Wezwanie do zapłaty zachowku od bratanka

Czy bratanek może żądać zachowku po dziadku?

Podstawowa zasada zachowku wynika z art. 991 Kodeksu cywilnego. Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli spadkodawca w testamencie powołał do całości spadku tylko jedno dziecko, pozostałe dzieci zwykle mogą żądać zapłaty zachowku.

W opisanej sytuacji pierwotnie uprawniony do zachowku był Pani brat, czyli syn spadkodawcy. Jeżeli żył w chwili śmierci ojca, to jego własny syn nie był wówczas bezpośrednio powołany do dziedziczenia ustawowego po dziadku, ponieważ w pierwszej kolejności dziedziczyłby jego ojciec.

To ma bardzo duże znaczenie, ponieważ art. 1002 Kodeksu cywilnego ogranicza dziedziczenie roszczenia o zachowek. Roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej tylko wtedy, gdy ten spadkobierca sam należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. W praktyce oznacza to, że w pierwszej kolejności należy sprawdzić, czy bratanek rzeczywiście może przejąć roszczenie po swoim ojcu.

Jeżeli brat żył w chwili śmierci ojca i dopiero później zmarł, obrona przed żądaniem bratanka powinna zaczynać się właśnie od zarzutu braku przejścia roszczenia na podstawie art. 1002 K.c. To może być silniejszy argument niż sama okoliczność, że przez lata opiekowała się Pani ojcem.

Zobacz również: koszty pogrzebu a zachowek

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Drugim kluczowym zagadnieniem jest przedawnienie. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy o zapłatę zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Jeżeli testament został ogłoszony wiele lat temu, należy dokładnie ustalić datę jego ogłoszenia w sądzie albo u notariusza. Sam fakt, że brat albo bratanek wysłał przedsądowe wezwanie do zapłaty, nie oznacza jeszcze, że roszczenie nie jest przedawnione. Zwykłe wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia.

Przedawnienie nie jest uwzględniane w każdej sprawie automatycznie. Jeżeli sprawa trafi do sądu, trzeba wyraźnie podnieść zarzut przedawnienia w odpowiedzi na pozew albo w pierwszym piśmie procesowym, w którym zajmuje się stanowisko co do żądania.

Jak oblicza się zachowek?

Jeżeli okaże się, że bratanek może dochodzić roszczenia i nie jest ono przedawnione, trzeba przejść do wyliczenia zachowku. W takiej sytuacji nie liczy się zachowku według sytuacji osobistej bratanka, lecz według sytuacji osoby pierwotnie uprawnionej, czyli Pani brata, chyba że bratanek dochodziłby zachowku jako własnego prawa.

Podstawowy wzór wygląda następująco:

substrat zachowku × udział spadkowy przy dziedziczeniu ustawowym × 1/2 albo 2/3 − zaliczenia na rzecz uprawnionego = kwota zachowku

Substrat zachowku to wartość spadku ustalana według reguł prawa spadkowego, z uwzględnieniem określonych darowizn i zapisów windykacyjnych, jeżeli w danej sprawie występują. Od obliczonej kwoty odejmuje się to, co uprawniony otrzymał już od spadkodawcy w sposób zaliczany na zachowek.

W opisanej sprawie trzeba więc ustalić między innymi: wartość udziału w gospodarstwie rolnym, ewentualne długi spadkowe, darowizny otrzymane przez brata od ojca, koszty i nakłady, które mogą mieć wpływ na rozliczenia, oraz prawidłowy udział ustawowy brata.

Czy niepełnosprawność bratanka zwiększa zachowek?

Niepełnosprawność osoby, która wysyła wezwanie, nie zawsze ma znaczenie dla wysokości zachowku. Podwyższony zachowek w wysokości 2/3 udziału spadkowego przysługuje osobie małoletniej albo trwale niezdolnej do pracy. Jeżeli jednak bratanek twierdzi, że odziedziczył roszczenie po swoim ojcu, decydujące jest to, czy trwale niezdolny do pracy był Pani brat w chwili otwarcia spadku po ojcu.

Samo orzeczenie o niepełnosprawności bratanka nie przesądza więc automatycznie, że zachowek należy liczyć według stawki 2/3. Może mieć znaczenie tylko wtedy, gdy bratanek dochodzi własnego roszczenia o zachowek albo gdy przepisy i okoliczności konkretnej sprawy uzasadniają taką kwalifikację.

Jak bronić się przed zapłatą zachowku?

Odpowiedź na wezwanie do zapłaty nie powinna ograniczać się do stwierdzenia, że żądanie jest niesprawiedliwe. Warto uporządkować argumenty prawne i faktyczne, a następnie zażądać od bratanka wykazania podstawy roszczenia.

