Testamenty wzajemne między małżonkami

Czy małżonkowie mogą sporządzić testamenty wzajemne?

Tak, ale trzeba od razu rozróżnić dwie rzeczy. Polski Kodeks cywilny nie dopuszcza wspólnego testamentu dwóch osób. Oznacza to, że małżonkowie nie mogą sporządzić jednego testamentu podpisanego przez oboje, w którym wspólnie rozporządzają majątkiem na wypadek śmierci. Testament powinien zawierać rozrządzenie tylko jednego spadkodawcy.

Dopuszczalne są natomiast dwa odrębne testamenty, potocznie nazywane testamentami wzajemnymi. W takim układzie mąż powołuje do całości spadku żonę, a żona powołuje do całości spadku męża. Każdy z tych testamentów jest osobnym dokumentem i każdy z małżonków może go później odwołać albo zmienić.

W opisanej sytuacji, gdy oboje małżonkowie mają dorosłe dzieci z poprzednich małżeństw, testamenty wzajemne mogą zabezpieczyć pozostającego przy życiu małżonka przed natychmiastowym podziałem spadku. Same testamenty nie zawsze wystarczą jednak do wyłączenia zachowku.

Dlaczego sam testament nie usuwa problemu zachowku?

Jeżeli jedno z małżonków powoła drugie do całego spadku, dzieci pominięte w testamencie co do zasady nie dziedziczą udziałów w naturze. Mogą jednak dochodzić zachowku, jeżeli należą do kręgu osób uprawnionych. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie prawem do konkretnej rzeczy ze spadku.

W praktyce oznacza to, że po śmierci pierwszego małżonka pozostający przy życiu małżonek może stać się jedynym spadkobiercą, ale jednocześnie może otrzymać żądania zapłaty zachowku od dzieci zmarłego. To właśnie ten element najczęściej powoduje problemy w rodzinach rekonstruowanych, zwłaszcza gdy głównym składnikiem majątku jest dom, mieszkanie albo gospodarstwo.

Rozdzielność majątkowa nie rozwiązuje tego problemu. Ma ona znaczenie dla ustalenia, co należało do majątku każdego z małżonków za życia, ale nie odbiera małżonkowi statusu spadkobiercy ustawowego ani nie wyłącza uprawnień dzieci do zachowku.

Zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku przez dzieci

Najpewniejszym sposobem ograniczenia ryzyka roszczeń po pierwszej śmierci jest zawarcie z dziećmi odpowiednich umów notarialnych. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka wymaga aktu notarialnego.

Po zmianach w prawie szczególnie ważne jest to, że umowa może być ukształtowana szerzej albo węziej. Może obejmować zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego, ale może też dotyczyć tylko prawa do zachowku, w całości albo w części. Wybór wariantu powinien zależeć od celu rodziny.

Jeżeli dzieci zrzekną się dziedziczenia po swoim rodzicu, traktuje się je tak, jakby nie dożyły otwarcia spadku, chyba że umowa stanowi inaczej. Co do zasady skutki zrzeczenia rozciągają się również na zstępnych zrzekającego się, czyli np. wnuki spadkodawcy, ale strony mogą w akcie notarialnym postanowić inaczej.

Jeżeli celem jest wyłącznie uniknięcie obowiązku zapłaty zachowku przez drugiego małżonka, warto rozważyć umowę ograniczoną do zachowku. Jeżeli natomiast celem jest całkowite odsunięcie dziedziczenia ustawowego na pierwszym etapie, można rozważyć pełne zrzeczenie się dziedziczenia. Oba rozwiązania wymagają świadomej zgody dziecka i udziału notariusza.

Jak zaplanować dziedziczenie po śmierci obojga małżonków?

Typowy plan w takiej sytuacji wygląda następująco: każdy z małżonków sporządza własny testament, w którym powołuje drugiego małżonka do całości spadku. Następnie dzieci każdego z małżonków zawierają ze swoim rodzicem notarialne umowy, które mają wyłączyć albo ograniczyć roszczenia po pierwszej śmierci.

Po śmierci pierwszego małżonka cały majątek objęty testamentem przechodzi na drugiego małżonka, o ile testament jest ważny i nie ma innych przeszkód. Następnie pozostający przy życiu małżonek powinien mieć własny, aktualny testament, w którym powołuje do spadku wszystkie dzieci z obu rodzin w uzgodnionych częściach, np. po równo.

Trzeba jednak podkreślić istotne ograniczenie. Testament można w każdej chwili odwołać albo zmienić. Nie da się więc całkowicie zagwarantować, że pozostający przy życiu małżonek po śmierci drugiego nie zmieni swojej ostatniej woli. Prawo polskie nie przewiduje zwykłej umowy między małżonkami, która skutecznie zobowiązywałaby do niezmieniania testamentu.

