Prawo najstarszej córki do zachowku
• Data: 2026-03-11 • Autor: Katarzyna Talkowska-Szewczyk
Ojciec przed laty sporządził testament, w którym do całości spadku powołał najmłodszą córkę, dwie starsze wydziedziczył. Jedna z nich (najstarsza) nie jest jego biologiczną córką, o czym po czasie dowiedział się on i cała jego rodzina, jednak – jako że urodziła się już po zawarciu związku z jej matką – dostała jego nazwisko i figuruje w papierach jako córka. Nie chciało mu się prostować pomyłki i tak to zostało. Myślał, że jak wydziedziczy obie starsze córki, to najmłodsza będzie zabezpieczona. I rzeczywiście – zgodnie z wyrokiem sądu najmłodsza córka otrzymała spadek. Jednakże najstarsza córka domaga się teraz zachowku, złożyła w tej sprawie pozew. Czy najmłodsza córka może w tej sytuacji odmówić wypłaty zachowku i zażądać badania DNA, aby udowodnić, że ta dziewczyna nie jest spokrewniona z jej ojcem?
Wydziedziczenie a testament negatywny
Uprzejmie wskazuję, że podstawą prawną do udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe pytanie jest ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2023 r., poz. 1610).
W pierwszej kolejności należy wskazać, że jeżeli zmarły wydziedziczył córki, to tym sposobem pozbawił je prawa do zachowku. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego „Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”.
Wydziedziczenie jest pojęciem prawnym. W języku potocznym słowo to jest jednak często nieprawidłowo używane do określenia sytuacji, w której spadkodawca wyłączył spadkobiercę od dziedziczenia mocą testamentu (tzw. testament negatywny). Tymczasem treścią testamentu negatywnego jest wyłączenie danej osoby należącej do kręgu spadkobierców ustawowych od dziedziczenia ustawowego. Nie powoduje on jednak pozbawienia prawa do zachowku. W przeciwieństwie do wydziedziczenia dopuszczalność sporządzenia testamentu negatywnego nie jest ograniczona warunkami. Wydziedziczenie, jako dalej idące, zawsze natomiast wywołuje skutki tożsame ze skutkami testamentu negatywnego.
Ani testament negatywny, ani wydziedziczenie nie wyklucza późniejszego uczynienia na rzecz danej osoby rozrządzenia testamentowego (np. zapisu windykacyjnego czy nawet powołania do spadku z testamentu). Spadkodawca, postanawiając o wydziedziczeniu osoby uprawnionej do zachowku, musi wskazać w testamencie przyczynę wydziedziczenia, co oznacza, że przyczyna ta musi wystąpić przed samym aktem wydziedziczenia. Należy pamiętać, iż testator jest ograniczony przyczynami wymienionymi w treści omawianego przepisu. Wydziedziczenie będzie zatem skuteczne tylko wtedy, gdy wskazana zostanie co najmniej jedna z przyczyn wymienionych w tym przepisie. Przyczyna wydziedziczenia musi jednak wystąpić w rzeczywistości. Wydziedziczenie bezpodstawne nie pozbawia bowiem prawa do zachowku, a uprawniony może dowodzić jego bezzasadności. Zatem w pierwszej kolejności po otrzymaniu pozwu należy powołać się na to, że testator wydziedziczył osobę dochodzącą zachowku, a także wykazać, że faktycznie zaistniała przyczyna wydziedziczenia.
Powództwo o zaprzeczenie ojcostwa
Jeżeli chodzi o to, kto może wystąpić z powództwem o zaprzeczenie ojcostwa, to niestety katalog osób jest ograniczony. Podmiotami uprawnionymi do wystąpienia z powództwem są:
1) ojciec dziecka,
2) matka dziecka,
3) dziecko po osiągnięciu pełnoletności,
4) prokurator.
