Potrzebujesz pomocy w sprawie zachowku lub innej kwestii spadkowej? Skontaktuj się z nami i skorzystaj z wygodnych porad prawnych online. Prześlij opis swojej sytuacji i dokumenty, a otrzymasz rzetelną i przejrzystą odpowiedź prawną, dopasowaną do Twojej sprawy – bez wychodzenia z domu, szybko i w przystępnej cenie.
Wezwanie do zapłaty zachowku
• Data: 2025-08-27 • Autor: Iryna Kowalczuk
Dostałam wezwanie do zapłaty zachowku od syna mojego zmarłego brata. Jak uchylić się od zapłaty? Oto opis sprawy: W 2011 r. zmarł mój ojciec, pozostawiając testament, w którym wymienił mnie jako jedyną spadkobierczynię swojego udziału w gospodarstwie rolnym za opiekę do końca życia. Tę opiekę uzgodniliśmy przed laty wspólnie: ja, ojciec i dwaj bracia. Odbyło się postępowanie spadkowe, na którym bracia nie wnieśli żadnych zastrzeżeń co do testamentu i postanowienia sądu. Była zgoda. Przed rokiem od jednego z braci otrzymałam przedsądowe wezwanie do zapłaty zachowku. Odmówiłam, mając na uwadze nasze ustalenia i kilkanaście lat opieki nad tatą. Niedługo potem brat zmarł. Teraz z kolei otrzymałam wezwanie do zapłaty zachowku tym razem od bratanka, dodatkowo z potwierdzeniem, że jest osobą niepełnosprawną. To bardzo dla mnie krzywdzące. Dołączam otrzymane wezwanie do zapłaty zachowku i orzeczenie sądu w sprawie przyjęcia spadku po tacie.
Odziedziczone roszczenie o zachowek
Na podstawie przedstawionych informacji i po zapoznaniu się z dokumentami w sprawie mogę stwierdzić, że wnuk jest osobą uprawnioną do zachowku po śmierci Pani taty. Jego uprawnienie do zachowku wynika z tego, że jego zmarły ojciec, a Pani brat, był uprawniony do zachowku po śmierci ojca.
Jego prawo do zachowku wynikało z art. 991 Kodeksu cywilnego (K.c.):
„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).
§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.
Dziedziczeniu podlega obowiązek zaspokojenia roszczenia o zachowek (por. Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Art. 922 Skowrońska-Bocian Elżbieta – „LexPolonica”).
Należy zatem stwierdzić, że roszczenie o zapłatę zachowku, które należało się Pani bratu, przeszło na jego spadkobierców. Jeżeli brat miał jedynego syna, to on jako spadkobierca ustawowy swojego ojca może domagać się od Pani zachowku.
Niestety obrona przed zapłatą zachowku nie jest łatwa.
Zobacz również: Koszty pogrzebu a zachowek
Obliczenie zachowku
Z wezwania do zapłaty zachowku nie wynika, w jaki sposób uprawniony obliczyła należny mu zachowek. Proszę zwrócić uwagę, że przy obliczeniu trzeba uwzględnić jego ojca, a nie jego, ponieważ to jego ojciec był uprawniony do zachowku na dzień śmierci swojego ojca, a nie on jako wnuk. Wnuk jedynie odziedziczył uprawnienie do żądania zachowku, które na dzień śmierci Pani ojca należało się Pani bratu. Jeżeli Pani brat był trwale niezdolny do pracy na dzień śmierci swojego ojca, to wnukowi będzie należał się większy zachowek (2/3 od udziału, który by on odziedziczył, gdyby Pani ojciec nie pozostawił testamentu na Pani rzecz).
Niezdolność do pracy w sprawie o zachowek jest oceniana tak, jak przy ustalaniu prawa do renty z ubezpieczenia społecznego. Jeżeli wnuk posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o trwałej niezdolności do pracy jego ojca na dzień śmierci Waszego ojca, to roszczenie wnuka o zachowek będzie wynosiło 2/3 z tego, co odziedziczyłby Pani brat, gdyby miało miejsce dziedziczenie ustawowe. Jeżeli wnuk takiego orzeczenia nie posiada, a będzie twierdził, że w chwili śmierci swojego dziadka jego ojciec był trwale niezdolny do pracy, to wówczas w toku postępowania sądowego zostanie powołany biegły lekarz, który oceni na podstawie dokumentacji medycznej, czy zmarły brat był, czy też nie, trwale niezdolny do pracy w chwili śmierci Państwa ojca.
Zachowek obliczamy w następujący sposób:
Wartość spadku ustalona dla potrzeb obliczenia zachowku (wartość spadku + wartość darowizn) x (razy) udział danego spadkobiercy wynikający z dziedziczenia ustawowego x (razy) ułamek należnego zachowku (1/2 lub 2/3) – (minus) darowizny (lub wartość spadku, który otrzymał uprawniony do zachowku w spadku) dla uprawnionego do zachowku = wartość zachowku.
Jeśli sprawa trafi do sądu, to jedyną deską ratunku dla Pani będzie art. 5 K.c.:
„Nie można czynić ze swego prawa pożytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony”.
Co obniża wartość zachowku?
Do zmniejszenia zachowku należnego osobie uprawnionej potrzebne jest wykazanie, że wypłacenie go w wysokości wynikającej z art. 991 Kodeksu cywilnego sprzeczne byłoby z zasadami współżycia społecznego (z uwagi na Pani opiekę nad ojcem przez długie lata).
