Rodzinne ustalenia a prawo spadkowe, jak uniknąć sporów o zachowek?
• Data: 2025-11-23 • Autor: Katarzyna Talkowska-Szewczyk
W gronie rodzinnym doszliśmy do pewnego ustnego porozumienia. Moi rodzice sprzedają deweloperowi swój dom i działkę. Z tych pieniędzy kupują sobie nowy dom (wartość ok. 2 mln) oraz przekazują darowiznę w kwocie 1 mln zł mojej siostrze na zakup szeregowca. Ja nie dostaję nic, ponieważ jestem w lepszej sytuacji finansowej niż siostra i też chcę ułatwić jej życiowy start. W zamian za to dom rodziców mam odziedziczyć w całości tylko ja. Zastrzegłam, że jeśli umrę wcześniej niż rodzice (borykam się z poważną chorobą), chcę, by dom dziedziczyła moja jedyna córka. Jednak dowiedziałam się, że moja mama namawia siostrę, by ta po śmierci rodziców domagała się ode mnie zachowku. Jest to złamanie naszych ustaleń. Jak mogę zabezpieczyć siebie i córkę prawnie, żeby po śmierci rodziców wszystko odbyło się zgodnie z naszą umową ustną? Czy poza testamentem, może być to dodatkowo sukcesja? Czy istnieje jakieś odpowiednie rozwiązanie prawne?
Podstawienie w testamencie
Odpowiedzi na zapytanie należy szukać w przepisach ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2023 r., poz. 1610; dalej „K.c.”). W pierwszej kolejności powinna Pani skłonić rodziców, aby sporządzili testament na Pani rzecz wraz z zastosowaniem instytucji podstawienia, tj. wskazania, że w przypadku gdyby Pani nie mogła albo nie chciała dziedziczyć, to powołują do spadku Pani córkę. Przy czym, proszę w tym zakresie pamiętać o następujących regulacjach prawnych:
- Konieczność sporządzenia testamentu.
Zgodnie z art. 941 K.c.: Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Przepis ten oznacza dla Pani tyle, że jeżeli nie będzie testamentu, to nastąpi dziedziczenia ustawowe, czyli do całości spadku po śmierci jednego z rodziców zostanie powołany drugi rodzic oraz dzieci, czyli Pani i siostra. - Instytucja tzw. podstawnika.
Zgodnie z art. 963 K.c. Można powołać spadkobiercę testamentowego na wypadek, gdyby inna osoba powołana jako spadkobierca ustawowy lub testamentowy nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą (podstawienie).
Zrzeczenie się dziedziczenia przez przyszłego spadkobiercę
Natomiast ze strony siostry, o co mogłaby Pani zabiegać, to zawarcie z nią umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Kwestię takiej umowy reguluje art. 1048 K.c. Zgodnie z § 1: Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Istotne jest również to, że zgodnie z § 2: Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części.
Zrzec się dziedziczenia może każdy spadkobierca ustawowy, niezależnie od tego, do której grupy spadkobierców należy. Nie chodzi więc tylko o tę osobę, która w okolicznościach istniejących w momencie zawarcia umowy ma największe szanse na dziedziczenie (np. za życia dziecka spadkodawcy dziedziczenia może zrzec się również jego dalszy zstępny, np. wnuk). Dziedziczenia nie może zrzec się jednak gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy ani Skarb Państwa. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia skutkuje wyłączeniem danej osoby od dziedziczenia ustawowego, tak jakby nie dożyła ona chwili otwarcia spadku, i utratą wszystkich uprawnień związanych ze statusem spadkobiercy ustawowego po konkretnym spadkodawcy (m.in. prawa do zachowku). Osoba taka nie traci jednak zdolności do dziedziczenia testamentowego – spadkodawca może powołać danego spadkobiercę w testamencie lub uczynić na jego rzecz zapis zwykły lub windykacyjny, a także polecenie. Powołanie do dziedziczenia lub uczynienie rozrządzenia w testamencie nie uchyla jednak skutków prawnych zrzeczenia się. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest typową umową (a nie rozrządzeniem na wypadek śmierci), zatem w szczególności należy stosować do niej przepisy ogólne o czynnościach prawnych. W rezultacie trzeba dopuścić możliwość zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (np. pod warunkiem, że spadkodawca uczyni za życia określoną darowiznę na rzecz zrzekającego się). Wydaje się jednak, że zastrzeżenie takie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy ziszczenie się lub nieziszczenie warunku albo nadejście terminu nastąpi przed otwarciem spadku.
