Przedawnienie zachowku – od kiedy liczyć 5-letni termin?

W sprawach o zachowek najgroźniejszym błędem jest przyjęcie jednej daty dla wszystkich pozwanych. Termin trzeba ustalać oddzielnie dla roszczenia przeciwko spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnemu, obdarowanemu, fundacji rodzinnej albo osobie, która otrzymała mienie po rozwiązaniu fundacji. Równie ważne jest sprawdzenie, czy w międzyczasie doszło do skutecznego przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia.

Zasada prawna dotycząca przedawnienia zachowku

Podstawę stanowi art. 1007 Kodeksu cywilnego. Przepis przewiduje pięcioletni termin, ale wskazuje dwa podstawowe momenty, od których należy go liczyć.

Szczegółowe zasady dotyczące początku i końca terminu wobec obdarowanego omawia artykuł Przedawnienie zachowku od darowizny.

Ogłoszenie testamentu nie jest tym samym co śmierć spadkodawcy ani samo odnalezienie dokumentu. Jest to formalna czynność potwierdzona protokołem sądu albo notariusza. Jeżeli testament ogłoszono dopiero kilka miesięcy lub lat po śmierci, termin z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego rozpoczyna się dopiero od tej formalnej czynności.

Przy obliczaniu końca terminu należy uwzględnić także art. 118 Kodeksu cywilnego. Ponieważ termin wynosi więcej niż dwa lata, jego koniec przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego. Przykładowo, gdy testament ogłoszono 15 maja 2021 r., pięć lat upływa w 2026 r., a termin przedawnienia zasadniczo kończy się 31 grudnia 2026 r. W starszych sprawach trzeba dodatkowo zbadać przepisy przejściowe oraz wcześniejsze brzmienie ustawy.

Kto jest uprawniony do zachowku i kto może być zobowiązany

Do zachowku mogą być uprawnieni zstępni spadkodawcy, jego małżonek oraz rodzice, ale tylko wtedy, gdy w danym układzie rodzinnym dziedziczyliby z ustawy. Samo pokrewieństwo nie wystarcza. Trzeba sprawdzić, czy dana osoba nie została skutecznie wydziedziczona, nie zrzekła się dziedziczenia oraz czy nie zachodzą inne okoliczności wyłączające lub ograniczające roszczenie.

Podstawowym adresatem żądania jest spadkobierca. Jeżeli od spadkobiercy nie można uzyskać pełnego zachowku, odpowiedzialność może przejść na zapisobiercę windykacyjnego, a następnie na osoby, które otrzymały darowizny doliczane do spadku, fundację rodzinną albo osobę, która otrzymała mienie po rozwiązaniu fundacji. Odpowiedzialność tych podmiotów jest limitowana przepisami, między innymi granicami wzbogacenia i własnego zachowku zobowiązanego.

Wśród kilku obdarowanych co do zasady najpierw odpowiada osoba obdarowana później. Wcześniej obdarowany ponosi odpowiedzialność dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej później. Dlatego przed pozwem trzeba ustalić nie tylko wartość darowizn, lecz także ich daty i kolejność.

Warunki powstania prawa albo obowiązku

Aby skutecznie dochodzić zachowku, nie wystarczy wykazać, że spadkodawca pozostawił testament lub przekazał komuś majątek. Uprawniony powinien ustalić łącznie następujące elementy:

• należy do kręgu osób uprawnionych i dziedziczyłby z ustawy po spadkodawcy,
• nie otrzymał całego należnego mu zachowku w spadku, darowiźnie, zapisie albo innym świadczeniu zaliczanym zgodnie z ustawą,
• można określić substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku powiększoną o doliczane przysporzenia,
• ustalono właściwy udział ustawowy i odpowiedni ułamek zachowku, zazwyczaj połowę, a w przypadku małoletniego zstępnego lub osoby trwale niezdolnej do pracy – dwie trzecie udziału ustawowego,
• pozwany należy do kręgu osób ponoszących odpowiedzialność i jest pozwany we właściwej kolejności,
• roszczenie nie zostało już zaspokojone, skutecznie potrącone, objęte ugodą albo przedawnione.