Oczywiście nikt nie zagwarantuje Pani, iż sąd, rozpoznając żądanie zapłaty zachowku, przychyli się do tego stanowiska i zastosuje przepis art. 5 K.c. Jest to bowiem prawo sędziowskie, tj. pozostawione woli i swobodnej ocenie dokonywanej przez skład orzekający w ramach konkretnego przypadku, ale zawsze warto, aby Pani skorzystała z tej linii obrony i nie pozostawała bierna w stosunku do żądań finansowych wnuka.
Sąd Najwyższy już kilkakrotnie potwierdził konieczność uwzględniania w sprawach o zachowek przytoczonego wyżej art. 5 K.c. Stało się tak chociażby w uchwale Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 19 maja 1981 r. (sygn. akt: III CZP 18/81), z tezą, że w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawie art. 5 K.c.
W ostatnim czasie argument ten stał się ponownie podstawą obniżenia przez sąd dochodzonego roszczenia o zachowek. W sprawie prowadzonej przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie (sygn.: I ACa 286/09) sąd zdecydował, że zasady współżycia społecznego przemawiają za obniżeniem roszczenia o zachowek o połowę w stosunku do regulacji K.c.
Co do zasady do tego przepisu sądy odwołują się niestety rzadko. Nie może on stanowić samodzielnej podstawy ograniczenia uprawnienia. Jednak należy zauważyć, że coraz częściej komentatorzy wskazują, iż art. 5 K.c. powinien być stosowany w takich przypadkach.
W sprawie zachowku należnego wnukowi myślę, że powinna Pani spróbować najpierw załatwić sprawę ugodowo – spróbować uzgodnić wysokość i warunki spłaty (np. raty) zachowku z wnukiem. Zawsze istnieje szansa, że obejdzie się bez sądu, w którym prowadzenia postępowania wiąże się z koniecznością poniesienia niekiedy dość znacznych kosztów.
Zgodnie z prawem zachowek powinien być wypłacony w formie pieniężnej, ale jeżeli strony ustalą inaczej, można rozliczyć się również w inny sposób. Ważne, aby bratanek podpisał Pani potwierdzenie, że w ten sposób jego roszczenie o zachowek zostało w całości zaspokojone.
Przykłady
Starsza córka przez wiele lat opiekowała się schorowaną matką, codziennie jeżdżąc do niej, robiąc zakupy, gotując i pilnując wizyt lekarskich. W testamencie matka zapisała jej mieszkanie, a syn nie wnosił sprzeciwu. Dopiero po kilku latach, już po śmierci matki, zażądał zachowku. Sąd, rozpoznając sprawę, uznał, że żądanie w pełnej wysokości byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, ponieważ syn nie interesował się matką, a całość ciężaru opieki spoczywała na siostrze, i obniżył kwotę należną tytułem zachowku.
W innej rodzinie ojciec przekazał cały majątek jednemu z dzieci, które od lat pomagało mu w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Po jego śmierci rodzeństwo wniosło pozew o zachowek. W procesie sądowym wyszło na jaw, że przez wiele lat nie utrzymywali kontaktu z ojcem i nie uczestniczyli w pracy ani w opiece. Mimo to sąd zasądził im część zachowku, lecz w zmniejszonej wysokości, wskazując, że nie można całkowicie pozbawić ich tego prawa, ale należy uwzględnić rzeczywisty wkład jednego z dzieci.
Zdarza się też odwrotna sytuacja. Syn, który domagał się zachowku po śmierci ojca, sam od lat był niezdolny do pracy i żył z renty. Spadek odziedziczyła jego siostra, która mieszkała z ojcem. Sąd, badając sprawę, przyznał mu zwiększony zachowek, wynoszący dwie trzecie udziału, podkreślając, że ustawodawca przewidział szczególną ochronę osób słabszych, w tym niepełnosprawnych, i nawet trudne relacje rodzinne nie mogą pozbawić go tego prawa.
Podsumowanie
Sprawy o zachowek należą do jednych z najbardziej emocjonalnych sporów rodzinnych. Prawo chroni najbliższych spadkodawcy, dając im gwarancję udziału w majątku, nawet wbrew treści testamentu. Jednocześnie sąd może uwzględnić szczególne okoliczności – takie jak wieloletnia opieka nad spadkodawcą czy brak więzi z uprawnionym – i obniżyć wysokość roszczenia, powołując się na zasady współżycia społecznego. Dlatego każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny, a najlepszym rozwiązaniem bywa próba polubownego porozumienia jeszcze przed procesem.
Oferta porad prawnych
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Uchwala Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 19 maja 1981 r. sygn. akt: III CZP 18/81
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
O autorze: Iryna Kowalczuk
Magister prawa, absolwentka Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Spraw Wewnętrznych Ukrainy, uzyskany tytuł: magister prawa ukraińskiego; ukończyła także Studium Podyplomowe prawa UE na Uniwersytecie Warszawskim. Doświadczenie nabyła w trakcie pracy w dwóch kancelariach adwokackich. Ze względu na biegłość w analizie różnorodnych zagadnień prawnych w serwisie ePorady24.pl pełniła funkcję administratora. Udzielała porad z zakresu prawa spadkowego i rodzinnego oraz w sprawach związanych z prawem ukraińskim. Biegle posługuje się zarówno językiem ukraińskim, rosyjskim, jak i polskim. Z serwisem spadek.info współpracowała od początku jego istnienia czyli od 2012 roku.
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
NAJNOWSZE
Zadaj pytanie »
» Zachowek po darowiznach, gdy spadkodawca rozdał cały majątek za życia
» Jak uregulować formalności po śmierci rodziców – przepisanie umów i postępowanie spadkowe krok po kroku
» Obowiązek wykonania zapisu zwykłego w testamencie
» Dziedziczenie mieszkania po siostrze dziadka a podatek
» Odrzucenie spadku przez dalszą rodzinę, kiedy zaczyna się bieg terminu?
