat lub siostra spadkodawcy nie należą do ustawowego kręgu osób uprawnionych do zachowku. Mogą dziedziczyć w określonych układach rodzinnych, ale samo dziedziczenie ustawowe nie oznacza jeszcze prawa do zachowku. To ważne zwłaszcza w sprawach, w których po latach pojawia się przekonanie, że „każdemu z rodzeństwa coś się należało”.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Najważniejszy przepis to art. 1007 Kodeksu cywilnego. Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli natomiast roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymanej od spadkodawcy darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin wynosi 5 lat od otwarcia spadku.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 924 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że przy darowiźnie dokonanej przez babcię termin trzeba liczyć od dnia śmierci babci, a przy darowiźnie dokonanej przez dziadka – od dnia śmierci dziadka. Jeżeli każde z nich miało udział w nieruchomości, terminy mogą być oceniane osobno.

Nie ma przy tym zasadniczego znaczenia, że uprawniony dopiero po latach dowiedział się o darowiźnie albo o rodzinnych ustaleniach. Przy roszczeniu o zachowek przeciwko obdarowanemu termin jest związany z obiektywnym zdarzeniem, czyli śmiercią spadkodawcy. Dlatego w sprawie, w której od śmierci dziadków minęło kilkanaście lat, roszczenie o zachowek najczęściej będzie przedawnione.

Czy darowizna sprzed wielu lat zawsze odpada przy zachowku?

Nie zawsze. Często myli się dwie różne kwestie: doliczanie darowizny do substratu zachowku oraz przedawnienie samego roszczenia. Zgodnie z art. 994 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn sprzed więcej niż 10 lat, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Jeżeli darowizna była dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, a więc osoby należącej do kręgu spadkobierców ustawowych lub potencjalnie uprawnionych do zachowku, sama okoliczność, że od darowizny minęło ponad 10 lat, nie musi wyłączać jej z rozliczeń zachowkowych. To jednak nie ratuje roszczenia, jeżeli minął już pięcioletni termin z art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Co oznacza przedawnienie w praktyce?

Przedawnienie nie oznacza, że historycznie żadna krzywda majątkowa nie wystąpiła. Oznacza natomiast, że osoba zobowiązana może uchylić się od zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. W typowym sporze rodzinnym po upływie terminu druga strona prawdopodobnie powoła się właśnie na ten zarzut.

Bieg przedawnienia mógł zostać przerwany na przykład przez skuteczne wniesienie pozwu albo przez uznanie roszczenia przez osobę zobowiązaną. Samo to, że w rodzinie przez lata mówiono o niesprawiedliwym podziale majątku, zwykle nie wystarczy. Znaczenie mogą mieć natomiast pisemne oświadczenia, częściowe wpłaty, ugoda, korespondencja, z której jasno wynika uznanie długu, albo wcześniejsza sprawa sądowa.

Od 30 czerwca 2022 r. zawezwanie do próby ugodowej i wszczęcie mediacji co do zasady nie przerywają już biegu przedawnienia, lecz mogą powodować jego zawieszenie na czas trwania takiego postępowania. W sprawach sprzed wielu lat trzeba więc odtworzyć dokładną chronologię czynności, a nie opierać się wyłącznie na ogólnym przekonaniu, że „coś kiedyś było załatwiane”.

Obietnica spłaty zapisana w akcie notarialnym

Jeżeli dziadkowie przekazali nieruchomość i jednocześnie w akcie notarialnym zastrzegli, że obdarowany ma spłacić określone osoby, trzeba bardzo dokładnie przeczytać ten akt. Może się okazać, że nie chodzi już o zachowek, lecz o zwykłe roszczenie pieniężne wynikające z umowy. Wtedy istotne będą inne pytania: kiedy roszczenie stało się wymagalne, kto był wierzycielem, czy wierzyciel zmarł, kto po nim dziedziczył i czy dłużnik kiedykolwiek uznał obowiązek zapłaty.

Jeżeli wierzycielem był ojciec, a roszczenie istniało już za jego życia, mogło wejść do jego spadku. Spadkobiercy ojca mogliby wtedy co do zasady dochodzić wierzytelności jako składnika spadku po nim. Jeżeli jednak od wymagalności spłaty minęło kilkanaście lub kilkadziesiąt lat, roszczenie umowne również może być przedawnione. W starszych sprawach trzeba dodatkowo uwzględnić wcześniejsze terminy przedawnienia i przepisy przejściowe po zmianach Kodeksu cywilnego.

