Odrzucenie spadku przy testamencie

Czy osoba pominięta w testamencie musi odrzucić spadek?

Jeżeli spadkodawca pozostawił ważny testament i powołał w nim do całości spadku jedną osobę, to w pierwszej kolejności dziedziczy spadkobierca testamentowy. Osoby, które dziedziczyłyby z ustawy, ale zostały pominięte w testamencie, nie stają się z tego powodu automatycznie spadkobiercami.

W opisanej sytuacji córka spadkodawcy nie musi więc od razu składać u notariusza oświadczenia o odrzuceniu spadku tylko po to, aby uniknąć długów. Skoro do spadku została powołana wnuczka, to dopóki jej powołanie jest skuteczne, pozostali spadkobiercy ustawowi pozostają poza dziedziczeniem.

Inaczej będzie wtedy, gdy spadkobierca testamentowy odrzuci spadek, okaże się niegodny dziedziczenia, nie dożył otwarcia spadku albo testament okaże się nieważny lub nieskuteczny w zakresie powołania. Dopiero wtedy trzeba ustalić, kto jest kolejną osobą powołaną do spadku.

Dziedziczenie z testamentu i dziedziczenie z ustawy

Polskie prawo przewiduje dwa podstawowe tytuły dziedziczenia: testament oraz ustawę. Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, o ile jest ważny i skutecznie powołuje spadkobiercę. Warto przy tym sprawdzić, czy spadkodawca nie sporządził później kolejnego dokumentu, ponieważ drugi testament a odwołanie poprzedniego aktu może zmienić to, kto faktycznie jest powołany do spadku.

Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Uprawnienie to przysługuje jednak osobie, która jest spadkobiercą, czyli ma tytuł powołania do spadku.

Jeżeli córka została pominięta w testamencie, a testament skutecznie powołuje wnuczkę do całego spadku, córka nie składa oświadczenia o odrzuceniu spadku jako spadkobierca ustawowy „na zapas”. Nie ma jeszcze tytułu powołania do spadku. Oświadczenie składane bez takiego tytułu może nie spełnić celu, którego oczekuje osoba obawiająca się długów.

Trzeba natomiast odróżnić dziedziczenie od zachowku. Osoba najbliższa pominięta w testamencie może w pewnych sytuacjach mieć roszczenie o zachowek, ale samo roszczenie o zachowek nie oznacza przejęcia długów spadkowych jako spadkobierca. Roszczenia związane z testamentem nie trwają bezterminowo, dlatego warto sprawdzić, jak działa przedawnienie testamentu i zapisu w spadku.

Kiedy zaczyna biec termin 6 miesięcy?

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. To bardzo ważne: termin nie zawsze biegnie od dnia śmierci spadkodawcy.

Dla spadkobiercy testamentowego termin zwykle będzie liczony od chwili, gdy dowiedział się o testamencie i swoim powołaniu. Dla osoby pominiętej w testamencie termin może zacząć biec dopiero później, na przykład od momentu, w którym dowie się, że spadkobierca testamentowy odrzucił spadek i przez to ona sama została powołana do dziedziczenia z ustawy.

Aktualnie brak złożenia oświadczenia w terminie nie oznacza prostego przyjęcia spadku. Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 1015 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe, co jednak nie zwalnia z konieczności uporządkowania sprawy, zwłaszcza gdy spadek jest zadłużony.

Gdzie składa się oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Zgodnie z art. 640 Kodeksu postępowania cywilnego oświadczenie może być złożone przed notariuszem lub w sądzie rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie, a także w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

W oświadczeniu trzeba wskazać między innymi dane spadkodawcy, tytuł powołania do spadku oraz treść oświadczenia. Przedstawia się również znane informacje o spadkobiercach i testamentach. W praktyce notariusz albo sąd będzie wymagał dokumentów potwierdzających śmierć spadkodawcy oraz relację rodzinną albo inny tytuł powołania.

Jeżeli oświadczenie składa spadkobierca testamentowy, powinien wskazać znane osoby, które mogą dziedziczyć w dalszej kolejności. Na tej podstawie sąd spadku może zawiadamiać osoby, które według oświadczenia i dokumentów są powołane do dziedziczenia, choćby w dalszej kolejności.

Co się dzieje, gdy spadkobierca testamentowy odrzuci spadek?

Jeżeli wnuczka powołana w testamencie odrzuci spadek, trzeba sprawdzić treść testamentu. Spadkodawca mógł przewidzieć podstawienie, czyli wskazać inną osobę na wypadek, gdyby pierwszy spadkobierca nie chciał albo nie mógł dziedziczyć. W grę mogą wchodzić także reguły przyrostu, jeżeli testament powołuje więcej niż jednego spadkobiercę.

