Dziedziczenie przez osobę ubezwłasnowolnioną

Pani Elżbieta została opiekunem prawnym swojej ubezwłasnowolnionej całkowicie kuzynki, która przebywa w domu pomocy społecznej. Rodzice kuzynki zmarli tego samego dnia i pozostawili mieszkanie. Mieli także syna, który również nie żyje, a po nim pozostało dwóch synów, z którymi rodzina nie utrzymuje kontaktu. W takiej sytuacji trzeba odróżnić bieżące obowiązki opiekuna prawnego od czynności podejmowanych w postępowaniu spadkowym. Cała sprawa to klasyczny przykład tego, jak wygląda spadek z ubezwłasnowolnionym spadkobiercą.

Najważniejsze pytania są praktyczne: czy osoba ubezwłasnowolniona może dziedziczyć, kto podpisuje za nią pisma, czy sąd może pominąć nieodnalezionych krewnych oraz jak przeprowadzić sprawę po kilku zmarłych osobach.

Czy osoba ubezwłasnowolniona może dziedziczyć?

Tak. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, ale ma zdolność prawną. Oznacza to, że może nabywać prawa i obowiązki, w tym prawa wynikające ze spadku. Ubezwłasnowolnienie nie wyłącza więc możliwości dziedziczenia po rodzicach, dziadkach, rodzeństwie ani innych osobach.

Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu, dziedziczenie odbywa się według ustawy. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom w częściach równych.

W sprawach, w których kilku członków rodziny zmarło w zbliżonym czasie, trzeba dokładnie ustalić kolejność śmierci. Jeżeli osoby utraciły życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa i nie da się ustalić kolejności zgonów, działa domniemanie jednoczesnej śmierci z art. 32 Kodeksu cywilnego. Wtedy osoby te co do zasady nie dziedziczą po sobie, a spadek po każdej z nich przechodzi na jej własnych spadkobierców.

Kto reprezentuje ubezwłasnowolnionego spadkobiercę?

Osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie reprezentuje opiekun prawny ustanowiony przez sąd. To opiekun podpisuje wnioski, odbiera korespondencję sądową, bierze udział w rozprawie i przedstawia stanowisko w imieniu podopiecznego. Taka reprezentacja ubezwłasnowolnionego spadkobiercy powinna zawsze uwzględniać interes osoby pozostającej pod opieką, a nie wygodę pozostałych członków rodziny.

Opiekun nie może dowolnie rozporządzać majątkiem podopiecznego. Do ważniejszych spraw dotyczących osoby albo majątku osoby pozostającej pod opieką potrzebne jest zezwolenie sądu. W sprawach spadkowych dotyczy to w szczególności odrzucenia spadku, prostego przyjęcia spadku, działu spadku, sprzedaży odziedziczonej nieruchomości albo zawarcia ugody, która wpływa na majątek osoby ubezwłasnowolnionej a spadek.

Jeżeli sprawa dotyczy wyłącznie stwierdzenia nabycia spadku, opiekun zwykle może złożyć wniosek i działać w postępowaniu jako przedstawiciel ustawowy. Jeżeli jednak w toku sprawy pojawi się konieczność złożenia oświadczenia o prostym przyjęciu albo odrzuceniu spadku, trzeba sprawdzić, czy zgodnie z art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego zezwolenia powinien udzielić sąd spadku, czy też właściwy pozostaje sąd opiekuńczy.

Jak ustalić udziały w spadku po rodzicach?

W opisanej sytuacji nie można automatycznie założyć, że ubezwłasnowolniona kuzynka jest jedyną spadkobierczynią rodziców. Sąd musi ustalić, kto żył w chwili śmierci każdego ze spadkodawców, czy istniał testament, czy rodzice byli małżeństwem, czy posiadali majątek wspólny oraz czy zmarły syn pozostawił dzieci.

Jeżeli syn rodziców zmarł przed nimi, jego udział w spadku po rodzicach przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawców. Jeżeli natomiast syn zmarł już po rodzicach, najpierw mógł nabyć udział w spadku po rodzicach, a dopiero potem ten udział wszedł do jego własnego spadku. To rozróżnienie ma duże znaczenie dla prawidłowego oznaczenia uczestników postępowania.

W przypadku mieszkania należącego do małżonków trzeba także ustalić, czy wchodziło ono do majątku wspólnego. Jeżeli tak było, co do zasady każdemu z małżonków przysługiwał udział w majątku wspólnym, a dopiero udział zmarłego małżonka podlegał dziedziczeniu. Przy śmierci obojga rodziców sąd może więc badać dwa odrębne spadki.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po kilku osobach

Opiekun prawny może złożyć do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po rodzicach osoby ubezwłasnowolnionej. Co do zasady sprawę prowadzi sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, znaczenie mogą mieć przepisy o właściwości sądu miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

W praktyce dopuszczalne bywa połączenie postępowań spadkowych, gdy sprawy dotyczą kilku zmarłych z tej samej rodziny, a ustalenia w jednej sprawie wpływają na drugą. We wniosku trzeba jednak jasno wskazać każdego spadkodawcę, datę jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, krąg znanych spadkobierców oraz żądanie dotyczące każdego spadku.

