Zachowek po darowiznach, gdy spadkodawca rozdał cały majątek za życia

Kiedy można żądać zachowku

Jeżeli zmarła osoba nie pozostawiła nic w masie spadkowej, spadkobiercy ustawowi wskazani w art. 991 Kodeksu cywilnego mogą dochodzić zachowku od dokonanych darowizn.

Zgodnie z treścią art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego:

„Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się — jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni — dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach — połowa wartości tego udziału (zachowek).”

§ 2 tego przepisu stanowi:

„Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.”

Oznacza to, że nawet jeśli całość majątku została rozdana w darowiznach, osoby uprawnione (dzieci, wnuki, małżonek, rodzice) mogą żądać zachowku od tych, którzy otrzymali majątek.

Kiedy darowizna doliczana jest do spadku

Zgodnie z art. 1000 Kodeksu cywilnego:

„Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.”

Obdarowany odpowiada jednak tylko do wysokości wzbogacenia, jakie uzyskał w wyniku darowizny. Jeśli sam jest uprawniony do zachowku (np. dziecko spadkodawcy), jego odpowiedzialność ogranicza się do nadwyżki ponad jego własny zachowek.

Orzecznictwo potwierdza to stanowisko – zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 r., sygn. III CSK 255/07, obdarowany może zostać zobowiązany do zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosi 5 lat od dnia otwarcia spadku, czyli od daty śmierci spadkodawcy. Po upływie tego okresu roszczenie wygasa.