Dziedziczenie po ojcu i macosze

Jak ustalić udziały po śmierci ojca?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić trzy kwestie: ewentualne prawa po pierwszej żonie, czyli Pani mamie, majątek nabyty przez ojca i jego drugą żonę oraz dziedziczenie po każdym ze zmarłych. Sam fakt, że pierwsza żona zmarła wiele lat wcześniej, nie oznacza, że jej sprawa spadkowa jest bez znaczenia. Jeżeli nie przeprowadzono postępowania spadkowego po mamie, może być ono potrzebne zwłaszcza do wykazania praw do wkładu mieszkaniowego, rozliczeń ze spółdzielnią albo innych składników majątku z tamtego okresu.

Jeżeli jednak mieszkanie zostało wykupione w 2008 r. przez ojca i jego drugą żonę w czasie trwania ich małżeństwa, to zasadą jest, że weszło ono do ich majątku wspólnego. Przy braku odmiennych dowodów przyjmuje się równe udziały małżonków w majątku wspólnym. Oznacza to, że przed dziedziczeniem po ojcu trzeba najpierw ustalić, jaka część mieszkania stanowiła udział ojca, a jaka należała do jego drugiej żony. Więcej o tym, jak liczy się udział drugiej żony w spadku, znajdziesz w osobnym opracowaniu.

Jeżeli ojciec nie pozostawił testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli więc ojciec pozostawił drugą żonę oraz dwoje dzieci, czyli Panią i syna z drugiego małżeństwa, każde z nich dziedziczy po ojcu po 1/3 spadku. Gdy do spadku po ojcu wchodził udział 1/2 w mieszkaniu, to z samego dziedziczenia po ojcu Pani udział w całym mieszkaniu wynosiłby co do zasady 1/6, syn ojca 1/6, a druga żona ojca 1/6. Druga żona zachowałaby dodatkowo swój własny udział 1/2 w majątku wspólnym.

Zobacz również: rodzeństwo przyrodnie a spadek

Kto dziedziczy po drugiej żonie ojca?

Po śmierci drugiej żony ojca trzeba przeprowadzić odrębne dziedziczenie po niej. Pani jako dziecko jej męża nie jest jej spadkobierczynią ustawową, jeżeli nie została przez nią przysposobiona. Potocznie mówi się w takiej sytuacji o macosze, ale samo pokrewieństwo przez małżeństwo nie tworzy ustawowego prawa do spadku. Szczegółowo wyjaśnia to, czy pasierbica dziedziczy po macosze i ma jakiekolwiek roszczenia z ustawy.

Jeżeli druga żona ojca nie zostawiła testamentu, dziedziczą po niej jej dzieci. Z opisu wynika, że miała syna z poprzedniego małżeństwa oraz syna wspólnego z Pani ojcem. W takim wariancie obaj jej synowie dziedziczą po niej po 1/2.

Przy założeniu, że mieszkanie było majątkiem wspólnym ojca i jego drugiej żony, a ojciec nie zostawił testamentu, uproszczony końcowy układ udziałów w mieszkaniu może wyglądać następująco:

• Pani udział po ojcu: 1/6 całego mieszkania,
• syn ojca i drugiej żony: 1/6 po ojcu oraz 1/3 po matce, czyli łącznie 1/2,
• syn drugiej żony z poprzedniego małżeństwa: 1/3 po swojej matce.

Takie wyliczenie jest jednak prawidłowe tylko przy założeniu, że nie było testamentów, nie było przysposobienia, mieszkanie faktycznie należało do majątku wspólnego drugiego małżeństwa, a udziały małżonków były równe. Każdy z tych elementów warto potwierdzić dokumentami.

Czy spółdzielcze lokatorskie prawo po mamie ma znaczenie?

Wątek śmierci mamy w 1977 r. nie powinien być pomijany. Spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu ma szczególny charakter i nie jest traktowane tak samo jak własność mieszkania. W praktyce po zmarłym mogły jednak pozostać prawa majątkowe związane z wkładem mieszkaniowym albo roszczeniami wobec spółdzielni. Warto sprawdzić, jak wygląda dziedziczenie wkładu mieszkaniowego w takiej sytuacji.

Dlatego przed ostatecznym działem spadku warto ustalić w spółdzielni, jakie dokumenty dotyczą przydziału lokalu, zamiany mieszkania, członkostwa, wkładu mieszkaniowego oraz późniejszego wykupu. Jeżeli z dokumentów wynika, że określone środki pochodziły z majątku osobistego ojca albo z rozliczeń po pierwszej żonie, może to mieć znaczenie dla wzajemnych rozliczeń między spadkobiercami. Nie zawsze zmieni to sam udział w księdze wieczystej, ale może wpływać na rozliczenia przy dziale spadku.

Przeczytaj również: mieszkanie lokatorskie po śmierci członka spółdzielni i porządkowanie praw po latach.

Jakie postępowania trzeba przeprowadzić?

Najpierw należy formalnie potwierdzić, kto jest spadkobiercą po poszczególnych osobach. Można to zrobić przed sądem w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz jest możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy wymagani spadkobiercy stawią się i nie ma sporu co do dziedziczenia.