Wysokość zachowku zależy od dokumentów i stanu majątku, a nie od samego przekonania uprawnionego, że został potraktowany niesprawiedliwie. W praktyce spór często dotyczy wartości nieruchomości, zakresu doliczanych darowizn, długów spadkowych oraz tego, czy uprawniony otrzymał wcześniej świadczenia podlegające zaliczeniu.

Wyjątki i sytuacje, w których zasada nie działa

Najczęstszy mit zakłada, że każda rozmowa, wiadomość lub wezwanie do zapłaty zatrzymuje przedawnienie. Tak nie jest. Zwykłe wezwanie do zapłaty nie przerywa i nie zawiesza terminu. Może natomiast określić wymagalność świadczenia i rozpocząć bieg odsetek za opóźnienie, jeżeli zobowiązany nie zapłaci w wyznaczonym czasie.

Bieg przedawnienia przerywa między innymi wniesienie pozwu lub inna czynność przed właściwym organem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia. Przerwanie powoduje, że po zakończeniu danego postępowania termin biegnie na nowo. Podobny skutek może wywołać uznanie roszczenia przez zobowiązanego, na przykład jednoznaczne potwierdzenie długu albo częściowa zapłata wskazująca, że dłużnik uznaje obowiązek.

Inny skutek ma mediacja i zawezwanie do próby ugodowej. Zgodnie z aktualnymi przepisami roszczenie objęte umową o mediację jest zawieszone przez czas mediacji, a roszczenie objęte wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej – przez czas postępowania pojednawczego. Zawieszenie nie zeruje dotychczasowego biegu terminu, lecz czasowo go zatrzymuje.

Szczególne reguły dotyczą także małoletnich i relacji rodzinnych. Bieg przedawnienia roszczeń dziecka przeciwko rodzicowi nie rozpoczyna się albo ulega zawieszeniu przez czas trwania władzy rodzicielskiej. Dodatkową ochronę przewiduje art. 122 Kodeksu cywilnego dla osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Nie oznacza to jednak, że każde roszczenie małoletniego automatycznie czeka do pełnoletności – trzeba ustalić, przeciwko komu jest skierowane i czy dziecko ma przedstawiciela ustawowego zdolnego działać bez konfliktu interesów.

W wyjątkowych sytuacjach podniesienie zarzutu przedawnienia może zostać ocenione jako nadużycie prawa na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego, lecz sądy stosują tę konstrukcję ostrożnie. Nie należy budować strategii na założeniu, że sąd pominie przedawnienie z powodów słusznościowych. Bezpiecznym rozwiązaniem jest podjęcie skutecznej czynności przed upływem terminu.

Jeżeli spadkodawca pozostawił kilka testamentów albo nowy testament został odnaleziony po latach, nie wolno automatycznie przyjmować, że każde kolejne ogłoszenie rozpoczyna nowy termin dla wszystkich roszczeń. Trzeba przeanalizować treść dokumentów, ich wzajemny stosunek oraz to, który testament faktycznie ukształtował sytuację uprawnionego.

Jak wykazać swoje prawa

W sprawie o zachowek ciężar udowodnienia podstawy i wysokości roszczenia spoczywa zasadniczo na powodzie. Najważniejsze dokumenty to akt zgonu, testament i protokół jego otwarcia i ogłoszenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia oraz akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo.

Do wyliczenia zachowku potrzebne mogą być również odpisy ksiąg wieczystych, akty notarialne darowizn, umowy sprzedaży, dokumentacja bankowa, wyceny nieruchomości, potwierdzenia długów spadkowych, dokumenty dotyczące fundacji rodzinnej oraz dowody świadczeń otrzymanych wcześniej przez uprawnionego. Gdy wartość majątku jest sporna, sąd może dopuścić opinię biegłego.

