Postępowanie spadkowe po śmierci małżonka bez testamentu

Dziedziczenie po małżonku bez testamentu

Jeżeli zmarły mąż albo żona nie zostawili ważnego testamentu, stosuje się dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Przy żonie i dwojgu dzieciach każdy spadkobierca dziedziczy więc po 1/3 spadku po zmarłym mężu. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każda z tych osób otrzymuje po 1/3 całego mieszkania. Najpierw trzeba ustalić, czy mieszkanie należało do majątku wspólnego małżonków, majątku osobistego zmarłego, czy też do majątku osobistego żyjącego małżonka.

Jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego małżonków, przed dziedziczeniem należy oddzielić udział żyjącego małżonka w majątku wspólnym. Co do zasady połowa mieszkania pozostaje jego własnością, a dopiero druga połowa wchodzi do spadku po zmarłym. Inny wynik może wynikać między innymi z intercyzy, ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym albo z tego, że nieruchomość była majątkiem osobistym jednego z małżonków.

Czy małżonek może dalej mieszkać w mieszkaniu po śmierci współmałżonka?

Sam fakt śmierci małżonka nie oznacza, że żyjący małżonek musi natychmiast opuścić mieszkanie albo że dzieci mogą od razu żądać wydania lokalu. Jeżeli małżonek mieszkał ze spadkodawcą do dnia jego śmierci, może korzystać przez 3 miesiące od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie. To uprawnienie nie rozstrzyga jeszcze własności, ale zabezpiecza bieżącą sytuację domową po śmierci bliskiej osoby.

Po tym okresie o dalszym korzystaniu z mieszkania decyduje stan własności, porozumienie spadkobierców albo rozstrzygnięcie w dziale spadku. Dlatego przy nieruchomości warto możliwie szybko potwierdzić dziedziczenie i ustalić, czy mieszkanie ma przypaść jednej osobie, czy pozostanie we współwłasności.

Czy samochód wchodzi do spadku?

Samochód również może wchodzić do spadku. Jeżeli został kupiony w czasie trwania małżeństwa ze środków wspólnych, co do zasady należy do majątku wspólnego małżonków, nawet wtedy, gdy w dowodzie rejestracyjnym figuruje tylko jedno z nich. W takim przypadku do spadku po zmarłym wchodzi udział w samochodzie, zwykle 1/2.

Inaczej będzie, gdy pojazd należał do majątku osobistego zmarłego, na przykład został kupiony przed ślubem, otrzymany w darowiźnie tylko przez niego albo odziedziczony. Wtedy do spadku może wejść cały samochód. Jeżeli natomiast samochód należał wyłącznie do majątku osobistego żyjącego małżonka, nie powinien być obejmowany działem spadku po zmarłym.

Pierwszy krok: stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia

Aby skutecznie przepisać mieszkanie, sprzedać samochód, wypłacić środki z rachunku bankowego albo doprowadzić do przekazania udziałów jednemu spadkobiercy, trzeba najpierw formalnie potwierdzić, kto nabył spadek. Można to zrobić na dwa podstawowe sposoby:

• przez sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku,
• przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Oba dokumenty potwierdzają prawa spadkobierców i po wpisaniu do Rejestru Spadkowego pozwalają przejść do dalszych czynności. Dopiero po ich uzyskaniu można bezpiecznie przeprowadzić dział spadku, złożyć wniosek do księgi wieczystej albo rozliczyć własność innych składników majątku.

Postępowanie spadkowe w sądzie

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego właściwego co do zasady według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca nie da się ustalić, znaczenie może mieć miejsce, w którym znajduje się majątek spadkowy, a w braku takich podstaw właściwy może być Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku należy wskazać wszystkich znanych spadkobierców ustawowych i testamentowych, nawet jeżeli między nimi nie ma sporu. Do wniosku zwykle dołącza się:

1. odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy,
2. odpisy aktów urodzenia dzieci albo aktów małżeństwa, jeżeli nazwisko spadkobiercy uległo zmianie,
3. odpis aktu małżeństwa małżonka spadkodawcy,
4. oryginał testamentu, jeżeli testament istnieje,
5. odpisy wniosku dla uczestników postępowania,
6. dowód uiszczenia opłaty sądowej.

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie obejmuje się kilka spadków, opłaty trzeba liczyć oddzielnie dla każdego spadkodawcy.

Postępowanie spadkowe u notariusza

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia bywa szybszym rozwiązaniem, ale wymaga zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi albo testamentowi. Notariusz nie rozstrzyga sporów. Jeżeli między spadkobiercami jest konflikt, nie można ustalić wszystkich zainteresowanych osób, są wątpliwości co do testamentu albo sprawa nie spełnia warunków ustawowych dla aktu poświadczenia dziedziczenia, konieczna może być droga sądowa.

