Dwa spadki po cioci i wujku – jak je uregulować

Dlaczego w tej sytuacji są dwa spadki?

W opisanej sprawie nie chodzi o jeden „wspólny” spadek po małżonkach, lecz o dwa odrębne spadki. Pierwszy otworzył się z chwilą śmierci wujka, drugi z chwilą śmierci cioci. Wynika to z zasady, że spadek po każdej osobie powstaje oddzielnie, a jego skład i krąg spadkobierców ustala się osobno. Zasady te przejrzyście pokazuje omówienie tego, jak wygląda spadek po bezdzietnej cioci.

Jeżeli wujek pozostawił testament, w którym powołał do spadku żonę, to w pierwszej kolejności trzeba ustalić skuteczność tego testamentu i zakres powołania. Zasadą jest pierwszeństwo dziedziczenia testamentowego przed ustawowym, co wynika z art. 926 Kodeksu cywilnego, a samo powołanie spadkobiercy następuje zgodnie z art. 941 K.c. przez testament.

To, że w postępowaniu po wujku wskazano również dzieci rodzeństwa wujka lub inne osoby z jego rodziny, nie oznacza jeszcze, że będą one dziedziczyć. W sprawach o stwierdzenie nabycia spadku sąd często wzywa potencjalnych spadkobierców ustawowych, aby mogli wypowiedzieć się co do testamentu, jego ważności i kręgu osób uprawnionych. Jeżeli testamentu nie ma, znaczenia nabierają reguły, według których przebiega dziedziczenie po bezdzietnym wujku.

Czy spadkobierca cioci może wejść do sprawy po wujku?

Tak, co do zasady spadkobierca cioci może wejść do sprawy po wujku jako jej następca prawny. Nie następuje to jednak automatycznie wyłącznie dlatego, że ciocia sporządziła testament. W postępowaniu trzeba wykazać, kto dziedziczy po cioci.

Najbezpieczniej zrobić to przez przedłożenie jednego z dwóch dokumentów: prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku po cioci albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza. Dopiero taki dokument potwierdza wobec sądu, że konkretna osoba jest następcą prawnym zmarłej uczestniczki postępowania.

Jeżeli ciocia była już spadkobierczynią po wujku, lecz nie zdążyła uzyskać formalnego postanowienia kończącego sprawę, jej udział w majątku po wujku może wejść do spadku po niej. Formalne potwierdzenie tego wymaga jednak przeprowadzenia postępowania po wujku oraz postępowania po cioci w odpowiedniej kolejności. Pomocne bywa tu wskazanie, jak w ogóle przebiega nabycie spadku po wujku.

Co zrobić po śmierci uczestnika postępowania spadkowego?

Jeżeli sąd prowadzący sprawę po wujku nie wie jeszcze o śmierci cioci, należy go o tym poinformować. Do pisma warto dołączyć odpis aktu zgonu cioci i wskazać, że toczy się lub będzie wszczęte postępowanie dotyczące spadku po niej.

Śmierć strony lub uczestnika postępowania może prowadzić do zawieszenia sprawy na podstawie art. 174 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawach spadkowych jest to istotne, ponieważ sąd powinien prowadzić postępowanie z udziałem osób, których praw wynik sprawy może dotyczyć. Jeżeli w sprawie po wujku działała ciocia, po jej śmierci sąd powinien ustalić, kto może ją zastąpić. Podobne reguły dotyczą zresztą innych postępowań, w których pojawia się następca prawny, na przykład gdy nastąpi śmierć wspólnika sp. z o.o w toku innej sprawy.

Po wykazaniu następstwa prawnego po cioci można złożyć wniosek o podjęcie zawieszonego postępowania i dopuszczenie spadkobiercy cioci do udziału w sprawie po wujku. Jeżeli postępowanie nie zostało formalnie zawieszone, można złożyć pismo wskazujące następcę prawnego i załączające dokument potwierdzający dziedziczenie po cioci. W skrajnych przypadkach, gdy sprawa została wcześniej zakończona bez rozstrzygnięcia, znaczenie może mieć to, jak wygląda umorzone postępowanie spadkowe po latach i czy można je podjąć na nowo.

Czy można załatwić oba spadki w jednym postępowaniu?

W praktyce możliwe jest złożenie wniosku, aby sąd rozpoznał sprawy po obojgu małżonkach łącznie albo połączył je do wspólnego rozpoznania. Ma to sens zwłaszcza wtedy, gdy sprawy są ze sobą ściśle powiązane, dotyczą tych samych dokumentów, tego samego majątku i podobnego kręgu uczestników.

Nie jest to jednak rozwiązanie gwarantowane. Sąd może uznać, że sprawy powinny toczyć się oddzielnie, zwłaszcza gdy właściwe są różne sądy, kręgi uczestników są odmienne, istnieje spór co do testamentów albo połączenie spraw utrudniłoby postępowanie zamiast je przyspieszyć.

Jeżeli sprawa po wujku już się toczy, a trzeba wszcząć sprawę po cioci, można w nowym wniosku wskazać sygnaturę sprawy po wujku i wnieść o połączenie obu postępowań lub o przekazanie informacji do sądu prowadzącego pierwszą sprawę. Warto jasno wyjaśnić, że wynik sprawy po cioci ma znaczenie dla ustalenia, kto powinien uczestniczyć w sprawie po wujku.

