Kurator spadku, koszty postępowania i obowiązki spadkobierców

Czym jest kurator spadku?

Kurator spadku jest ustanawiany przez sąd spadku wtedy, gdy spadek nie został jeszcze objęty przez spadkobiercę i potrzebna jest piecza nad majątkiem. Zgodnie z art. 666 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę sąd czuwa nad całością spadku, a w razie potrzeby ustanawia kuratora spadku.

Art. 667 KPC określa jego podstawowe zadania. Kurator powinien starać się wyjaśnić, kto jest spadkobiercą, zawiadomić spadkobierców o otwarciu spadku oraz zarządzać majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu. Dlatego w praktyce ważne bywa ustalenie kręgu spadkobierców, zabezpieczenie składników spadku i wykonywanie czynności koniecznych do zachowania jego wartości.

Jeżeli spadkobierców nie można ustalić lub odnaleźć, w postępowaniu spadkowym mogą być wykorzystywane także inne mechanizmy, w tym poszukiwanie spadkobierców przez ogłoszenie. Nie zmienia to jednak charakteru kuratora spadku: nie reprezentuje on prywatnego interesu osoby, która złożyła wniosek o jego ustanowienie.

Kurator spadku a kurator dla strony – najważniejsza różnica

To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie dla kosztów. Kurator spadku jest kuratorem prawa materialnego ustanawianym dla nieobjętego spadku. Kurator dla strony działa natomiast procesowo, np. gdy trzeba reprezentować stronę, której miejsce pobytu nie jest znane.

Jak ustala się wynagrodzenie i wydatki kuratora spadku?

Ogólną podstawę stanowi art. 179 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Organ, który ustanowił kuratora, przyznaje mu na żądanie stosowne wynagrodzenie za sprawowanie kurateli. Przepis określa też źródło jego pokrycia: z dochodów lub majątku osoby, dla której kurator został ustanowiony, a przy braku odpowiednich dochodów lub majątku – przez tego, kto żądał ustanowienia kuratora.

W odniesieniu do kuratora spadku Sąd Najwyższy w postanowieniu z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15, wyjaśnił, że wynagrodzenie powinno znaleźć pokrycie w majątku spadkowym albo w majątku osoby, dla której ustanowiono kuratora, którą może być spadkobierca jako rzeczywisty właściciel spadku. Dopiero przy braku takich źródeł finansowania znaczenie ma obowiązek osoby, która żądała ustanowienia kuratora.

Jeżeli kurator faktycznie zarządza majątkiem spadkowym, art. 667 § 2 KPC nakazuje odpowiednio stosować przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości. Obejmuje to art. 939 KPC, który pozwala zarządcy żądać wynagrodzenia oraz zwrotu wydatków poniesionych z własnych funduszy, a wysokość wynagrodzenia wiąże z nakładem pracy i dochodowością nieruchomości. Sąd Najwyższy zaznaczył jednak, że ta podstawa dotyczy zarządu majątkiem sensu stricto, a nie automatycznie wszystkich czynności kuratora, takich jak poszukiwanie spadkobierców.

Takie rozróżnienie potwierdza również nowsze orzecznictwo odwoławcze. Sąd Okręgowy w Płocku w postanowieniu z 23 stycznia 2025 r., IV Ca 812/24, wskazał, że ustawodawca nie przewidział obowiązujących stawek za czynności kuratora spadku, a ocena wynagrodzenia powinna opierać się na właściwych przepisach o kurateli i zarządzie, nie na taryfie dotyczącej kuratora procesowego.

Kto płaci wynagrodzenie kuratora spadku?

Nie ma jednej reguły, według której koszt zawsze ponosi wnioskodawca albo zawsze spadkobiercy. Punktem wyjścia jest art. 179 § 1 KRO oraz sposób jego zastosowania do kuratora spadku przyjęty w orzecznictwie.