W opisanym stanie faktycznym mogą być potrzebne odrębne rozstrzygnięcia lub akty poświadczenia dziedziczenia po:

• mamie, jeżeli jej sprawa spadkowa nie została dotąd uregulowana,
• ojcu, ponieważ po nim dziedziczą jego dzieci i druga żona,
• drugiej żonie ojca, ponieważ po niej dziedziczą jej spadkobiercy.

Dopiero po ustaleniu kręgu spadkobierców można przejść do działu spadku i podziału majątku wspólnego. Jeżeli w skład majątku wchodzi mieszkanie, zwykle konieczne jest precyzyjne ustalenie udziałów oraz wartości nieruchomości.

Dział spadku i podział majątku wspólnego

Jeżeli spadek przypadł kilku osobom, powstaje wspólność majątku spadkowego. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego do tej wspólności stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Oznacza to, że do czasu działu spadku współspadkobiercy mają udziały, ale nie mają jeszcze przyznanych konkretnych składników majątku na wyłączną własność.

Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga formy aktu notarialnego. Jak w praktyce przebiega spadek po ojcu i druga żona rozliczany w dziale spadku, opisujemy w osobnym artykule.

Umowny dział spadku jest możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy zainteresowani zgadzają się co do składu majątku, wartości składników, sposobu podziału oraz ewentualnych spłat. Jeżeli choć jedna osoba nie zgadza się na proponowane rozwiązanie, pozostaje droga sądowa.

W postępowaniu sądowym sąd ustala skład spadku według stanu z chwili śmierci spadkodawcy, natomiast wartość składników co do zasady według cen aktualnych na moment działu. Jeżeli uczestnicy nie zgadzają się co do wartości mieszkania, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego, co zwykle wydłuża postępowanie i zwiększa koszty.

Jak sąd może podzielić mieszkanie?

Sąd ma kilka sposobów zakończenia sprawy o dział spadku i zniesienie współwłasności. W przypadku mieszkania najczęściej wchodzą w grę przyznanie lokalu jednej osobie lub kilku osobom ze spłatą pozostałych albo sprzedaż i podział uzyskanej kwoty.

1. Przyznanie mieszkania jednemu współwłaścicielowi ze spłatą. To praktyczne rozwiązanie, gdy jedna osoba chce zatrzymać lokal i ma możliwość spłaty pozostałych.
2. Przyznanie mieszkania kilku osobom. Może być stosowane, ale często nie kończy konfliktu, bo nadal pozostaje współwłasność.
3. Sprzedaż mieszkania i podział pieniędzy. To rozwiązanie bywa stosowane, gdy nikt nie może spłacić pozostałych albo konflikt uniemożliwia inny podział.

Jeżeli zależy Pani na zachowaniu mieszkania, najbezpieczniej jest przygotować propozycję spłaty opartą na realnej wartości lokalu i prawidłowo obliczonych udziałach. Ugoda może oszczędzić czas, koszty opinii biegłego i ryzyko sprzedaży mieszkania wbrew oczekiwaniom części uczestników.

Przykłady

FAQ

Czy dziecko z pierwszego małżeństwa dziedziczy po macosze?

Nie dziedziczy po niej ustawowo, jeżeli nie zostało przez nią przysposobione. Może dziedziczyć tylko wtedy, gdy macocha powołała je do spadku w testamencie.

Czy przyrodnie rodzeństwo dziedziczy po ojcu?

Tak. Wszystkie dzieci ojca dziedziczą po nim na równych zasadach, niezależnie od tego, z którego małżeństwa pochodzą. Znaczenie ma pokrewieństwo z ojcem, a nie relacja między samym rodzeństwem.

Czy trzeba przeprowadzać sprawę spadkową po mamie zmarłej wiele lat temu?

Może być to konieczne, jeżeli po mamie pozostały prawa majątkowe, wkład mieszkaniowy, roszczenia wobec spółdzielni albo inne składniki majątku. Brak dawnego postępowania spadkowego można uzupełnić także po wielu latach.

Czy dział spadku można zrobić u notariusza?

Tak, ale tylko przy pełnej zgodzie wszystkich spadkobierców co do udziałów, wartości majątku, sposobu podziału i spłat. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, potrzebny jest akt notarialny.

Co zrobić, gdy spadkobiercy nie zgadzają się co do wartości mieszkania?

W postępowaniu sądowym można wnioskować o opinię biegłego rzeczoznawcy. Trzeba jednak liczyć się z dodatkowymi kosztami i dłuższym czasem trwania sprawy.

Podsumowanie

W opisanej sprawie najważniejsze jest prawidłowe ustalenie, co należało do majątku wspólnego ojca i jego drugiej żony oraz kto dziedziczy po każdym ze zmarłych. Pani dziedziczy po ojcu, ale nie po jego drugiej żonie, chyba że istniał testament albo przysposobienie. Syn ojca i drugiej żony dziedziczy zarówno po ojcu, jak i po matce, a syn drugiej żony z poprzedniego małżeństwa dziedziczy po swojej matce.

Przed działem spadku warto zebrać akty stanu cywilnego, dokumenty spółdzielcze, akt wykupu mieszkania, odpis księgi wieczystej oraz ewentualne testamenty. Dopiero na tej podstawie można bezpiecznie obliczyć udziały i zdecydować, czy sprawę da się zakończyć ugodą, czy potrzebny będzie sądowy dział spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.