W piśmie można w szczególności:

• zakwestionować przejście roszczenia o zachowek na bratanka na podstawie art. 1002 K.c.,
• podnieść zarzut przedawnienia, jeżeli od ogłoszenia testamentu upłynęło 5 lat,
• zażądać wykazania sposobu obliczenia zachowku i dokumentów potwierdzających wartość spadku,
• wskazać darowizny lub inne korzyści otrzymane przez brata od ojca, jeżeli takie wystąpiły,
• opisać wieloletnią opiekę nad ojcem, ustalenia rodzinne i zgodę braci na testament,
• zaproponować ugodę, jeżeli ryzyko procesowe uzasadnia rozmowy o rozliczeniu.

Sama opieka nad ojcem nie pozbawia automatycznie innych osób prawa do zachowku. Może jednak mieć znaczenie przy ocenie, czy żądanie pełnej kwoty nie narusza zasad współżycia społecznego, zwłaszcza jeżeli pozostali członkowie rodziny akceptowali testament, nie pomagali w opiece i przez długi czas nie zgłaszali roszczeń.

Obniżenie, raty albo odroczenie zapłaty

Jeżeli sąd uzna, że roszczenie istnieje i nie jest przedawnione, nadal można bronić się przed zapłatą pełnej kwoty jednorazowo. W sprawach o zachowek znaczenie może mieć art. 5 Kodeksu cywilnego, który pozwala sądowi odmówić ochrony prawu wykonywanemu w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 maja 1981 r., sygn. akt III CZP 18/81, dopuścił możliwość obniżenia zachowku na podstawie art. 5 K.c. Takie rozstrzygnięcia zapadają jednak wyjątkowo i zależą od całokształtu okoliczności: relacji rodzinnych, opieki nad spadkodawcą, sytuacji majątkowej stron, zachowania uprawnionego oraz skutków zapłaty dla zobowiązanego.

Dodatkowo przepisy przewidują możliwość żądania odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia, z uwzględnieniem sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego oraz zobowiązanego. Co do zasady raty nie powinny przekraczać łącznie 5 lat, a w szczególnych wypadkach termin może zostać wydłużony do 10 lat.

Ugoda w sprawie zachowku

Jeżeli po analizie dokumentów okaże się, że część roszczenia może być zasadna, warto rozważyć ugodę. Ugoda powinna dokładnie określać kwotę, termin płatności, ewentualne raty oraz oświadczenie uprawnionego, że po wykonaniu ugody jego roszczenia z tytułu zachowku po danym spadkodawcy są w całości zaspokojone.

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Strony mogą jednak ustalić inne praktyczne rozliczenie, jeżeli obie się na to zgadzają. Dla bezpieczeństwa takie porozumienie powinno mieć formę pisemną, a przy większych kwotach warto rozważyć formę z podpisami notarialnie poświadczonymi albo akt notarialny.

FAQ

Czy syn zmarłego brata zawsze dziedziczy roszczenie o zachowek?

Nie. Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobiercę uprawnionego tylko w granicach przewidzianych w art. 1002 K.c. Trzeba sprawdzić, czy bratanek należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

Czy przedawnienie zachowku liczy się od śmierci spadkodawcy?

W przypadku roszczenia przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin przedawnienia co do zasady liczy się od ogłoszenia testamentu, a nie od samej śmierci spadkodawcy. Termin wynosi 5 lat.

Czy samo wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie?

Zwykłe przedsądowe wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Znaczenie mogą mieć dopiero określone czynności przed sądem, innym właściwym organem, mediatorem albo uznanie roszczenia przez dłużnika.

Czy wieloletnia opieka nad ojcem pozwala nie płacić zachowku?

Nie zawsze. Opieka nad spadkodawcą nie wyłącza automatycznie zachowku, ale może być argumentem za oddaleniem części żądania, obniżeniem świadczenia, rozłożeniem go na raty albo zawarciem ugody na korzystniejszych warunkach.

Czy niepełnosprawność bratanka oznacza zachowek w wysokości 2/3?

Nie automatycznie. Jeżeli bratanek dochodzi roszczenia odziedziczonego po swoim ojcu, istotny jest przede wszystkim status ojca jako pierwotnie uprawnionego w chwili śmierci spadkodawcy. Samo orzeczenie bratanka wymaga odrębnej oceny.

Podsumowanie

W sprawie wezwania do zapłaty zachowku od bratanka nie należy od razu zakładać, że roszczenie jest należne. Najpierw trzeba sprawdzić, czy roszczenie mogło przejść na bratanka, czy nie jest przedawnione oraz czy zostało prawidłowo obliczone. Dopiero później warto oceniać argumenty dotyczące opieki nad ojcem, ustaleń rodzinnych i ewentualnego obniżenia albo rozłożenia zachowku na raty.

Jeżeli kwota jest wysoka, a sprawa dotyczy gospodarstwa lub innych składników majątku trudnych do szybkiej sprzedaży, bezpiecznym rozwiązaniem bywa pisemna odpowiedź na wezwanie z precyzyjnymi zarzutami i propozycją rozmów ugodowych, bez uznawania roszczenia co do zasady.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Uchwała Sądu Najwyższego - Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 19 maja 1981 r., sygn. akt III CZP 18/81
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt I ACa 286/09

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.