Właśnie dlatego w rodzinach, w których są dzieci z poprzednich związków, plan spadkowy powinien być nie tylko formalnie poprawny, ale też realistyczny. Należy ustalić, co stanie się z mieszkaniem, kontami, darowiznami, długami, kosztami pogrzebu i ewentualnymi roszczeniami dzieci.

Forma testamentu i dokumenty potrzebne u notariusza

Testament może być sporządzony własnoręcznie, jeżeli cały dokument zostanie napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. W sprawach bardziej skomplikowanych, zwłaszcza gdy chodzi o małżonków z dziećmi z poprzednich związków, praktyczniejsze jest jednak sporządzenie testamentu notarialnego.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku zawsze wymaga aktu notarialnego. Do notariusza powinni stawić się przyszły spadkodawca i dziecko, które ma złożyć oświadczenie. Notariusz może poprosić o dowody osobiste, odpisy aktów urodzenia, odpis aktu małżeństwa oraz dokumenty dotyczące majątku, jeżeli treść umowy ma być dopasowana do konkretnej sytuacji rodzinnej.

Warto też pamiętać, że umowę o zrzeczenie się dziedziczenia można później uchylić, ale także wymaga to umowy między przyszłym spadkodawcą a osobą, która wcześniej zrzekła się dziedziczenia. Takie uchylenie również powinno nastąpić w formie aktu notarialnego.

Na co szczególnie uważać?

Po pierwsze, testamenty wzajemne nie powinny być sporządzone jako jeden wspólny dokument. Taki błąd może prowadzić do nieważności testamentu i dziedziczenia ustawowego, a więc do skutku odwrotnego od zamierzonego.

Po drugie, dzieci zmarłego małżonka nie stają się automatycznie spadkobiercami ustawowymi drugiego małżonka, jeżeli nie zostały przez niego przysposobione. Jeżeli mają odziedziczyć majątek po śmierci obojga małżonków, muszą zostać powołane w testamencie tego z małżonków, który przeżyje drugiego.

Po trzecie, trzeba odróżniać dziedziczenie od zachowku. Dziecko może nie dostać udziału w spadku, ale nadal może mieć roszczenie pieniężne, jeżeli nie zrzekło się zachowku i spełnia warunki ustawowe.

Po czwarte, należy uwzględnić przedawnienie roszczeń o zachowek. Zasadniczo roszczenia te przedawniają się z upływem pięciu lat, przy czym początek biegu terminu zależy od rodzaju roszczenia i okoliczności sprawy, np. od ogłoszenia testamentu.

FAQ

Czy testamenty wzajemne muszą być notarialne?

Nie zawsze. Testament własnoręczny też może być ważny, jeżeli spełnia wymogi ustawowe. Przy małżonkach z dziećmi z poprzednich związków testament notarialny jest jednak bezpieczniejszy, bo ogranicza ryzyko błędów formalnych i sporów o autentyczność dokumentu.

Czy dzieci muszą zgodzić się na zrzeczenie dziedziczenia?

Tak. Zrzeczenie dziedziczenia albo zachowku jest umową, a nie jednostronnym oświadczeniem rodzica. Dziecko musi dobrowolnie stawić się do notariusza i podpisać akt notarialny.

Czy zrzeczenie dziedziczenia obejmuje wnuki?

Co do zasady tak, skutki zrzeczenia rozciągają się na zstępnych zrzekającego się. Można jednak w umowie postanowić inaczej, dlatego tę kwestię trzeba wyraźnie omówić z notariuszem.

Czy osoba, która zrzekła się dziedziczenia, może potem dziedziczyć z testamentu?

Tak, jeżeli umowa nie stanowi inaczej i spadkodawca później powoła taką osobę w testamencie. Zrzeczenie dotyczy dziedziczenia ustawowego, a powołanie w testamencie jest odrębną podstawą dziedziczenia.

Czy można zagwarantować równy podział między wszystkie dzieci dopiero po śmierci obojga małżonków?

Można taki podział zaplanować w testamentach, ale nie można całkowicie zablokować późniejszej zmiany testamentu przez żyjącego małżonka. Jeżeli po śmierci pierwszego małżonka drugi stanie się właścicielem majątku, będzie mógł rozporządzać swoim majątkiem i zmienić testament.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najlepszym punktem wyjścia są dwa odrębne testamenty, w których małżonkowie powołują siebie nawzajem do spadku. Aby ograniczyć ryzyko zachowku po pierwszej śmierci, potrzebne mogą być także notarialne umowy z dziećmi, np. o zrzeczenie się dziedziczenia albo o zrzeczenie się prawa do zachowku.

Rozwiązanie trzeba dopasować do celu rodziny. Jeżeli dzieci mają dostać majątek dopiero po śmierci obojga małżonków, konieczny jest aktualny testament pozostającego przy życiu małżonka. Trzeba jednak pamiętać, że testament jest odwołalny, więc nie daje pełnej gwarancji niezmienności decyzji w przyszłości.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.