Do notariusza zwykle zabiera się akty stanu cywilnego, akt zgonu, numer PESEL zmarłego, informacje o jego ostatnim miejscu zwykłego pobytu oraz testament, jeżeli istnieje. Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, akt poświadczenia dziedziczenia i rejestruje dokument w Rejestrze Spadkowym.

Koszty u notariusza

Przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia trzeba uwzględnić taksę notarialną, VAT, koszt wypisów oraz opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego. Maksymalna stawka za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia ustawowego albo testamentowego wynosi 50 zł, a za protokół dziedziczenia 100 zł. Jeżeli występuje testament, mogą dojść dodatkowe opłaty, na przykład za protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu.

Jeżeli u notariusza ma być przeprowadzony także dział spadku obejmujący nieruchomość, koszt będzie zależał od wartości przedmiotu czynności, liczby wypisów, wpisów w księdze wieczystej oraz ewentualnych podatków. Przed podpisaniem aktu warto poprosić kancelarię o pełną kalkulację, ponieważ łączny koszt może być znacznie wyższy niż samo poświadczenie dziedziczenia.

Jak dzieci mogą przekazać udziały matce albo ojcu?

Samo stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia nie przenosi jeszcze udziałów dzieci na drugiego rodzica. Te dokumenty tylko potwierdzają, kto dziedziczy i w jakiej części. Jeżeli dzieci chcą, aby mieszkanie należało wyłącznie do matki albo ojca, potrzebna jest dalsza czynność prawna.

Najczęściej stosowane rozwiązania to:

• umowny dział spadku u notariusza, jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość i wszyscy spadkobiercy są zgodni,
• sądowy dział spadku, jeżeli nie ma pełnej zgody albo spadkobiercy wolą postępowanie sądowe,
• zbycie udziału w spadku albo darowizna udziału po wcześniejszym potwierdzeniu dziedziczenia, jeżeli w danej sprawie jest to właściwsze organizacyjnie lub podatkowo.

Jeżeli dział spadku obejmuje mieszkanie, umowa powinna mieć formę aktu notarialnego. W akcie można wskazać, że udziały dzieci przypadają matce albo ojcu bez spłat albo ze spłatą. Brak spłat warto wyraźnie zapisać, aby później nie powstał spór, czy pozostali spadkobiercy zrzekli się rozliczeń.

W praktyce przekazanie udziałów przez dzieci trzeba dobrać do celu rodzinnego, składu majątku i skutków podatkowych. Inne konsekwencje może mieć dział spadku bez spłat, inne darowizna udziału, a jeszcze inne odpłatne zniesienie współwłasności.

Opłaty sądowe przy dziale spadku

Jeżeli dział spadku jest prowadzony w sądzie, opłata od wniosku zależy od tego, czy spadkobiercy przedstawiają zgodny projekt podziału:

• 500 zł — wniosek o dział spadku,
• 300 zł — wniosek o dział spadku ze zgodnym projektem działu,
• 1000 zł — wniosek o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności,
• 600 zł — wniosek o dział spadku i zniesienie współwłasności ze zgodnym projektem.

Jeżeli przedmiotem sprawy jest mieszkanie, które należało do majątku wspólnego małżeńskiego, często trzeba prawidłowo rozliczyć zarówno udział zmarłego w majątku wspólnym, jak i udziały spadkowe. To szczególnie ważne przy późniejszym wpisie prawa własności w księdze wieczystej.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku.

Jeżeli w spadku mogą być długi, przed działem spadku warto ustalić skład majątku i zobowiązań. Przeniesienie udziału w mieszkaniu na innego spadkobiercę nie zawsze rozwiązuje problem odpowiedzialności za długi spadkowe, dlatego najpierw trzeba ocenić, czy korzystniejsze jest przyjęcie spadku, odrzucenie spadku, sporządzenie wykazu inwentarza albo spisu inwentarza.

Podsumowanie

Po śmierci małżonka bez testamentu należy najpierw ustalić krąg spadkobierców i udziały, a następnie uzyskać sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Przy żonie i dwojgu dzieciach każdy dziedziczy po 1/3 spadku, ale przy majątku wspólnym do spadku wchodzi zasadniczo tylko udział zmarłego, a nie cały majątek małżeński.

Jeżeli dzieci chcą, aby mieszkanie należało wyłącznie do matki albo ojca, po potwierdzeniu dziedziczenia trzeba przeprowadzić dział spadku, zniesienie współwłasności albo inną właściwą czynność przenoszącą udziały. Samochód, rachunki bankowe i inne składniki majątku również trzeba przeanalizować, ponieważ dowód rejestracyjny albo faktyczne korzystanie z rzeczy nie zawsze przesądzają o własności.

FAQ

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.