Datę początku terminu najlepiej potwierdzić dokumentem urzędowym. Dla roszczenia wobec spadkobiercy będzie to przede wszystkim protokół ogłoszenia testamentu, a dla roszczenia wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego – akt zgonu. Warto też zabezpieczyć dowody przerwania lub zawieszenia terminu: pozew z potwierdzeniem wniesienia, ugodę, umowę o mediację, wniosek o zawezwanie do próby ugodowej, korespondencję zawierającą uznanie długu albo potwierdzenia częściowych wpłat.

Terminy, koszty i właściwa procedura

Najpierw należy obliczyć termin osobno wobec każdego potencjalnego pozwanego. Następnie warto wysłać szczegółowe wezwanie do zapłaty, wskazując podstawę prawną, żądaną kwotę, sposób jej obliczenia, termin zapłaty i numer rachunku. Praktyczne elementy takiego pisma omawia artykuł Wezwanie do zapłaty zachowku od bratanka. Trzeba jednak pamiętać, że wezwanie samo w sobie nie chroni przed przedawnieniem.

Jeżeli ugoda nie zostanie zawarta, roszczenia dochodzi się w procesie o zapłatę. Powództwo z tytułu zachowku wnosi się wyłącznie do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy miejsca tego w Polsce nie da się ustalić – do sądu miejsca położenia majątku spadkowego lub jego części. Co do właściwości rzeczowej, sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 100 000 zł, oraz sąd okręgowy, gdy ją przewyższa.

Od pozwu pobierana jest opłata zależna od wartości przedmiotu sporu. Przy wartości do 20 000 zł obowiązują opłaty stałe określone przedziałami, a powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł. Dodatkowe koszty mogą obejmować zaliczkę na opinię biegłego, wynagrodzenie pełnomocnika, koszty dokumentów oraz ryzyko zwrotu kosztów stronie przeciwnej w razie przegranej. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z wymaganym oświadczeniem majątkowym.

W pozwie należy dokładnie oznaczyć strony, wskazać żądaną kwotę, datę naliczania odsetek, opisać stan faktyczny, przedstawić wyliczenie zachowku i zgłosić dowody. Kwestia wymagalności oraz daty początkowej odsetek może być sporna; szerzej wyjaśnia ją artykuł Odsetki od zachowku.

Skutki dla pozostałych zainteresowanych

Wniesienie pozwu przeciwko jednemu zobowiązanemu nie zawsze zabezpiecza roszczenie wobec innych osób. Każdy pozwany może odpowiadać na innej podstawie i w innym zakresie, a bieg przedawnienia trzeba oceniać indywidualnie. Jest to szczególnie ważne przy kilku obdarowanych, kilku zapisobiercach windykacyjnych albo przy połączeniu odpowiedzialności spadkobiercy z odpowiedzialnością fundacji rodzinnej.

Zapłata zachowku wpływa także na rozliczenia między zobowiązanymi. Zapisobiercy windykacyjni mogą odpowiadać solidarnie, a osoba, która zapłaciła więcej niż przypadająca na nią część, może dochodzić odpowiedniego zwrotu od pozostałych. W przypadku kilku obdarowanych kolejność odpowiedzialności jest odwrotna do kolejności darowizn – w pierwszej kolejności uwzględnia się przysporzenia późniejsze.

Przedawnienie może również wpływać na negocjacje rodzinne, sprzedaż nieruchomości i rozliczenie spadku. Roszczenie przedawnione nadal może zostać dobrowolnie spełnione, a zobowiązany może po upływie terminu zrzec się zarzutu przedawnienia. Takie oświadczenie powinno być jednoznaczne, ponieważ zrzeczenie dokonane przed upływem terminu jest nieważne.