Jaka kolejność działań jest najbezpieczniejsza?

W typowej sytuacji praktyczna kolejność wygląda następująco:

• zawiadomić sąd prowadzący sprawę po wujku o śmierci cioci i dołączyć odpis aktu zgonu,
• wszcząć sprawę o stwierdzenie nabycia spadku po cioci albo ustalić, czy możliwe jest sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza,
• po uzyskaniu dokumentu potwierdzającego dziedziczenie po cioci przedłożyć go w sprawie po wujku,
• wnioskować o podjęcie lub kontynuowanie sprawy po wujku z udziałem spadkobiercy cioci,
• po zakończeniu spraw spadkowych uregulować wpisy dotyczące mieszkania, podatki i ewentualny dział spadku, jeżeli będzie potrzebny.

Jeżeli ciocia pozostawiła testament na rzecz siostrzenicy, we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po cioci trzeba wskazać testament, dołączyć odpis aktu zgonu, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo oraz dane znanych spadkobierców ustawowych. Sąd może wezwać także osoby, które dziedziczyłyby po cioci z ustawy, aby mogły zająć stanowisko co do testamentu.

Czy notariusz może pomóc szybciej niż sąd?

Akt poświadczenia dziedziczenia może być szybszy niż postępowanie sądowe, ale nie zawsze będzie możliwy. Co do zasady wymaga zgodnego stawiennictwa osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, oraz braku sporu co do dziedziczenia. Jeżeli ktoś kwestionuje testament, nie chce stawić się u notariusza albo nie można ustalić wszystkich wymaganych osób, konieczne będzie postępowanie sądowe.

W sprawach z testamentem notariusz powinien również dokonać czynności związanych z otwarciem i ogłoszeniem testamentu, jeżeli nie zostały wcześniej przeprowadzone. Jeżeli sprawa po wujku jest już w sądzie, warto ustalić, czy uzyskanie aktu poświadczenia dziedziczenia po cioci rzeczywiście pomoże w szybkim podjęciu tamtego postępowania.

Na co uważać przy mieszkaniu należącym do małżonków?

Określenie „mieszkanie własnościowe” może oznaczać różne prawa, na przykład odrębną własność lokalu albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Przed działem spadku lub wpisami w księdze wieczystej trzeba ustalić, jakie dokładnie prawo przysługiwało małżonkom i czy wchodziło do majątku wspólnego, czy do majątku osobistego jednego z nich.

Jeżeli mieszkanie było objęte wspólnością majątkową małżeńską, po śmierci pierwszego małżonka najpierw ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym, a dopiero ten udział podlega dziedziczeniu. Drugi udział należał do żyjącego małżonka i po jego śmierci wchodzi do kolejnego spadku.

Po uzyskaniu dokumentów spadkowych trzeba pamiętać również o obowiązkach podatkowych i o ewentualnej aktualizacji wpisów w księdze wieczystej albo dokumentacji spółdzielni. Terminy i skutki podatkowe zależą od stopnia pokrewieństwa, wartości nabytego majątku oraz rodzaju złożonych dokumentów.

FAQ

Czy muszę najpierw zakończyć sprawę po cioci?

Najczęściej tak, przynajmniej w takim zakresie, aby wykazać sądowi, kto jest następcą prawnym cioci. Bez dokumentu potwierdzającego dziedziczenie po niej sąd może mieć podstawy do zawieszenia sprawy po wujku albo odmówić dopuszczenia konkretnej osoby do działania w jej miejsce.

Czy testament cioci wystarczy, aby działać w sprawie po wujku?

Sam testament zwykle nie wystarczy. Testament jest podstawą dziedziczenia, ale w obrocie prawnym potrzebne jest jeszcze urzędowe potwierdzenie nabycia spadku: postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy rodzina wujka może uczestniczyć w sprawie, mimo że jest testament?

Tak. Potencjalni spadkobiercy ustawowi mogą zostać wezwani do udziału w sprawie, aby sąd mógł prawidłowo zbadać krąg zainteresowanych osób i ewentualne zarzuty dotyczące testamentu. Sam udział w sprawie nie oznacza jeszcze, że dana osoba odziedziczy majątek.

Czy sąd zawsze połączy sprawy po obojgu małżonkach?

Nie. Połączenie spraw zależy od decyzji sądu. Jeżeli wspólne rozpoznanie przyspieszy postępowanie i nie naruszy praw uczestników, sąd może to zrobić. Jeżeli jednak sprawy mają różne kręgi uczestników, są sporne albo należą do różnych sądów, mogą toczyć się oddzielnie.

Co jeśli ciocia nie złożyła oświadczenia o przyjęciu spadku po wujku?

To zależy od terminów i okoliczności. Co do zasady spadkobierca ma sześć miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, a brak oświadczenia wywołuje skutki określone w Kodeksie cywilnym. Jeżeli spadkobierca zmarł przed upływem terminu, może powstać konieczność oceny, czy jego spadkobiercom przeszło uprawnienie do złożenia oświadczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296