Obowiązek zapłaty zachowku, analiza prawna i możliwe rozwiązania

Zasady obliczania zachowku

Uprzejmie wskazuję, że podstawą prawną do udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie jest ustawa Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego „zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udział spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę”.

Jeżeli chodzi o wzór, za pomocą którego można obliczyć wartość należnego zachowku, to warto skorzystać ze wzoru zaproponowanego przez B. Kordasiewicza w pozycji „System prawa prywatnego. Prawo spadkowe” , t. 10, Warszawa 2013 r. (s. 976):

Z= ½ [2/3] x a x (b + c), gdzie:

Z – wysokość należnego zachowku

½ [2/3] – współczynnik wynikający z art. 991 K.c.

a – wysokość udziału spadkowego należnego uprawnionemu przy dziedziczeniu z ustawy

b – czysta wartość spadku

c – wartość darowizn doliczalnych spadku dla potrzeb obliczenia zachowku (art. 994–995 K.c.).

Stosowanie wyżej wskazanego wzoru przy obliczaniu zachowku potwierdzono m.in. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 8 maja 2013 r., sygn. akt. I ACa 66/13:

„Obliczenie zachowku polega na ustaleniu wysokości sumy pieniężnej, jakiej uprawniony do zachowku może domagać się na podstawie art. 991 § 2 KC od spadkobiercy powołanego. Samą wysokość zachowku ustala się za pomocą obliczeń, które w zasadzie przebiegają w trzech etapach: najpierw ustala się udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku, udział ten jest wyrażony odpowiednim ułamkiem, potem ustala się substrat zachowku, który po przemnożeniu przez ułamek, który wyraża udział stanowiący podstawę do obliczenia zachowku, daje nam poszukiwaną wielkość, czyli wielkość zachowku. Aby ustalić substrat zachowku, należy przede wszystkim określić tzw. czystą wartość spadku. Czysta wartość spadku stanowi różnicę między wartością stanu czynnego spadku a wartością stanu biernego spadku”.

Majątek po zmarłym

Zatem aby obliczyć wysokość należnego zachowku, należy posiadać następujące informacje:

• co wchodziło w skład spadku po zmarłym,
• jeżeli w skład spadku po zmarłym wchodziła nieruchomość, to należy znać numer księgi wieczystej, jeżeli została założona,
• należy ustalić, czy są długi spadkowe oraz jaka jest ich wartość,
• należy ustalić, czy spadkodawca dokonywał jakichś darowizn za życia, jeśli tak, to jakich,

Istotny jest również art. 999 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym „jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek”. Zatem odpowiedzialność co do wypłaty zachowku będzie ograniczona tj. będzie obejmowała kwotę, która przekracza przysługujący na rzecz taty zachowek Po ustaleniu wyżej wskazanych informacji dojdzie do obliczenia należnego zachowku.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Proszę również pamiętać, że roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu, co oznacza że po upływie okresu przedawnienia nie będzie można dochodzić tego roszczenia skutecznie na drodze przymusu sądowego. W przypadku bowiem podniesienia zarzutu przedawnienia przez osobę pozwaną w sprawie powództwo o zachowek zostanie oddalone, a zatem nieuwzględnione. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego „roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu”. Natomiast zgodnie z § 2 „roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku” (czyli śmierci spadkodawcy).

Zgodnie z art. 995 § 1 „wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku”. Ustalając wartość nieruchomości stanowiącej przedmiot darowizny, obniża się jej wartość z uwagi na obciążanie służebnością (ograniczonym prawem rzeczowym), bez względu na to, czy służebność ta została ustanowiona przez spadkodawcę w umowie darowizny, czy już przez obdarowanego po dokonaniu darowizny nieruchomości przez spadkodawcę, zgodnie z jego jednoznaczną wolą (wyrok SN z dnia 7 lutego 2013 r., sygn. akt II CSK 403/12). Przepis art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego ma na względzie ochronę interesów osób uprawnionych do zachowku przed negatywnymi konsekwencjami zmniejszenia się wartości darowizny od momentu jej dokonania do chwili ustalenia zachowku.