Najczęstsze błędy przy przedawnieniu zachowku

• Liczenie terminu zawsze od śmierci. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy testamentowemu punktem wyjścia jest zwykle ogłoszenie testamentu.
• Liczenie terminu zawsze od ogłoszenia testamentu. Wobec obdarowanego, zapisobiercy windykacyjnego i podmiotów związanych z fundacją rodzinną termin biegnie od otwarcia spadku.
• Pomijanie zasady końca roku. Pięcioletni termin co do zasady kończy się 31 grudnia odpowiedniego roku, ale w starszych sprawach trzeba sprawdzić przepisy przejściowe.
• Wiara, że wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie. Wezwanie może uruchomić wymagalność i odsetki, lecz samo nie zabezpiecza terminu.
• Pozwanie tylko jednej osoby bez zbadania kolejności odpowiedzialności. Nie każdy obdarowany albo zapisobierca odpowiada od razu i w pełnej wysokości.
• Brak dowodu daty ogłoszenia testamentu. Ustna informacja rodziny nie zastępuje protokołu sądu lub notariusza.
• Czekanie na zakończenie sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Toczące się postępowanie spadkowe nie zawsze zatrzymuje termin roszczenia o zachowek.
• Założenie, że przedawnienie sąd pominie z urzędu. W typowej sprawie między osobami prywatnymi pozwany powinien podnieść zarzut, ale powód nie powinien liczyć na jego bierność.

FAQ

Czy zachowek przedawnia się po 5 czy po 6 latach?

Roszczenie o zachowek podlega szczególnemu pięcioletniemu terminowi z art. 1007 Kodeksu cywilnego. Ogólny sześcioletni termin z art. 118 nie zastępuje tego przepisu, ale wpływa na sposób ustalenia końca terminu, który zasadniczo przypada na ostatni dzień roku.

Czy termin liczy się od śmierci czy od sprawy spadkowej?

To zależy od adresata żądania. Wobec spadkobiercy testamentowego termin liczy się co do zasady od ogłoszenia testamentu, natomiast wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego – od śmierci spadkodawcy. Samo zakończenie sprawy spadkowej nie jest ustawowym początkiem terminu.

Czy wysłanie wezwania do zapłaty zatrzymuje przedawnienie?

Nie. Wezwanie do zapłaty nie przerywa ani nie zawiesza biegu terminu. Może jednak spowodować wymagalność roszczenia i mieć znaczenie dla naliczania odsetek.

Czy rozmowy ugodowe przedłużają termin?

Zwykłe negocjacje nie wpływają na przedawnienie. Inaczej może być przy formalnej umowie o mediację, postępowaniu pojednawczym albo uznaniu długu przez zobowiązanego. Każdą z tych sytuacji trzeba ocenić na podstawie dokumentów.

Czy częściowa zapłata zachowku przerywa przedawnienie?

Może zostać uznana za niewłaściwe uznanie roszczenia, a więc przerwać przedawnienie, jeżeli z okoliczności wynika, że dłużnik potwierdził istnienie obowiązku. Nie każda wpłata wywoła jednak taki skutek, dlatego ważny jest opis przelewu i korespondencja stron.

Czy przedawniony zachowek przestaje istnieć?

Nie znika automatycznie, ale zobowiązany może uchylić się od zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. Dobrowolna zapłata przedawnionego roszczenia jest skuteczna, a spełnionego świadczenia co do zasady nie można odzyskać tylko dlatego, że dług był przedawniony.

Czy można przywrócić termin przedawnienia zachowku?

Przedawnienie jest terminem prawa materialnego, dlatego nie podlega przywróceniu tak jak termin procesowy. Można natomiast badać, czy termin został prawidłowo policzony, był zawieszony albo przerwany oraz czy zobowiązany zrzekł się zarzutu po jego upływie.

Podsumowanie

Przy przedawnieniu zachowku najpierw trzeba ustalić osobę zobowiązaną, a dopiero potem właściwą datę początkową. Wobec spadkobiercy kluczowe jest zwykle ogłoszenie testamentu, natomiast wobec obdarowanego i zapisobiercy windykacyjnego – śmierć spadkodawcy. Wezwanie do zapłaty warto wysłać dla skonkretyzowania roszczenia i odsetek, lecz nie należy czekać z pozwem, gdy termin zbliża się do końca. W sprawach obejmujących kilka testamentów, kilka darowizn albo małoletniego uprawnionego konieczna jest analiza dokumentów i biegu terminu dla każdej relacji oddzielnie.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 5, 117–125, 455, 481, 924, 991, 999–1002 i 1007.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 17, 39 i przepisy o pozwie oraz postępowaniu dowodowym.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.