Inaczej będzie, jeżeli żadnego wiążącego zapisu nie było, a istniały tylko ustne rodzinne ustalenia albo deklaracje. Same ustne zapowiedzi przekazania komuś części majątku bardzo często nie wystarczają do skutecznego pozwu po wielu latach.

Jakie dokumenty sprawdzić?

Przed podjęciem decyzji o pozwie warto zebrać przede wszystkim: akt notarialny przekazania nieruchomości, aktualną i dawną treść księgi wieczystej, dokumenty stwierdzające nabycie spadku po ojcu, babci i dziadku, ewentualny testament, postanowienia sądu, akty poświadczenia dziedziczenia oraz korespondencję dotyczącą spłat.

Jeżeli nie wiadomo, czy po dziadkach było przeprowadzone postępowanie spadkowe, można ustalić to w sądzie spadku albo u notariuszy, a w razie potrzeby złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. W takim postępowaniu można ustalić krąg spadkobierców, ale samo stwierdzenie nabycia spadku nie przywraca przedawnionego roszczenia o zachowek.

Dopiero po analizie dokumentów można odpowiedzieć, czy sprawa dotyczy przedawnionego zachowku, przedawnionej spłaty umownej, czy jeszcze istnieje podstawa do rozmów ugodowych albo pozwu.

FAQ

Czy po 20 latach można jeszcze żądać zachowku?

Najczęściej nie. Roszczenie o zachowek przeciwko obdarowanemu przedawnia się z upływem 5 lat od śmierci spadkodawcy, a przy testamencie zasadniczo z upływem 5 lat od jego ogłoszenia. Po 20 latach trzeba byłoby wykazać szczególne okoliczności, na przykład wcześniejsze przerwanie biegu przedawnienia.

Czy późne dowiedzenie się o darowiźnie przesuwa termin?

Co do zasady nie. Przy roszczeniu o zachowek przeciwko obdarowanemu termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, a nie od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o darowiźnie.

Czy wnuk może żądać zachowku po babci?

Tak, ale tylko wtedy, gdy w konkretnym układzie rodzinnym byłby powołany do spadku z ustawy. Najczęściej dotyczy to sytuacji, w której jego rodzic, czyli dziecko babci, zmarł przed babcią.

Czy rodzeństwu należy się zachowek?

Nie. Rodzeństwo spadkodawcy nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Uprawnionymi są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeżeli dziedziczyliby z ustawy.

Czy obowiązek spłaty z aktu notarialnego to zawsze zachowek?

Nie. Spłata wpisana do aktu notarialnego może być osobnym zobowiązaniem umownym. Wtedy trzeba ocenić treść aktu, termin płatności, osobę wierzyciela i przedawnienie takiego roszczenia niezależnie od przepisów o zachowku.

Czy sprawa spadkowa po dziadkach przywróci prawo do zachowku?

Nie. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku pomaga ustalić spadkobierców i dokumenty, ale samo w sobie nie odnawia przedawnionego roszczenia o zachowek.

Co może przerwać bieg przedawnienia?

Przede wszystkim czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia oraz uznanie roszczenia przez dłużnika. W każdej sprawie trzeba sprawdzić daty i dokumenty potwierdzające takie czynności.

Podsumowanie

W sprawach o spłatę z rodzinnego majątku po wielu latach najważniejsze jest ustalenie podstawy roszczenia. Jeżeli chodzi o zachowek po darowiźnie dokonanej przez dziadków, termin przedawnienia wynosi obecnie 5 lat od śmierci spadkodawcy. Po 17–20 latach takie roszczenie najczęściej będzie przedawnione.

Nie należy jednak kończyć analizy bez sprawdzenia aktu notarialnego. Jeżeli w dokumencie zapisano konkretny obowiązek spłaty ojca albo innej osoby, może istnieć odrębne roszczenie pieniężne. Takie roszczenie również może być przedawnione, ale jego ocenę trzeba oprzeć na treści dokumentu, terminie zapłaty i historii ewentualnych działań stron.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795, w szczególności art. 117, art. 121, art. 123, art. 924, art. 991, art. 994, art. 1002 i art. 1007.
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2015 r., sygn. akt III CSK 375/14.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2016 r., sygn. akt I CSK 67/15.