Czy opiekun prawny może dziedziczyć po osobie ubezwłasnowolnionej?

Problem opiekuna prawnego osoby ubezwłasnowolnionej często pojawia się wtedy, gdy podopieczny nie ma bliskiej rodziny, a opiekun od wielu lat faktycznie zajmuje się jego sprawami, zdrowiem i majątkiem. Prawo spadkowe nie uzależnia jednak dziedziczenia od tego, kto sprawował opiekę nad spadkodawcą, lecz od testamentu albo kolejności dziedziczenia ustawowego.

Dlatego trzeba oddzielić dwie kwestie: czy opiekun może być spadkobiercą oraz czy osoba całkowicie ubezwłasnowolniona może jeszcze skutecznie zdecydować, komu przypadnie jej majątek po śmierci.

Czy osoba ubezwłasnowolniona może sporządzić testament?

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może sporządzić ważnego testamentu. Wynika to z art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma takiej zdolności, ponieważ zgodnie z art. 12 Kodeksu cywilnego nie ma zdolności do czynności prawnych.

Testamentu nie może za nią sporządzić także opiekun prawny. Testament jest czynnością ściśle osobistą, a art. 944 § 2 Kodeksu cywilnego wyraźnie stanowi, że testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela.

W praktyce oznacza to, że jeżeli podopieczny został już całkowicie ubezwłasnowolniony, nie może skutecznie napisać testamentu, podpisać testamentu notarialnego ani odwołać wcześniejszego testamentu. Więcej o tym, jak wygląda sytuacja prawna osoby ubezwłasnowolnionej, omawiamy w osobnym artykule.

Inaczej należy ocenić testament sporządzony wcześniej. Jeżeli osoba sporządziła testament przed ubezwłasnowolnieniem, w czasie gdy miała pełną zdolność do czynności prawnych i działała świadomie oraz swobodnie, samo późniejsze ubezwłasnowolnienie nie powoduje automatycznej nieważności testamentu. Taki testament może być jednak kwestionowany, jeżeli w chwili jego sporządzania występowały przesłanki nieważności, np. brak świadomości albo swobody.

Czy opiekun prawny może dziedziczyć po osobie ubezwłasnowolnionej?

Tak, ale nie dlatego, że jest opiekunem. Opiekun prawny może dziedziczyć po osobie ubezwłasnowolnionej tylko wtedy, gdy ma niezależny tytuł do dziedziczenia, czyli:

• należy do kręgu spadkobierców ustawowych, np. jest małżonkiem, dzieckiem, rodzicem, rodzeństwem albo innym krewnym powołanym do spadku zgodnie z Kodeksem cywilnym, albo
• został wskazany w ważnym testamencie sporządzonym przez podopiecznego zanim doszło do ubezwłasnowolnienia i zanim utracił on pełną zdolność do czynności prawnych.

Jeżeli opiekun jest osobą obcą, nie ma ważnego testamentu na jego rzecz i nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych, nie nabędzie spadku po podopiecznym. Wieloletnia opieka, ponoszone koszty, zaangażowanie osobiste czy brak rodziny podopiecznego nie tworzą samodzielnego prawa do dziedziczenia.

Opiekun może natomiast w niektórych sytuacjach dochodzić rozliczenia konkretnych nakładów albo wynagrodzenia za sprawowanie opieki, jeżeli istnieje do tego podstawa prawna lub sądowa. To jednak odrębna kwestia i nie oznacza nabycia spadku.

Kto dziedziczy, gdy osoba ubezwłasnowolniona nie zostawiła ważnego testamentu?

Jeżeli nie ma ważnego testamentu, stosuje się dziedziczenie ustawowe. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek spadkodawcy. Jeżeli nie ma zstępnych, do dziedziczenia mogą dojść małżonek, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie, zstępni dziadków, a w dalszej kolejności pasierbowie, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Dopiero gdy brakuje osób powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić albo znajdowało się ono za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa. W praktyce jest to tzw. dziedziczenie przez gminę albo przez Skarb Państwa.

Czy można przekazać majątek osoby ubezwłasnowolnionej opiekunowi za jej życia?

Teoretycznie majątek osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej może być przedmiotem czynności prawnych, ale nie oznacza to swobody przekazania go opiekunowi. Opiekun zarządza majątkiem podopiecznego pod nadzorem sądu, a w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną na podstawie art. 175 tego kodeksu.

W sprawach dotyczących wartościowego majątku, zwłaszcza nieruchomości, zgoda sądu jest konieczna. Sąd nie zatwierdza czynności dlatego, że opiekun opiekował się podopiecznym, ale dlatego, że czynność jest zgodna z dobrem i interesem osoby ubezwłasnowolnionej. Od wniosku o zezwolenie na czynność przekraczającą zwykły zarząd należy obecnie liczyć się co do zasady z opłatą stałą 100 zł, chyba że szczególny przepis lub rozstrzygnięcie o kosztach prowadzi do innego rezultatu.