• Jeżeli istnieje majątek spadkowy – wynagrodzenie kuratora powinno co do zasady znaleźć pokrycie w tym majątku. Taką kolejność źródeł finansowania przyjął Sąd Najwyższy w sprawie III CZP 16/15.
• Jeżeli ustalono spadkobiercę – w określonych okolicznościach znaczenie może mieć także jego majątek jako rzeczywistego właściciela spadku. Nie oznacza to jednak automatycznego rozdzielenia kosztu według udziałów spadkowych.
• Jeżeli brak odpowiedniego majątku lub dochodów – art. 179 § 1 KRO przewiduje pokrycie wynagrodzenia przez osobę, która żądała ustanowienia kuratora.
• Jeżeli kurator został ustanowiony z urzędu i nie ma majątku pozwalającego pokryć wynagrodzenie – Sąd Najwyższy wskazał, że w takiej sytuacji wynagrodzenie powinno być pokrywane ze środków publicznych.

Dlatego sama informacja, że konkretny uczestnik złożył wniosek, nie wystarcza. Trzeba ustalić, czy istniał majątek spadkowy, czy kurator został ustanowiony na żądanie czy z urzędu, jaki był zakres jego czynności i co sąd rozstrzygnął o źródle zapłaty.

Kiedy Skarb Państwa może tymczasowo wyłożyć środki?

Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje w art. 83 mechanizm tymczasowego wykładania wydatków przez Skarb Państwa, gdy przepisy nakazują sądowi z urzędu dokonać czynności połączonej z wydatkami. W orzeczeniu kończącym postępowanie sąd rozstrzyga o takich wydatkach, stosując odpowiednio art. 113 tej ustawy.

Nie oznacza to jednak, że każde wynagrodzenie kuratora spadku jest automatycznie wydatkiem tymczasowo ponoszonym przez Skarb Państwa ani że zawsze podlega późniejszemu ściągnięciu od spadkobierców. Podstawa wypłaty i późniejszego pobrania kwoty musi wynikać z konkretnego rozstrzygnięcia i właściwych przepisów. W sprawie IV Ca 812/24 sąd odwoławczy nakazał tymczasową wypłatę wynagrodzenia i wydatków ze Skarbu Państwa, a następnie odrębnie rozstrzygnął o ich pobraniu.

Nie należy tu automatycznie stosować art. 96 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych. Przepis ten posługuje się konstrukcją wydatków za kuratora ustanowionego dla strony. Podobnie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 9 marca 2018 r. już w tytule i § 1 odnosi się do kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej. To inna instytucja niż kurator spadku z art. 666–667 KPC.

Czy wynagrodzenie kuratora spadku jest długiem spadkowym?

Art. 922 § 3 Kodeksu cywilnego zalicza do długów spadkowych m.in. koszty postępowania spadkowego. Nie daje to jednak podstawy do prostego równania: każde wynagrodzenie lub każdy wydatek kuratora spadku jest automatycznie długiem spadkowym w identycznym zakresie i wobec każdej osoby.

Dla samego źródła wynagrodzenia kuratora spadku bardziej bezpośrednie znaczenie mają art. 179 KRO oraz – w zakresie zarządu majątkiem – art. 667 § 2 i art. 939 KPC. Kwalifikacja konkretnego kosztu jako kosztu postępowania spadkowego może mieć znaczenie dla późniejszej odpowiedzialności i rozliczeń, ale wymaga analizy charakteru czynności kuratora oraz treści orzeczenia. Sam art. 922 § 3 KC nie uzasadnia automatycznego obciążenia spadkobierców określoną kwotą.

Jaką rolę ma art. 520 KPC?

Art. 520 KPC reguluje rozliczanie kosztów postępowania nieprocesowego między uczestnikami. Zasadą jest, że każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. Jeżeli uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani wynikiem albo ich interesy są sprzeczne, sąd może rozdzielić obowiązek zwrotu kosztów inaczej; znaczenie może mieć także niesumienne lub oczywiście niewłaściwe postępowanie uczestnika.