Do wniosku należy dołączyć przede wszystkim odpisy aktów zgonu spadkodawców, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, postanowienie o ubezwłasnowolnieniu, dokument potwierdzający ustanowienie opiekuna prawnego oraz dokumenty dotyczące majątku, jeżeli są potrzebne do wyjaśnienia sprawy. Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się opłatę stałą 100 zł, a przy kilku wnioskach umieszczonych w jednym piśmie opłata może być liczona odrębnie od każdego z nich. Trzeba też uwzględnić opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego.

Co zrobić, gdy nie można odnaleźć innych spadkobierców?

Jeżeli potencjalni spadkobiercy są znani z imienia i nazwiska, ale nie jest znane ich miejsce pobytu, sąd może ustanowić kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. W takim przypadku trzeba wykazać, że podjęto realne próby ustalenia adresu, na przykład przez zapytania do rodziny, analizę aktów stanu cywilnego, dostępnych dokumentów albo innych wiarygodnych źródeł. Odrębnie wygląda sytuacja, w której zachodzi całkowity brak danych o spadkobiercach ustawowych.

Inna sytuacja występuje wtedy, gdy nie wiadomo, kto jest spadkobiercą albo sąd uzna, że zapewnienie spadkowe i zebrane dowody nie są wystarczające. Wówczas zastosowanie ma wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie. Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 673 Kodeksu postępowania cywilnego ogłoszenie powinno zawierać m.in. dane spadkodawcy, datę śmierci, wskazanie majątku oraz wezwanie, aby spadkobiercy w ciągu 3 miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu zgłosili i udowodnili nabycie spadku.

Aktualnie ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podaje publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób tam przyjęty. Jeżeli w terminie 3 miesięcy nikt nie zgłosi nabycia spadku albo zgłaszający nie udowodni swoich praw, sąd wyda postanowienie stwierdzające nabycie spadku przez tych spadkobierców, których prawa zostały ustalone.

Nie oznacza to jednak, że sąd „przyzna” cały spadek osobie ubezwłasnowolnionej tylko dlatego, że pozostali krewni są trudni do odnalezienia. Sąd ma obowiązek badać z urzędu, kto jest spadkobiercą. Pominięcie danej osoby w postanowieniu jest możliwe dopiero wtedy, gdy mimo zastosowania właściwej procedury jej prawa nie zostaną wykazane.

Co po stwierdzeniu nabycia spadku?

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku potwierdza, kto i w jakich udziałach dziedziczy. Samo postanowienie nie dzieli jeszcze konkretnych składników majątku, na przykład mieszkania. Jeżeli spadkobierców jest kilku, po uprawomocnieniu się postanowienia trzeba rozważyć dział spadku.

Dział spadku może nastąpić umownie, najczęściej u notariusza, albo sądownie. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga formy aktu notarialnego. Gdy jednym ze spadkobierców jest osoba ubezwłasnowolniona, konieczne może być wcześniejsze uzyskanie zgody właściwego sądu na sposób podziału, zwłaszcza gdy podopieczny ma otrzymać spłatę, dopłatę albo jego udział w nieruchomości ma zostać przeniesiony na inną osobę.

Opłata sądowa od wniosku o dział spadku wynosi co do zasady 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłaty są wyższe. W praktyce przy mieszkaniu największe znaczenie ma jednak nie tylko sama opłata, lecz także to, czy projekt działu rzeczywiście zabezpiecza interes osoby ubezwłasnowolnionej.

FAQ

Podsumowanie

Dziedziczenie przez osobę ubezwłasnowolnioną jest możliwe, ale wymaga prawidłowej reprezentacji. Opiekun prawny może prowadzić sprawę o stwierdzenie nabycia spadku, powinien jednak pamiętać, że niektóre decyzje majątkowe wymagają zgody sądu. Dotyczy to zwłaszcza odrzucenia spadku, działu spadku i rozporządzania odziedziczoną nieruchomością.

W sprawach po kilku zmarłych osobach oraz przy nieznanych albo nieodnalezionych spadkobiercach najważniejsze jest dokładne opisanie stanu faktycznego. Sąd nie może oprzeć się wyłącznie na przypuszczeniach rodziny; musi ustalić krąg spadkobierców na podstawie dokumentów, zapewnienia spadkowego, ewentualnego ogłoszenia i innych dowodów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.