Dziedziczenie przez osobę ubezwłasnowolnioną

Pani Elżbieta została opiekunem prawnym swojej całkowicie ubezwłasnowolnionej kuzynki, która przebywa w domu pomocy społecznej. Rodzice kuzynki zmarli tego samego dnia i pozostawili mieszkanie. Mieli także syna, który również nie żyje, a po nim pozostało dwóch synów, z którymi rodzina nie utrzymuje kontaktu. To przykład sytuacji, w której trzeba jednocześnie ustalić krąg spadkobierców, kolejność zgonów i zasady reprezentacji osoby pozostającej pod opieką. Szerzej podobne problemy omawia materiał o spadku z ubezwłasnowolnionym spadkobiercą.

Czy osoba ubezwłasnowolniona może dziedziczyć?

Tak. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, ale ma zdolność prawną. Zdolność prawna oznacza możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków, dlatego ubezwłasnowolnienie nie pozbawia prawa do dziedziczenia po rodzicach, dziadkach, rodzeństwie ani innych osobach. Brak zdolności do czynności prawnych wpływa natomiast na sposób działania w sprawie spadkowej: osoba ubezwłasnowolniona nie składa samodzielnie oświadczeń i nie zawiera samodzielnie umów dotyczących spadku.

Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu, dziedziczenie odbywa się według ustawy. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom w częściach równych.

W sprawach, w których kilku członków rodziny zmarło w zbliżonym czasie, trzeba dokładnie ustalić kolejność śmierci. Jeżeli kilka osób utraciło życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa i nie da się ustalić kolejności zgonów, działa domniemanie z art. 32 Kodeksu cywilnego, że zmarły jednocześnie. W takim układzie osoby te nie dziedziczą po sobie, a spadek po każdej z nich przechodzi na jej własnych spadkobierców.

Kto reprezentuje ubezwłasnowolnionego spadkobiercę?

Osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie reprezentuje opiekun prawny ustanowiony przez sąd. Do opieki nad taką osobą stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim. Opiekun podpisuje wnioski, odbiera korespondencję sądową, bierze udział w rozprawie i przedstawia stanowisko w imieniu podopiecznego. Powinien działać z należytą starannością i kierować się dobrem osoby pozostającej pod opieką, a nie interesem pozostałych członków rodziny.

Opiekun nie może dowolnie rozporządzać majątkiem podopiecznego. Zgodnie z art. 156 w związku z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku pozostającego pod opieką potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego albo, w przypadkach wskazanych w art. 640¹ KPC, sądu spadku. Ma to znaczenie między innymi przy odrzuceniu spadku, prostym przyjęciu spadku, dziale spadku, sprzedaży odziedziczonej nieruchomości lub ugodzie wpływającej na majątek osoby ubezwłasnowolnionej.

Reguła z art. 640¹ KPC jest konkretna. Jeżeli trwa postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na czynność przekraczającą zwykły zarząd w postaci prostego przyjęcia albo odrzucenia spadku wydaje sąd spadku. Jeżeli wniosek o takie zezwolenie został wcześniej złożony do sądu opiekuńczego, a następnie wszczęto postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi spadku.

Nie oznacza to, że każda czynność opiekuna związana ze spadkiem należy do sądu spadku. Poza zakresem art. 640¹ KPC stosuje się ogólne zasady dotyczące opieki i ważniejszych czynności majątkowych. Przy dziale spadku, sprzedaży nieruchomości, ugodzie albo nieodpłatnym przekazaniu udziału trzeba osobno ocenić, czy i jakie zezwolenie jest wymagane.

Trzeba też uważać na konflikt interesów. Jeżeli opiekun sam jest stroną czynności dotyczącej majątku podopiecznego albo występuje inna sytuacja objęta zakazem reprezentacji z art. 159 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie można automatycznie zakładać, że opiekun może reprezentować osobę ubezwłasnowolnioną przy tej czynności lub w odpowiadającym jej postępowaniu. W takim przypadku trzeba odrębnie zapewnić prawidłową reprezentację.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się co do zasady w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego przewiduje zawieszenie biegu terminu na czas trwania postępowania sądowego o zezwolenie.