Darowizny w rodzinie i zachowek

Należy teraz przejść do przeniesienia wyżej wskazanych regulacji na grunt opisywanej przez Pana sytuacji. Pana dziadkowie darowali gospodarstwo rolne Pana rodzicom. Uczynili zatem na ich rzecz darowiznę. W takim wypadku co do zasady braciom taty, o ile nie otrzymali żadnej darowizny od rodziców, przysługuje roszczenie o zachowek. Natomiast roszczenie o zachowek w części po dziadku już się przedawniło, a zatem bracia taty nie mogą dochodzić roszczeń w tym zakresie z uwagi na upływ terminu przedawnienia. Jeżeli wytoczą powództwo, to takie powództwo zostałoby oddalone w momencie podniesienia właśnie zarzutu przedawnienia. Nie ma przy tym znaczenia, czy sprawa spadkowa była przeprowadzona, czy też nie w tej konkretnej sytuacji. Od śmierci dziadka minęło bowiem grubo ponad 5 lat, zatem roszczenie o zachowek uległo przedawnieniu.

Jeżeli chodzi o zachowek po śmierci babci, to w tym zakresie nie minęło jeszcze 5 lat od jej śmierci. Wobec powyższego po przeprowadzeniu postępowania spadkowego, tj. ustaleniu kręgu spadkobierców, może pojawić się ze strony braci ojca roszczenie o zachowek. Podobny stan faktyczny miał miejsce w sprawie rozpatrywanej przez Sąd Najwyższy. W tym zakresie warto zapoznać się z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt. I CSK 381/17, w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że:

„Zobowiązanie do uzupełnienia zachowku ciążące na obdarowanym (art. 1000 § 1 k.c.) przechodzi na jego następców prawnych także wówczas, gdy obdarowany zmarł przed otwarciem spadku po darczyńcy (art. 922 § 1 k.c.)”.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu orzeczenia wskazał, że:

„Instytucja zachowku jest odstępstwem od zasady swobody rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci. Służy ona ochronie interesów osób najbliższych spadkodawcy przez zapewnienie im określonego minimalnego poziomu korzyści ze spadku, bez względu na wolę spadkodawcy. Wyjątek ten nawiązuje do typowo silnej więzi między członkami rodziny i związanej z nią wzajemnej solidarności; w przypadku małżonka oraz zstępnych jest uzasadniony m.in. przez wzgląd na konstytucyjny nakaz ochrony rodzicielstwa i małżeństwa. Zgodnie z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która otrzymała od spadkobiercy darowiznę, jest obowiązana do zaspokojenia, w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny, roszczenia o zachowek albo o uzupełnienie zachowku. Jakkolwiek w przepisie tym mowa jest o osobie obdarowanej, nie powinno budzić wątpliwości, że obowiązek zaspokojenia tego roszczenia może obciążać również następców prawnych obdarowanego. Spoczywający na obdarowanym obowiązek ma majątkowy i pieniężny charakter, brak jest przy tym przekonujących argumentów, aby przyjąć, że jest on ściśle związany z jego osobą. Jego uzasadnieniem jest określone przysporzenie majątkowe pochodzące od spadkodawcy, z którego potencjalnie mogą korzystać również jego następcy prawni. Realizacja obowiązku, o którym mowa, nie zależy ponadto od osobistych przymiotów dłużnika ani nie wiąże się ze szczególnym stosunkiem zaufania między uprawnionym do zachowku a obdarowanym. Wreszcie, skoro roszczenie o zachowek z natury swej jest zbywalne (por. uchwałę z dnia 13 lutego 1975 r., III CZP 91/74 i – jakkolwiek z ograniczeniami – podlega dziedziczeniu, to konsekwentnie uznać należało możliwość przejścia na następców prawnych pod tytułem ogólnym również odpowiadającego mu obowiązku obdarowanego. Rozważany obowiązek spoczywa na spadkobiercach obdarowanego także wówczas, gdy obdarowany zmarł przed otwarciem spadku po darczyńcy. Racją jest, że roszczenie o zachowek, a konsekwentnie również roszczenie o uzupełnienie zachowku, powstają z chwilą otwarcia spadku (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1948 r., Wa.C 219/48, Państwo i Prawo 1949, nr 11, s. 126). Przed śmiercią spadkodawcy prawo do zachowku ma jedynie potencjalny charakter w tym sensie, że jego powstanie i wielkość są niepewne; w okresie tym uprawniony nie dysponuje również wypływającym z prawa do zachowku skonkretyzowanym roszczeniem o zachowek. W skład spadku mogą jednak wchodzić nie tylko prawa i obowiązki majątkowe, lecz również związane z nimi sytuacje prawne, których pewne elementy powstały przed otwarciem spadku, pozostałe zaś – zamykające stan faktyczny stanowiący źródło określonego uprawnienia lub obowiązku – powstają dopiero po otwarciu spadku (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1970 r., III CZP 112/69, OSNCP 1971, Nr 1, poz. 1)”.

