Wydziedziczenie w testamencie a zachowek dzieci

Od czego zacząć po informacji o wydziedziczeniu?

Najpierw trzeba ustalić dokładną treść testamentu. W praktyce nie wystarczy relacja członka rodziny, że ktoś został "wydziedziczony". Testament może bowiem zawierać różne rozrządzenia: ustanowienie spadkobiercy, zapis windykacyjny, samo pominięcie jednej osoby, tak zwany testament negatywny albo rzeczywiste wydziedziczenie w rozumieniu przepisów o zachowku.

Pani mąż jako syn spadkodawców należy do kręgu ich spadkobierców ustawowych, co wynika z art. 931 Kodeksu cywilnego. To, czy ostatecznie dziedziczy, czy tylko może żądać zachowku, czy też został skutecznie pozbawiony zachowku, zależy od treści testamentu oraz od tego, czy wskazana w nim przyczyna jest prawdziwa i prawnie istotna.

Jeżeli testament został sporządzony w formie aktu notarialnego, należy dążyć do uzyskania jego wypisu albo przynajmniej wglądu do akt sprawy spadkowej. Warto też sprawdzić, czy po spadkodawcach sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia albo czy toczyło się postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku. Informacji o zarejestrowanych aktach notarialnych można szukać przez rejestry notarialne, ale sama informacja z rejestru nie zastępuje analizy dokumentu.

Zobacz również: testament notarialny a zachowek

Czy notariusz musi wezwać osobę wydziedziczoną?

W polskim prawie nie ma czynności nazywanej "uprawomocnieniem testamentu". Testament może zostać otwarty i ogłoszony, a następnie dziedziczenie może zostać potwierdzone przez sąd w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku albo przez notariusza w akcie poświadczenia dziedziczenia.

Przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia co do zasady uczestniczą osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, a także inne osoby, których udział wynika z treści testamentu, w szczególności zapisobiercy windykacyjni. W praktyce oznacza to, że notariusz powinien bardzo ostrożnie ustalić krąg osób zainteresowanych spadkiem. Jeżeli syn spadkodawcy został wskazany w testamencie jako wydziedziczony, jego sytuacja nadal może mieć znaczenie, choćby ze względu na prawa jego dzieci do zachowku.

Jeżeli akt poświadczenia dziedziczenia został sporządzony bez udziału osoby, która powinna brać udział w czynności, albo na podstawie niepełnych lub nieprawdziwych informacji, nie należy poprzestawać na ustnych wyjaśnieniach rodziny. Można rozważyć działania przed sądem spadku, w tym żądanie ustalenia prawidłowego kręgu spadkobierców lub zakwestionowanie skutków wcześniejszego poświadczenia dziedziczenia. Właściwa droga zależy od dokumentów, które już istnieją.

Kiedy wydziedziczenie jest skuteczne?

Wydziedziczenie nie polega na zwykłym pominięciu dziecka w testamencie. Jest to szczególne rozrządzenie, przez które spadkodawca pozbawia osobę najbliższą prawa do zachowku. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Nie musi być opisana językiem kodeksowym, ale z treści testamentu powinno dać się ustalić, jakie zachowanie spadkodawca zarzucał osobie wydziedziczonej. Jeżeli wskazano tylko, że syn otrzymał znaczną pomoc materialną przy budowie domu, to taki powód sam w sobie nie odpowiada przesłankom z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli twierdzenie o pomocy materialnej jest nieprawdziwe, ma to dodatkowe znaczenie dowodowe. W procesie o zachowek osoba powołująca się na skuteczne wydziedziczenie będzie musiała wykazać, że przyczyna wydziedziczenia rzeczywiście istniała i mieściła się w ustawie. Nie wystarczy samo formalne użycie w testamencie słowa "wydziedziczam".

Trzeba odróżnić wydziedziczenie od rozliczenia darowizn. Jeżeli spadkodawca za życia przekazał dziecku wartościową darowiznę, może ona wpływać na obliczenie zachowku. Nie oznacza to jednak automatycznie, że obdarowany traci prawo do zachowku. Darowizna i wydziedziczenie to dwie różne instytucje prawne.

Czy dzieci wydziedziczonego mogą żądać zachowku?

Tak, dzieci wydziedziczonego zstępnego mogą mieć własne roszczenie o zachowek. Wynika to z art. 1011 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Oznacza to, że jeżeli rodzice skutecznie wydziedziczyli swojego syna, sam syn nie może żądać zachowku po danym spadkodawcy, ale jego dzieci mogą wystąpić z własnym roszczeniem. Wysokość zachowku ustala się wtedy z uwzględnieniem ich sytuacji i udziału, jaki przypadłby w dziedziczeniu ustawowym przy założeniu przewidzianym przez przepisy.

Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału. W sprawach dotyczących wnuków szczególnie ważne jest więc ustalenie ich wieku, sytuacji zdrowotnej oraz wartości majątku spadkowego i doliczanych darowizn.

Jak zdobyć testament i dokumenty spadkowe?

Jeżeli testament był notarialny, wypis aktu może wydać notariusz osobie uprawnionej albo osobie, która wykaże interes prawny. Gdy notariusz odmawia wydania wypisu lub dostęp do dokumentów jest utrudniony, pomocne może być postępowanie przed sądem spadku. Sąd może zażądać złożenia testamentu, przeprowadzić dowód z dokumentu i ustalić, kto dziedziczy.

W sprawach spornych warto ustalić kolejno: daty śmierci każdego ze spadkodawców, treść wszystkich testamentów, czy doszło do ogłoszenia testamentu, czy sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia, kto został wskazany jako spadkobierca oraz czy w majątku były nieruchomości, darowizny lub zapisy windykacyjne.

Jeżeli istnieje ryzyko rozporządzania nieruchomością przez osoby wpisane jako spadkobiercy, w określonych sytuacjach można rozważyć zabezpieczenie roszczeń, na przykład przez wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej. Takie działanie wymaga jednak dopasowania do konkretnej sprawy i nie powinno być podejmowane wyłącznie na podstawie przypuszczeń.

Zobacz również: odmowa ujawnienia testamentu przez członka rodziny

Terminy w sprawie o zachowek

Roszczenia o zachowek przedawniają się. W typowej sprawie przeciwko spadkobiercy termin wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej z tytułu zapisu windykacyjnego albo darowizny doliczanej do spadku, termin liczy się zasadniczo od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

W praktyce nie warto zwlekać z działaniem do końca terminu. Do przygotowania sprawy potrzebne są dokumenty, wycena składników majątku, ustalenie darowizn oraz analiza, czy wydziedziczenie było skuteczne. Im później uprawniony zaczyna gromadzić dowody, tym trudniej wykazać nieprawdziwość przyczyny wskazanej w testamencie.

FAQ

Czy pominięcie w testamencie oznacza wydziedziczenie?

Nie. Pominięcie oznacza zwykle, że dana osoba nie została powołana do spadku. Nie odbiera jej to automatycznie prawa do zachowku. Wydziedziczenie musi być wyraźne i oparte na ustawowej przyczynie.

Czy rzekoma darowizna może pozbawić zachowku?

Sama darowizna nie jest podstawą wydziedziczenia. Może natomiast wpływać na obliczenie zachowku, jeżeli rzeczywiście została dokonana i podlega doliczeniu. Jeżeli darowizny nie było, trzeba to wykazać dowodami.

Czy dzieci wydziedziczonego muszą czekać, aż umrze ich rodzic?

Nie. Jeżeli wydziedziczony zstępny żyje, jego dzieci i tak mogą być uprawnione do zachowku po dziadku lub babci. Wynika to wprost z art. 1011 Kodeksu cywilnego.

Co zrobić, gdy rodzina nie pokazuje testamentu?

Warto ustalić, czy testament znajduje się u notariusza, w aktach sądu albo u osoby prywatnej. Jeżeli dostęp jest blokowany, można rozważyć działania przed sądem spadku, który może zażądać złożenia testamentu i przeprowadzić postępowanie dowodowe.

Czy można podważyć wydziedziczenie po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia?

Tak, w określonych sytuacjach nadal można kwestionować skutki dokumentów spadkowych i dochodzić zachowku. Trzeba jednak sprawdzić, jakie czynności już wykonano, kto w nich uczestniczył i czy nie upłynął termin przedawnienia roszczenia.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji kluczowe jest zdobycie i dokładne przeanalizowanie testamentu. Jeżeli przyczyną wydziedziczenia ma być jedynie rzekoma pomoc finansowa przy budowie domu, taki powód zasadniczo nie odpowiada ustawowym przesłankom wydziedziczenia. Jeżeli pomoc nie miała miejsca, argument za nieskutecznością wydziedziczenia jest jeszcze silniejszy.

Notariusz nie "uprawomocnia" testamentu, ale może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli czynność odbyła się bez osoby, której prawa mogły być dotknięte, trzeba sprawdzić dokumenty i rozważyć drogę sądową. Nawet przy skutecznym wydziedziczeniu syna jego dzieci mogą mieć własne roszczenie o zachowek po dziadkach.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.