Przepis ten nie zastępuje jednak art. 179 KRO ani art. 939 KPC i sam nie odpowiada na pytanie, z jakiego źródła należy pokryć wynagrodzenie kuratora spadku. Może mieć znaczenie przy końcowym rozliczeniu kosztów postępowania, ale dopiero po prawidłowym ustaleniu charakteru konkretnej należności. Szerzej zasady nieprocesowej sprawy spadkowej opisuje przebieg postępowania spadkowego.

Co dokładnie dostałeś z sądu?

Przed oceną, czy trzeba zapłacić i czy można się od rozstrzygnięcia odwołać, trzeba zidentyfikować dokument. Podobnie brzmiące pisma mogą mieć zupełnie inne skutki proceduralne.

Samo wezwanie rachunkowe często wykonuje wcześniejsze postanowienie i nie powinno być analizowane w oderwaniu od niego. Jeżeli nie masz postanowienia, na którym oparto żądanie zapłaty, pierwszym krokiem powinno być ustalenie jego treści, daty doręczenia i prawomocności.

Jak i kiedy zaskarżyć rozstrzygnięcie o kosztach?

Nie ma jednego środka zaskarżenia i jednego terminu dla każdego pisma dotyczącego kuratora spadku. W postępowaniu nieprocesowym art. 518 KPC przewiduje apelację od postanowień sądu pierwszej instancji orzekających co do istoty sprawy, natomiast na inne postanowienia zażalenie przysługuje tylko w przypadkach wskazanych w ustawie.

W odniesieniu do rozstrzygnięć kosztowych trzeba zwrócić uwagę m.in. na art. 394 § 1 pkt 6 KPC, który przewiduje zażalenie na określone postanowienia dotyczące zwrotu kosztów, zasad ponoszenia kosztów, zwrotu opłaty lub obciążenia kosztami sądowymi, gdy strona nie składa środka zaskarżenia co do istoty sprawy. Jeżeli w konkretnej sytuacji właściwe jest zażalenie podlegające art. 394 KPC, § 2 tego przepisu przewiduje tygodniowy termin od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem. Nie oznacza to jednak, że każde pismo o kosztach można zaskarżyć w ciągu siedmiu dni.

W postępowaniu nieprocesowym art. 517 KPC odsyła w kwestii uzasadniania i doręczania postanowień do art. 357 KPC. W przypadku zaskarżalnego postanowienia wydanego na posiedzeniu niejawnym może być konieczne złożenie wniosku o uzasadnienie w terminie tygodnia od doręczenia postanowienia. Dopiero prawidłowe ustalenie rodzaju orzeczenia pozwala określić dalszy środek i termin.

Dlatego po doręczeniu pisma należy w pierwszej kolejności przeczytać pouczenie. Trzeba sprawdzić, czy sąd wskazuje apelację, zażalenie, inny środek albo brak zaskarżenia, czy wymagany jest wniosek o uzasadnienie oraz od jakiego zdarzenia biegnie termin. Jeżeli pouczenie jest niejasne albo pismo jest tylko wezwaniem do zapłaty, należy sięgnąć do postanowienia stanowiącego podstawę żądania.

Odpowiedź na opisany problem

W opisanej sytuacji samo to, że córka brata wystąpiła o ustanowienie kuratora, nie przesądza, że wyłącznie ona powinna ponieść jego wynagrodzenie. Z drugiej strony samo prawomocne ustalenie, że spadek przypadł Panu i bratu po 1/2, również nie oznacza, że sąd może bez dalszej podstawy obciążyć każdego z Was połową kosztów kuratora.