Skutki zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia
Natomiast jeżeli chodzi o skutki zawarcia takiej umowy, to są one wskazane w art. 1049 K.c., który w § 1 stanowi, że „zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej”. Natomiast w oparciu o § 2.: „Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku”.
Zatem poprzez zawarcie wyżej wskazanej umowy przez siostrę najlepiej zadba Pani o zabezpieczenie swojego interesu.
Przykłady
Rodzinny spór o darowiznę i dziedziczenie
Piotr i jego siostra ustalili z rodzicami, że Piotr nie otrzyma darowizny za życia, ponieważ jego sytuacja finansowa jest stabilna, ale w zamian ma odziedziczyć rodzinny dom. Rodzice przekazali jego siostrze znaczne sumy na zakup mieszkania. Piotr, zaniepokojony możliwymi przyszłymi roszczeniami siostry o zachowek, przekonał rodziców do sporządzenia testamentu, w którym zapisali dom wyłącznie jemu, z zastrzeżeniem, że w razie jego śmierci, dom odziedziczy jego córka.
Zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść brata
Marta zgodziła się na darowiznę od rodziców, która pozwoliła jej kupić mieszkanie, z ustnym ustaleniem, że po śmierci rodziców jej brat odziedziczy ich dom. Aby uniknąć przyszłych roszczeń i sporów, zawarła z rodzicami umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, notarialnie rezygnując z prawa do majątku po ich śmierci, w tym prawa do zachowku.
Testament z podstawieniem
Ewa miała porozumienie z rodzicami, że po ich śmierci odziedziczy rodzinny dom. Obawiając się o swoją przyszłość z powodu poważnej choroby, Ewa poprosiła rodziców, aby sporządzili testament z tzw. podstawieniem. W testamencie zapisano, że jeśli Ewa nie dożyje ich śmierci, cały majątek, w tym dom, przejdzie bezpośrednio na jej córkę, co pozwala zabezpieczyć interesy Ewy i jej dziecka.
Podsumowanie
Ustne ustalenia spadkowe, choć często stosowane w rodzinach, nie dają ochrony prawnej. Aby zabezpieczyć swoje interesy i uniknąć sporów, warto sporządzić testament, rozważyć zrzeczenie się dziedziczenia lub zastosować inne instrumenty prawne, takie jak podstawienie spadkobiercy, które mogą zapewnić zgodność z ustaleniami i ochronę przyszłych pokoleń.
Oferta porad prawnych
Oferujemy profesjonalne porady prawne online oraz pomoc w przygotowaniu pism związanych z testamentami, zrzeczeniem się dziedziczenia i zabezpieczeniem ustaleń spadkowych. Nasi prawnicy pomogą Ci skutecznie zabezpieczyć majątek i prawa Twojej rodziny. Aby skorzystać z naszych usług, opisz swój problem w formularzu pod artykułem.
Źródła:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
NAJNOWSZE
Zadaj pytanie »
» Zachowek po darowiznach, gdy spadkodawca rozdał cały majątek za życia
» Jak uregulować formalności po śmierci rodziców – przepisanie umów i postępowanie spadkowe krok po kroku
» Obowiązek wykonania zapisu zwykłego w testamencie
» Dziedziczenie mieszkania po siostrze dziadka a podatek
» Odrzucenie spadku przez dalszą rodzinę, kiedy zaczyna się bieg terminu?