Jeżeli testament nie rozwiązuje tej sytuacji, spadek może przypaść spadkobiercom ustawowym. Wtedy osoby z najbliższego kręgu ustawowego powinny zdecydować, czy chcą spadek przyjąć, czy odrzucić. Dopiero od chwili, gdy dowiedzą się o swoim powołaniu, należy liczyć dla nich termin 6 miesięcy.

W przypadku małoletnich dzieci sprawa wymaga szczególnej ostrożności. Odrzucenie spadku przez rodzica może spowodować powołanie do dziedziczenia jego dzieci. Złożenie oświadczenia w imieniu małoletniego wymaga zachowania zasad reprezentacji dziecka i oceny, czy w danej sytuacji potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego lub spełnienie ustawowych warunków pozwalających działać bez takiej zgody.

Zobacz również: zrzeczenie się dziedziczenia części majątku

Czy osoba pominięta w testamencie odpowiada za długi?

Osoba pominięta w testamencie nie odpowiada za długi spadkowe tylko dlatego, że należy do kręgu spadkobierców ustawowych. Odpowiedzialność za długi spadkowe dotyczy spadkobiercy, który dziedziczy spadek.

Jeżeli spadek przyjmie spadkobierca testamentowy, to on wchodzi w prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy. Jeżeli przyjęcie nastąpi z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiedzialność za długi jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza.

Osoba pominięta w testamencie powinna jednak monitorować sprawę, zwłaszcza gdy wie o zadłużeniu. Odrzucenie spadku przez spadkobiercę testamentowego może uruchomić dziedziczenie ustawowe, a wtedy konieczna będzie szybka decyzja co do przyjęcia albo odrzucenia spadku.

Co praktycznie zrobić po śmierci spadkodawcy?

W pierwszej kolejności należy ustalić, czy testament istnieje, gdzie się znajduje i czy został przedstawiony sądowi albo notariuszowi. Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza w celu otwarcia i ogłoszenia. Trzeba też pamiętać, że samo przekonanie rodziny o tym, czego chciał zmarły, nie wystarcza — ustna wola zmarłego a spadek bez ważnego testamentu prowadzi zwykle do dziedziczenia ustawowego.

Następnie warto ustalić, kto dokładnie został powołany do spadku, czy testament obejmuje cały majątek, czy przewiduje podstawienie oraz czy spadkobierca testamentowy zamierza spadek przyjąć czy odrzucić.

Jeżeli jesteś osobą pominiętą w testamencie, nie składaj pochopnie oświadczenia „na wszelki wypadek”. Najpierw trzeba potwierdzić, czy w ogóle jesteś powołany do dziedziczenia. Jeżeli nie jesteś spadkobiercą, oświadczenie o odrzuceniu spadku może być przedwczesne lub bezprzedmiotowe.

FAQ

Czy córka pominięta w testamencie musi odrzucać spadek po ojcu?

Co do zasady nie. Jeżeli testament jest ważny i powołuje do całości spadku inną osobę, córka nie jest spadkobiercą tylko dlatego, że dziedziczyłaby z ustawy. Obowiązek podjęcia decyzji pojawi się dopiero wtedy, gdy sama zostanie powołana do dziedziczenia.

Czy termin 6 miesięcy liczy się od śmierci spadkodawcy?

Nie zawsze. Termin liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla osoby pominiętej w testamencie może to nastąpić dopiero po odrzuceniu spadku przez spadkobiercę testamentowego albo po stwierdzeniu nieskuteczności testamentu.

Czy brak oświadczenia oznacza przejęcie wszystkich długów bez ograniczeń?

Nie. Obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona, ale w praktyce nadal trzeba zadbać o ustalenie składu spadku i ewentualnie sporządzenie wykazu lub spisu inwentarza.

Czy osoba pominięta w testamencie może żądać zachowku?

Tak, jeżeli należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku i spełnione są ustawowe warunki. Zachowek jest jednak roszczeniem pieniężnym wobec spadkobiercy lub innych zobowiązanych osób, a nie równoznaczny z dziedziczeniem spadku.

Czy testament trzeba złożyć w sądzie?

Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza. Testament powinien zostać otwarty i ogłoszony, ponieważ dopiero wtedy można prawidłowo ustalić, kto został powołany do dziedziczenia.

Podsumowanie

Jeżeli spadkodawca pozostawił ważny testament i powołał w nim jednego spadkobiercę, pozostali spadkobiercy ustawowi co do zasady nie muszą odrzucać spadku. Nie odpowiadają za długi spadkowe tylko dlatego, że są krewnymi zmarłego.

Decydujące znaczenie ma to, czy dana osoba ma aktualny tytuł powołania do spadku. Jeśli spadkobierca testamentowy odrzuci spadek albo testament okaże się nieskuteczny, wtedy trzeba ponownie ustalić krąg spadkobierców i dopilnować 6-miesięcznego terminu na złożenie oświadczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296