Najpierw trzeba ustalić, czy w chwili rozliczania kurateli istniał majątek spadkowy pozwalający pokryć wynagrodzenie i wydatki. Z art. 179 § 1 KRO oraz z postanowienia Sądu Najwyższego III CZP 16/15 wynika, że majątek spadkowy jest istotnym, pierwszoplanowym źródłem pokrycia wynagrodzenia kuratora spadku. Jeżeli odpowiedniego majątku nie ma, może powstać kwestia obciążenia osoby, która żądała ustanowienia kuratora; przy ustanowieniu z urzędu i braku majątku orzecznictwo wskazuje natomiast na finansowanie ze środków publicznych.

Jeżeli sąd wcześniej wypłacił kuratorowi kwotę ze środków Skarbu Państwa, trzeba sprawdzić osobno podstawę tej wypłaty i podstawę późniejszego żądania zwrotu. Szczególnie ważne jest, czy doręczono postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia, postanowienie o pobraniu wydatków albo tylko wezwanie do zapłaty. Dopiero po zestawieniu tych dokumentów można ocenić, kto rzeczywiście jest zobowiązany i czy rozstrzygnięcie może być jeszcze zaskarżone.

FAQ

Kurator spadku a kurator dla strony – czy to ta sama instytucja?

Nie. Kurator spadku z art. 666–667 KPC sprawuje pieczę nad nieobjętym spadkiem, ustala spadkobierców i może zarządzać majątkiem. Kurator dla strony jest ustanawiany w celu jej reprezentacji w konkretnym postępowaniu. Różnica ma bezpośrednie znaczenie dla podstaw wynagrodzenia i kosztów.

Czy wnioskodawca zawsze płaci wynagrodzenie kuratora spadku?

Nie. Art. 179 § 1 KRO przewiduje najpierw pokrycie wynagrodzenia z dochodów lub majątku podmiotu, dla którego ustanowiono kuratora. Sąd Najwyższy odniósł tę zasadę do majątku spadkowego i – zależnie od sytuacji – majątku spadkobiercy. Dopiero przy braku odpowiednich źródeł znaczenie ma osoba, która żądała ustanowienia kuratora.

Czy rozporządzenie z 9 marca 2018 r. określa stawki kuratora spadku?

Nie. Rozporządzenie wprost dotyczy wynagrodzenia i wydatków kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej. Nie można na jego podstawie automatycznie ustalać wynagrodzenia kuratora spadku.

Czy koszty kuratora spadku zawsze są długiem spadkowym?

Nie należy przyjmować takiej automatycznej reguły. Art. 922 § 3 KC zalicza do długów spadkowych koszty postępowania spadkowego, ale kwalifikacja konkretnego wynagrodzenia lub wydatku kuratora wymaga sprawdzenia podstawy prawnej, rodzaju czynności i treści orzeczenia.

Czy koszty kuratora można automatycznie podzielić według udziałów w spadku?

Nie. Udziały spadkowe mogą mieć znaczenie w konkretnym rozliczeniu, ale same nie tworzą reguły, że każdy spadkobierca ma zapłacić dokładnie proporcjonalną część wynagrodzenia kuratora. Sąd musi wskazać prawidłową podstawę obciążenia.

Jaki jest termin na zaskarżenie kosztów kuratora?

Zależy od rodzaju orzeczenia i właściwego środka. Zażalenie podlegające art. 394 KPC ma termin tygodniowy liczony według reguł tego przepisu, ale postanowienie co do istoty sprawy może podlegać apelacji. Trzeba też sprawdzić, czy wcześniej wymagany jest wniosek o uzasadnienie. Dlatego nie należy liczyć terminu wyłącznie od daty widniejącej na wezwaniu do zapłaty bez analizy postanowienia i pouczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 z późn. zm. – ELI.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236 – ELI.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795 – ELI.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1228 z późn. zm. – ELI.
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej, Dz.U. 2018 poz. 536 – ELI.
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2015 r., III CZP 16/15 – orzeczenie.
7. Postanowienie Sądu Okręgowego w Płocku z dnia 23 stycznia 2025 r., IV Ca 812/24 – treść orzeczenia.