Wobec powyższego uważam, że niestety zgłoszenie takiego wniosku w postępowaniu o zachowek będzie nieskuteczne, ponieważ po pierwsze będzie to robiła osoba nieuprawniona zgodnie z przepisami do wystąpienia z takim powództwem, a ponadto w postępowaniu o zachowek nie przesądzi się w zakresie potwierdzenia czy też zaprzeczenia ojcostwa. Można natomiast próbować wykorzystać ten dowód na zasadzie art. 5 Kodeksu cywilnego, a mianowicie przepisu, który mówi o tym, że: „Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony”.
W kontekście przedmiotowej sprawy należałoby to przedstawić w ten sposób, że córka wie, że zmarły nie był jej ojcem, a mimo to dochodzi roszczeń o zachowek. W takim kontekście można spróbować wnieść o przeprowadzenie dowodu. Natomiast szansa na uwzględnienie tego wniosku jest dość znikoma. Bardziej proszę skupić się nad wykazywaniem, że przyczyna wypowiedzenia była prawdziwa i rzeczywista. Można to zrobić za pomocą dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów.
Przykłady
Wydziedziczenie z powodu złego zachowania
Pan Kowalski postanowił w testamencie wydziedziczyć jedną z dwóch córek, Annę, ponieważ, mimo próśb, nie pomagała mu na co dzień. W testamencie wskazał tę przyczynę zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego. Po jego śmierci Anna nie mogła dochodzić zachowku, ponieważ jej wydziedziczenie było uzasadnione.
Testament negatywny bez wydziedziczenia
Pani Nowak miała trzech synów. W swoim testamencie postanowiła, że najstarszy syn, Marek, nie dostanie nic z majątku. Nie wskazała jednak przyczyny tej decyzji. Marek nie był wydziedziczony w sensie prawnym, a więc miał prawo do zachowku. Testament negatywny wykluczył go z dziedziczenia, ale nie pozbawił go prawa do zachowku.
Wydziedziczenie z powodu przestępstwa
Pan Zbigniew, zmarły właściciel firmy, postanowił w testamencie wydziedziczyć swojego syna, Łukasza. Powodem było to, że Łukasz dopuścił się oszustwa, w którego wyniku Zbigniew stracił dużą sumę pieniędzy. Po śmierci Zbigniewa Łukasz próbował dochodzić zachowku – twierdził, że wydziedziczenie było bezpodstawne. Jednakże sąd uznał, że Łukasz rzeczywiście dopuścił się czynu, który uzasadniał wydziedziczenie, i nie przyznał mu prawa do zachowku.
Podsumowanie
Artykuł wyjaśnia różnice między wydziedziczeniem a testamentem negatywnym. Wydziedziczenie pozbawia prawo do zachowku, wymaga podania przyczyny i musi być udowodnione. Testament negatywny wyłącza dziedziczenie, ale nie odbiera prawa do zachowku. Dodatkowo powództwo o zaprzeczenie ojcostwa mogą złożyć tylko określone osoby, a wnioski w sprawach o zachowek są uznawane za nieskuteczne. Kluczowe jest wykazanie rzeczywistych przyczyn wydziedziczenia.
Oferta porad prawnych
Jeśli masz wątpliwości dotyczące kwestii wydziedziczenia lub testamentu negatywnego, skorzystaj z naszych porad prawnych online! Nasi eksperci pomogą Ci zrozumieć Twoje prawa i obowiązki, a także doradzą, jak skutecznie dochodzić swoich roszczeń. Nie czekaj – zadbaj o swoje interesy już dziś!
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
NAJNOWSZE
Zadaj pytanie »
» Prawo najstarszej córki do zachowku
» Wstąpienie spadkobiercy do spółdzielni
» Czy trzeba ponownie odrzucić spadek po ujawnieniu bliższego spadkobiercy?
» Wydziedziczenie wnuków i chorego syna, czy testament sporządzony pod wpływem manipulacji można podważyć?
» Postępowanie spadkowe po zmarłych rodzicach, zasady dziedziczenia i możliwe rozwiązania