Jak ustalić udziały w spadku po rodzicach?

W opisanej sytuacji nie można automatycznie założyć, że ubezwłasnowolniona kuzynka jest jedyną spadkobierczynią rodziców. Sąd musi ustalić, kto żył w chwili śmierci każdego ze spadkodawców, czy istniał testament, czy rodzice byli małżeństwem oraz czy zmarły syn pozostawił dzieci.

Jeżeli syn rodziców zmarł przed nimi, jego udział w spadku po rodzicach przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawców. Jeżeli natomiast syn zmarł już po rodzicach, mógł najpierw nabyć udział w spadku po każdym z nich, a dopiero potem ten udział wszedł do jego własnego spadku. To rozróżnienie wpływa na krąg uczestników i na kolejność spraw spadkowych.

W przypadku mieszkania należącego do małżonków trzeba także ustalić, czy wchodziło ono do majątku wspólnego. Jeżeli tak, najpierw określa się udział zmarłego w majątku wspólnym, a dopiero ten udział podlega dziedziczeniu. Przy śmierci obojga rodziców sąd bada zatem dwa odrębne spadki, nawet jeżeli kwestie te są ze sobą ściśle powiązane.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po kilku osobach

Opiekun prawny może złożyć w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Co do zasady właściwy jest sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku także tej podstawy – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Gdy chodzi o kilku zmarłych z tej samej rodziny, można rozważyć ujęcie kilku żądań w jednym piśmie, jeżeli dla każdego z nich właściwy jest ten sam sąd i pozwala na to układ sprawy. Nie zmienia to faktu, że sąd ustala nabycie każdego spadku odrębnie. Przydatne wskazówki zawiera materiał o stwierdzeniu nabycia spadku po kilku osobach z rodziny.

We wniosku trzeba wskazać każdego spadkodawcę, datę jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, znanych spadkobierców oraz żądanie dotyczące konkretnego spadku. Dołącza się przede wszystkim odpisy aktów zgonu, dokumenty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, a w przypadku osoby ubezwłasnowolnionej także dokumenty potwierdzające ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna. Dokumenty dotyczące majątku są potrzebne wtedy, gdy mają znaczenie dla właściwości sądu albo dla wyjaśnienia konkretnej kwestii.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Jeżeli kilka takich wniosków zostanie umieszczonych w jednym piśmie, opłatę pobiera się od każdego z nich odrębnie. Do tego dochodzi opłata za wpis do Rejestru Spadkowego w wysokości 5 zł za wpis.

Co zrobić, gdy nie można odnaleźć innych spadkobierców?

Jeżeli potencjalny spadkobierca jest znany z imienia i nazwiska, ale nie wiadomo, gdzie przebywa, może powstać potrzeba ustanowienia kuratora dla uczestnika nieznanego z miejsca pobytu. Trzeba wykazać, że podjęto realne próby ustalenia adresu. Inaczej wygląda sytuacja, gdy w ogóle nie udało się ustalić wszystkich osób należących do kręgu dziedziczenia. Pomocny może być wtedy materiał o ustalaniu kręgu spadkobierców.

Jeżeli zapewnienie spadkowe nie zostało złożone albo sąd uzna zapewnienie lub inne dowody za niewystarczające, w szczególności gdy nie udało się ustalić spadkobierców, postanowienie może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie. Takie wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie powinno zawierać między innymi dane spadkodawcy, datę śmierci, wskazanie majątku oraz wezwanie, aby spadkobiercy w ciągu 3 miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu zgłosili i udowodnili nabycie spadku.

Ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podaje publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób tam przyjęty. Po upływie 3 miesięcy sąd wyznacza rozprawę w celu rozpoznania zgłoszonych żądań. Jeżeli nikt nie zgłosi nabycia spadku albo zgłaszający nie udowodni swoich praw, sąd stwierdzi nabycie spadku przez tych spadkobierców, których prawa zostały ustalone.

Nie oznacza to, że sąd przyzna cały spadek osobie ubezwłasnowolnionej tylko dlatego, że pozostali krewni są trudni do odnalezienia. Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, i stosuje procedurę służącą ustaleniu rzeczywistego kręgu osób powołanych do spadku.

Co po stwierdzeniu nabycia spadku?

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku potwierdza, kto i w jakich udziałach dziedziczy. Nie dzieli jednak konkretnych składników majątku, na przykład mieszkania. Jeżeli spadkobierców jest kilku, dalszym etapem może być dział spadku.

Dział spadku może nastąpić umownie albo sądownie. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego. Gdy jednym ze spadkobierców jest osoba ubezwłasnowolniona, sposób działu trzeba oceniać przez pryzmat ochrony jej interesu. Czynność przekraczająca zwykły zarząd, na przykład przeniesienie jej udziału w nieruchomości w zamian za spłatę, ugoda albo nieodpłatne przekazanie udziału, co do zasady wymaga odpowiedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Szczególna właściwość sądu spadku z art. 640¹ KPC dotyczy prostego przyjęcia lub odrzucenia spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, a nie wszystkich późniejszych rozporządzeń majątkiem.

Opłata sądowa od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a gdy wniosek zawiera zgodny projekt działu – 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi odpowiednio 1000 zł albo 600 zł przy zgodnym projekcie.

FAQ

Czy osoba ubezwłasnowolniona całkowicie może odziedziczyć mieszkanie?

Tak. Może odziedziczyć całe mieszkanie albo udział w nieruchomości. Ubezwłasnowolnienie nie pozbawia jej zdolności prawnej, ale czynności dotyczące odziedziczonego majątku wykonuje za nią opiekun w granicach wynikających z przepisów o opiece i wymaganych zezwoleń.

Który sąd zezwala opiekunowi na odrzucenie spadku?

Jeżeli trwa postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na odrzucenie spadku albo jego proste przyjęcie w imieniu osoby pozostającej pod opieką wydaje sąd spadku zgodnie z art. 640¹ KPC. Jeżeli wniosek o takie zezwolenie był wcześniej złożony do sądu opiekuńczego, po wszczęciu postępowania spadkowego podlega przekazaniu sądowi spadku. Poza zakresem tej szczególnej regulacji stosuje się ogólne zasady właściwości sądu opiekuńczego.

Co się dzieje, jeżeli nie złożono oświadczenia o spadku w terminie?

Brak oświadczenia w 6-miesięcznym terminie przewidzianym w art. 1015 Kodeksu cywilnego oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg tego terminu jest zawieszony na czas postępowania sądowego o zezwolenie.

Czy sąd czeka 6 miesięcy po ogłoszeniu o poszukiwaniu spadkobierców?

Nie. Aktualny termin wynikający z art. 673 KPC wynosi 3 miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu. Po jego upływie sąd przechodzi do dalszych czynności przewidzianych w art. 675 i 676 KPC.

Czy można złożyć jedno pismo dotyczące spadku po obojgu rodzicach?

Można to rozważyć, jeżeli dla obu spadków właściwy jest ten sam sąd i okoliczności spraw są ze sobą powiązane. Trzeba jednak sformułować żądanie osobno dla każdego spadkodawcy, a opłata od każdego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku jest pobierana odrębnie.

Źródła

1. Kodeks cywilny – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795
2. Kodeks postępowania cywilnego – tekst jednolity z późniejszymi zmianami: Dz.U. 2026 poz. 468
3. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 236
4. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – tekst jednolity z późniejszymi zmianami: Dz.U. 2025 poz. 1228
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd: Dz.U. 2016 poz. 1420