Stwierdzenie nabycia spadku, dział spadku i księga wieczysta

Od czego zacząć sprawę spadkową?

W opisanej sytuacji pierwszym krokiem powinno być formalne potwierdzenie nabycia spadku po mamie. Można to zrobić na dwa sposoby: przez zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza albo przez postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Więcej o wyborze właściwej drogi omawia artykuł stwierdzenie nabycia spadku czy akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli głównym składnikiem majątku jest mieszkanie po mamie, to właśnie od tego potwierdzenia zależy późniejszy podział lokalu.

Notariusz jest dobrym rozwiązaniem, gdy między spadkobiercami nie ma sporu, wszyscy zainteresowani mogą stawić się do czynności i można jednoznacznie ustalić krąg spadkobierców. W tym przypadku przy dziedziczeniu ustawowym po mamie zwykle będą to jej dzieci, czyli Pan i brat, chyba że istnieje testament, wcześniejsze odrzucenia spadku, zrzeczenia dziedziczenia albo inne okoliczności zmieniające krąg spadkobierców.

Jeżeli pojawia się spór, brak zgody któregoś ze spadkobierców, problem z dokumentami albo konieczność ustalenia dziedziczenia po innym zmarłym współwłaścicielu, praktyczniejsza może być droga sądowa. Zgodnie z art. 1025 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku, a notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Czy trzeba najpierw założyć księgę wieczystą?

Nie. Założenie księgi wieczystej nie jest warunkiem koniecznym ani do aktu poświadczenia dziedziczenia, ani do sądowego stwierdzenia nabycia spadku. Postępowanie spadkowe dotyczy ustalenia, kto nabył spadek po zmarłej osobie, a nie samego założenia księgi wieczystej.

Brak księgi wieczystej będzie jednak ważny na późniejszym etapie. Po uzyskaniu dokumentu potwierdzającego dziedziczenie trzeba będzie zadbać o aktualizację wpisu w księdze wieczystej, a jeżeli księga nie istnieje, o jej założenie i ujawnienie aktualnych właścicieli. To częsty problem, gdy w spadku znajdują się działki bez księgi wieczystej w spadku, dla których podstawą wpisu mogą być między innymi akt poświadczenia dziedziczenia, prawomocne postanowienie sądu, dawny akt własności ziemi, wypis z rejestru gruntów, wyrys z mapy ewidencyjnej i odpisy aktów stanu cywilnego.

Jeżeli w akcie własności z lat 70. znajduje się literówka w nazwisku mamy, nie oznacza to automatycznie, że sprawy nie da się przeprowadzić. Trzeba jednak ocenić, czy mimo błędu można bez wątpliwości ustalić tożsamość właścicielki. Jeżeli imię, nazwisko rodowe, imiona rodziców, data urodzenia, adres albo inne dane pozwalają na identyfikację, błąd może zostać wyjaśniony dokumentami. Jeżeli nie, sąd wieczystoksięgowy albo notariusz mogą wymagać sprostowania dokumentu albo dodatkowego postępowania.

Dział spadku i zniesienie współwłasności

Po uzyskaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo prawomocnego postanowienia sądu można przystąpić do działu spadku. Dział spadku polega na tym, że majątek należący dotąd wspólnie do spadkobierców zostaje podzielony między nich w konkretny sposób.

W opisanej sprawie do rozliczenia mogą wchodzić udziały w mieszkaniu, samochodzie oraz udziały w działkach. Jeżeli część nieruchomości była współwłasnością mamy i jej braci, sama sprawa po mamie nie wystarczy do pełnego uporządkowania stanu prawnego. Po uzyskaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo postanowienia sądu można przystąpić do działu spadku, a jeżeli te same składniki są współwłasnością także z innych tytułów, często zasadne jest przeprowadzenie sprawy o spadek i podział majątku w jednym postępowaniu.

Jeżeli wszyscy zainteresowani są zgodni, dział spadku można przeprowadzić u notariusza. Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa działowa powinna mieć formę aktu notarialnego. Jeżeli zgody nie ma, konieczny będzie wniosek do sądu. Sądowy dział spadku może być połączony ze zniesieniem współwłasności, jeżeli składniki majątku są współwłasnością także z innego tytułu niż dziedziczenie.

Szerzej tę kwestię omawiamy w artykule „Sądowy dział spadku – jak przebiega sprawa?”.

Podstawowe przepisy o dziale spadku

Art. 1037 Kodeksu cywilnego przewiduje, że dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.

Art. 1038 Kodeksu cywilnego stanowi natomiast, że sądowy dział spadku co do zasady powinien obejmować cały spadek, choć z ważnych powodów może zostać ograniczony do części spadku. Umowny dział spadku może objąć cały spadek albo tylko jego część.

Działka rolna i dawni współwłaściciele

W przypadku działki rolnej trzeba osobno ustalić, kto był jej właścicielem lub współwłaścicielem w chwili śmierci mamy i czy udziały po jej braciach zostały już prawnie uregulowane. Jeżeli jeden z braci mamy zmarł wiele lat temu, nie można poprzestać na stwierdzeniu, że nie pozostawił spadkobierców. Trzeba ustalić jego krąg spadkobierców według przepisów obowiązujących w dacie jego śmierci. Przy bardzo dawnych współwłaścicielach łańcuch dziedziczenia bywa długi, podobnie jak wtedy, gdy ktoś ustala, czy przysługuje mu spadek po pradziadku i innych dawno zmarłych krewnych.