Trzeba też pamiętać o konflikcie interesów. Opiekun co do zasady nie może reprezentować osoby pozostającej pod jego opieką przy czynności prawnej między tą osobą a samym opiekunem, jego małżonkiem, zstępnymi, wstępnymi albo rodzeństwem, chyba że chodzi o bezpłatne przysporzenie na rzecz osoby pozostającej pod opieką. W przypadku przeniesienia majątku z podopiecznego na opiekuna konieczne może być więc nie tylko zezwolenie sądu, lecz także zapewnienie prawidłowej reprezentacji podopiecznego przez osobę wskazaną przez sąd.

Praktycznie najczęściej rozważa się darowiznę albo umowę dożywocia, ale każda z tych czynności musi zostać oceniona przez pryzmat interesu osoby ubezwłasnowolnionej. Szczegółowo temat ten omawia artykuł o tym, kiedy możliwe jest przekazanie majątku podopiecznego.

Darowizna od osoby ubezwłasnowolnionej na rzecz opiekuna

Darowizna polega na nieodpłatnym przysporzeniu kosztem majątku darczyńcy. Jeżeli przedmiotem darowizny jest nieruchomość, konieczna jest forma aktu notarialnego. W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej czynność taka wymaga działania przedstawiciela ustawowego, zgody sądu oraz rozwiązania problemu reprezentacji, jeżeli obdarowanym miałby być sam opiekun.

Darowizna na rzecz opiekuna będzie zwykle oceniana bardzo ostrożnie, ponieważ pomniejsza majątek podopiecznego bez bezpośredniego ekwiwalentu. Sąd może odmówić zgody, jeżeli uzna, że czynność nie służy interesowi osoby ubezwłasnowolnionej albo prowadzi głównie do korzyści opiekuna.

Umowa dożywocia a przeniesienie nieruchomości na opiekuna

Jeżeli w majątku osoby ubezwłasnowolnionej znajduje się nieruchomość, czasem rozważa się umowę dożywocia. Na jej podstawie właściciel przenosi własność nieruchomości, a nabywca zobowiązuje się zapewnić mu dożywotnie utrzymanie. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, przy braku odmiennej umowy nabywca powinien przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Umowa dożywocia może być dla podopiecznego korzystniejsza niż darowizna, bo wiąże się z konkretnymi świadczeniami na jego rzecz. Nie oznacza to jednak, że sąd automatycznie wyrazi zgodę. Trzeba wykazać, że świadczenia są realne, zabezpieczone i adekwatne do wartości nieruchomości oraz potrzeb osoby ubezwłasnowolnionej.

Jeżeli nabywcą nieruchomości miałby być opiekun, sąd powinien szczególnie dokładnie zbadać konflikt interesów. W praktyce znaczenie mogą mieć m.in. stan zdrowia podopiecznego, jego potrzeby, wartość nieruchomości, dotychczasowe działania opiekuna, możliwość zapewnienia opieki w inny sposób oraz stanowisko osób bliskich, jeżeli występują w sprawie.

Co powinien zrobić opiekun po śmierci podopiecznego?

Śmierć osoby ubezwłasnowolnionej nie powoduje, że opiekun może samodzielnie zatrzymać jej majątek. Należy zabezpieczyć dokumenty i rzeczy należące do zmarłego, ustalić, czy istnieje testament, a następnie umożliwić spadkobiercom albo właściwym organom przeprowadzenie spraw spadkowych.

Jeżeli opiekun zna osoby potencjalnie uprawnione do dziedziczenia, powinien przekazać im podstawowe informacje potrzebne do uregulowania spadku. Jeżeli nie ma rodziny, w praktyce konieczne może być zawiadomienie właściwych instytucji, a następnie przeprowadzenie postępowania spadkowego, w którym zostanie ustalony spadkobierca ustawowy, np. gmina albo Skarb Państwa.

FAQ

Podsumowanie

Opiekun prawny osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej nie staje się jej spadkobiercą tylko dlatego, że przez lata sprawował opiekę. Dziedziczenie zależy od ważnego testamentu albo od przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Ponieważ osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może sporządzić ani odwołać testamentu, po jej śmierci najczęściej decydują przepisy ustawy, chyba że ważny testament powstał wcześniej.

Przekazanie majątku opiekunowi za życia podopiecznego jest odrębną i wrażliwą sprawą. Wymaga zgody sądu, oceny interesu osoby ubezwłasnowolnionej oraz rozwiązania problemu reprezentacji przy czynności między podopiecznym a opiekunem. W takich sytuacjach szczególnie ważne jest przygotowanie kompletnego wniosku i rzetelne wykazanie, że planowana czynność nie narusza praw podopiecznego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 12, art. 888, art. 908, art. 910, art. 935 i art. 944.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 156, art. 159 i art. 175.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności przepisy o opłacie stałej od wniosku w postępowaniu nieprocesowym.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.