Możliwość obniżenia zachowku

Zatem niestety teoretycznie taki obowiązek spoczywałby na Państwu. Proszę pamiętać, że samo istnienie teoretycznej możliwości wystąpienia z roszczeniem o zachowek nie przesądza o tym, czy faktycznie z takim roszczeniem członkowie rodziny wystąpią, a nadto czy jeżeli wystąpią, to ich argumenty zostaną uznane. W tym kontekście zasadne jest bowiem ustalenie, czy biorąc pod uwagę tzw. zasady współżycia społecznego, należy się braciom ojca zachowek. Tak naprawdę wszystko zależy od okoliczności danej sprawy, wzajemnych relacji, a także możliwości wykazania w toku procesu, że np. bracia taty nie mieli z mamą żadnych relacji, a całość opieki nad rodzicem spoczywała na Państwu albo na Pana ojcu, dlatego też osoby uprawnione niezasadnie domagają się zachowku. W tym zakresie warto zwrócić uwagę na art. 5 Kodeksu cywilnego zgodnie z którym nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Na podstawie tego przepisu w sprawach o zachowek można zmiarkować (tj. obniżyć) kwotę zachowku lub też nawet doprowadzić do oddalenia powództwa o zachowek, czyli jego nieuwzględnienia.

Zasadne jest przytoczenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lipca 2021 r., sygn. akt. I ACa 337/21, zgodnie z którym:

„Celem instytucji zachowku jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny wymienionych w art. 991 § 1 k.c. przez zapewnienie im - niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli - roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu w powołanym przepisie ułamkowi wartości udziału w spadku, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym, przy czym żaden z przepisów powyższego tytułu nie przewiduje możliwości obniżenia wierzytelności z tytułu zachowku. Prowadzi to do wniosku, że obniżenie należnego zachowku winno nastąpić zupełnie wyjątkowo, w sytuacji gdy uwzględnienie roszczenia w pełnej wysokości w sposób rażący godziłoby w poczucie sprawiedliwości”.

Warto również odwołać się do wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt. I ACa 544/20, zgodnie z którym:

„Z uwagi na charakter zachowku pozbawienie prawa do niego lub obniżenie go na podstawie art. 5 k.c. powinno więc sankcjonować wyłącznie rażące przypadki naruszenia tego prawa. Zachowek stanowi w pewnym sensie zastępczą formę dziedziczenia, ma bowiem zapewnić członkom najbliższej rodziny spadkodawcy korzyści związane ze spadkobraniem. Tak więc celem instytucji zachowku jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny, wymienionych w art. 991 § 1 k.c. przez zapewnienie im, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu w powołanym przepisie ułamkowi wartości udziału w spadku, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Osoba należąca do kręgu podmiotów wymienionych w art. 991 § 1 k.c. ma bowiem prawo do uzyskania określonej korzyści ze spadku. Z art. 991 § 2 k.c. wynika, że zaspokojenie należnego osobie uprawnionej roszczenia o zachowek w pierwszej kolejności może nastąpić bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu. Dopiero w przypadku, gdy uprawniony nie uzyska równowartości zachowku w jednej z powyższej wskazanych form może kierować roszczenie o zachowek do spadkobiercy. Wyrażona w art. 5 k.c. klauzula generalna niedopuszczalności czynienia ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego ma na celu zapobieganie stosowania prawa w sposób prowadzący do skutków nieetycznych lub rozmijających się w sposób zasadniczy z celem danej regulacji prawnej. Jeśli więc uwzględnienie powództwa, zgodnego z literą prawa, powodowałoby skutki rażąco niesprawiedliwe i krzywdzące, nie dające się zaakceptować z punktu widzenia norm moralnych i wartości powszechnie uznawanych w społeczeństwie, art. 5 k.c. zezwala na jego oddalenie. Należy jednak pamiętać, że priorytetem prawa cywilnego jest ochrona praw podmiotowych, tak więc odmowa udzielenia takiej ochrony osobie, która korzysta z przysługującego jej prawa podmiotowego w sposób zgodny z jego treścią, może mieć miejsce zupełnie wyjątkowo i musi być uzasadniona istnieniem szczególnych okoliczności uzasadniających przyjęcie, że w określonym układzie stosunków uwzględnienie powództwa prowadziłoby do skutków szczególnie dotkliwych i nieakceptowanych”.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.