Jeżeli zmarły brat mamy nie miał dzieci ani małżonka, w grę mogą wchodzić dalsi spadkobiercy ustawowi, w tym rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, a dopiero w braku takich osób gmina ostatniego miejsca zamieszkania albo Skarb Państwa. Jeżeli w chwili jego śmierci żyła Pana mama lub drugi brat, mogli oni wchodzić w krąg spadkobierców ustawowych. To oznacza, że udział po zmarłym wujku mógł pośrednio zwiększyć udział mamy, a następnie wejść do spadku po niej.

Drugi brat mamy, który nadal żyje, nie jest spadkobiercą po mamie tylko dlatego, że był współwłaścicielem działki. Jego udział pozostaje jego własnością. Jeżeli celem jest pełne uporządkowanie nieruchomości, będzie on jednak uczestnikiem czynności dotyczących zniesienia współwłasności albo podziału działki.

Przy gruntach rolnych znaczenie może mieć także ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego. Samo dziedziczenie co do zasady następuje według przepisów spadkowych, ale późniejszy dział, sprzedaż udziału, zniesienie współwłasności albo przeniesienie własności mogą wymagać dodatkowej analizy. Więcej o takich sytuacjach opisuje artykuł dotyczący tego, czym jest działka rolna w masie spadkowej.

Jaką kolejność działań przyjąć?

Najbezpieczniejsza kolejność w podobnej sprawie wygląda następująco:

1. zebrać odpis aktu zgonu mamy, odpisy aktów urodzenia i małżeństwa spadkobierców, dokumenty dotyczące mieszkania, samochodu i działek oraz dawny akt własności;
2. ustalić, czy istnieje testament, wcześniejsze odrzucenia spadku, umowy zrzeczenia dziedziczenia albo inne okoliczności wpływające na dziedziczenie;
3. uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza albo złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu;
4. ustalić stan prawny udziałów po zmarłym bracie mamy i w razie potrzeby przeprowadzić odrębne postępowanie spadkowe po nim;
5. przygotować dział spadku po mamie, a przy nieruchomościach wspólnych z innymi osobami również zniesienie współwłasności;
6. po uregulowaniu dziedziczenia i podziału złożyć wniosek o założenie księgi wieczystej albo wpis aktualnych właścicieli.

Warto pamiętać także o podatku od spadków i darowizn. Dzieci należą do najbliższej rodziny, ale dla pełnego zwolnienia podatkowego co do zasady trzeba zgłosić nabycie spadku na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, chyba że w konkretnej sytuacji zgłoszenie nie jest wymagane.

Sposoby podziału majątku

Dział spadku może zostać przeprowadzony na kilka sposobów. Przy mieszkaniu często stosuje się przyznanie całego udziału jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty drugiego. Przy samochodzie możliwa jest sprzedaż i podział ceny albo przejęcie auta przez jednego ze spadkobierców. Przy działkach w grę może wchodzić podział fizyczny, przyznanie nieruchomości jednej osobie ze spłatą albo sprzedaż.

Ostateczny wariant zależy od wartości składników majątku, możliwości fizycznego podziału nieruchomości, zgodności spadkobierców oraz tego, czy w sprawie występują także inni współwłaściciele. Jeżeli nieruchomość nie ma księgi wieczystej, przed działem trzeba szczególnie dokładnie przygotować dokumenty własności i dane ewidencyjne.

FAQ

Czy można załatwić sprawę spadkową u notariusza?

Tak, jeżeli wszyscy zainteresowani są zgodni, mogą stawić się u notariusza i nie ma przeszkód do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli istnieje spór, brak dokumentów albo konieczność ustalenia dziedziczenia po innych osobach, często potrzebne będzie postępowanie sądowe.

Czy brak księgi wieczystej blokuje stwierdzenie nabycia spadku?

Nie. Brak księgi wieczystej nie blokuje samego stwierdzenia nabycia spadku. Może jednak utrudnić późniejszy dział spadku, sprzedaż nieruchomości albo ujawnienie właścicieli, dlatego trzeba zgromadzić dawne dokumenty własności i dane z ewidencji gruntów.

Co zrobić z literówką w nazwisku w dawnym akcie własności?

Najpierw należy sprawdzić, czy mimo literówki można pewnie ustalić tożsamość osoby wskazanej w dokumencie. Jeżeli tak, błąd można często wyjaśnić odpisami aktów stanu cywilnego i innymi dokumentami. Jeżeli błąd powoduje istotne wątpliwości, może być potrzebne sprostowanie dokumentu albo rozstrzygnięcie sądu.

Czy dział spadku można połączyć ze zniesieniem współwłasności?

Tak. Jeżeli nieruchomość była współwłasnością także z innych przyczyn niż dziedziczenie, sądowy dział spadku może zostać połączony ze zniesieniem współwłasności. W praktyce pozwala to uporządkować cały stan prawny jednej nieruchomości w jednym postępowaniu.

Co jeśli zmarły współwłaściciel podobno nie miał spadkobierców?

Takie twierdzenie trzeba formalnie zweryfikować. Brak dzieci nie oznacza braku spadkobierców. W kolejności ustawowej mogą dziedziczyć dalsi krewni, a dopiero w ich braku gmina ostatniego miejsca zamieszkania albo Skarb Państwa.

Czy osoba niebędąca rolnikiem może odziedziczyć działkę rolną?

Co do zasady dziedziczenie następuje według przepisów spadkowych. Trzeba jednak ostrożnie ocenić późniejsze czynności dotyczące takiej działki, zwłaszcza sprzedaż, dział, zniesienie współwłasności albo przeniesienie udziałów, ponieważ mogą pojawić się ograniczenia wynikające z przepisów o kształtowaniu ustroju rolnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 1025, art. 1037, art. 1038 i art. 935 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, przepisy o aktach poświadczenia dziedziczenia - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o dziale spadku - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

4. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz.U. 1982 nr 19 poz. 147

5. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego - Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592

6. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.