Pominięty w testamencie małżonek a zachowek

Czy mąż pominięty w testamencie ma prawo do zachowku?

Tak, mąż pominięty w testamencie żony może mieć prawo do zachowku. Podstawą jest art. 991 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Szerzej omawiamy tę sytuację w tekście o tym, jak ustalić zachowek dla małżonka pominiętego w testamencie.

Oznacza to, że sam fakt sporządzenia testamentu na rzecz innej osoby, na przykład córki siostry zmarłej, nie pozbawia małżonka roszczenia o zapłatę zachowku. Testament decyduje o tym, kto dziedziczy spadek, ale nie zawsze usuwa obowiązek rozliczenia się z najbliższymi członkami rodziny z tytułu zachowku. Zależność tę szczegółowo wyjaśniamy w artykule o tym, jak działa zachowek a zapis w testamencie.

Prawo do zachowku nie powstanie jednak między innymi wtedy, gdy małżonek został skutecznie wydziedziczony, zrzekł się dziedziczenia, został uznany za niegodnego dziedziczenia albo nie był już małżonkiem spadkodawcy w chwili śmierci. Znaczenie może mieć także sytuacja opisana w art. 940 Kodeksu cywilnego, czyli wyłączenie małżonka od dziedziczenia przy spełnieniu ustawowych przesłanek związanych z żądaniem rozwodu lub separacji z jego winy.

Zobacz również: przepisanie majątku na żonę a skutki spadkowe

Ile wynosi zachowek dla małżonka niezdolnego do pracy?

Wysokość zachowku zależy od dwóch elementów: ustawowego udziału spadkowego oraz ułamka zachowku. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach jest to połowa wartości tego udziału.

Orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy jest bardzo ważnym dowodem, ale w sporze sądowym trzeba wykazać, że niezdolność miała charakter trwały w rozumieniu przepisów o zachowku. Istotny jest przede wszystkim stan istniejący w chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Ustawowy udział małżonka zależy od tego, jacy krewni zmarłej żony wchodziliby w grę przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli żona pozostawiła dzieci, małżonek dziedziczyłby razem z nimi, przy czym jego udział nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Jeżeli zmarła nie miała dzieci, ale żyją jej rodzice albo dalsi krewni powołani przez ustawę, udział małżonka ustala się według reguł dziedziczenia ustawowego. Jeżeli brak jest takich osób, małżonek może być jedynym spadkobiercą ustawowym.

Co wchodzi do spadku po żonie, a co zostaje własnością męża?

Przy obliczaniu zachowku trzeba najpierw oddzielić majątek należący do zmarłej od majątku, który nie wchodzi do spadku. Jeżeli między małżonkami istniała wspólność ustawowa, to po śmierci jednego z nich do spadku wchodzi co do zasady udział zmarłego w majątku wspólnym, najczęściej połowa, oraz jego majątek osobisty. Te zasady mają szczególne znaczenie, gdy w grę wchodzi zachowek po małżonku a darowizna wspólna.

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Przedmioty nieobjęte wspólnością należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Do majątku wspólnego należą zwykle wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej, dochody z majątku wspólnego i z majątku osobistego, a także środki zgromadzone na rachunkach wskazanych w przepisach. Do majątku osobistego należą między innymi przedmioty nabyte przed ślubem, rzeczy odziedziczone albo otrzymane w darowiźnie, chyba że darczyńca lub spadkodawca postanowił inaczej, oraz składniki wymienione w art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Praktycznie oznacza to, że jeżeli dom, mieszkanie lub oszczędności były majątkiem wspólnym, mąż nie dochodzi zachowku od całości tych składników. Najpierw należy ustalić jego własny udział w majątku wspólnym, który nie jest spadkiem po żonie. Dopiero udział należący do zmarłej może być brany pod uwagę przy obliczaniu zachowku.

Jak obliczyć zachowek po żonie?

Najprostszy schemat obliczenia wygląda następująco: substrat zachowku × ustawowy udział spadkowy × właściwy ułamek zachowku = należny zachowek. Od tak ustalonej kwoty odlicza się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy w sposób uwzględniany przy zachowku, na przykład określone darowizny, zapis windykacyjny albo świadczenie ze spadku.

Substrat zachowku to nie zawsze czysta wartość majątku widoczna w testamencie. Punktem wyjścia jest wartość aktywów spadku po odjęciu długów spadkowych, z uwzględnieniem zasad doliczania przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Przy obliczaniu zachowku co do zasady nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast znaczenie mogą mieć darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Nie każda darowizna będzie doliczona w taki sam sposób. Przepisy odmiennie traktują drobne darowizny zwyczajowo przyjęte, darowizny na rzecz osób obcych dokonane wiele lat przed śmiercią oraz darowizny na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku. Dlatego w praktyce trzeba prześledzić historię większych transferów majątkowych zmarłej żony.

Przeczytaj również:

• zachowek po żonie — jak rozpocząć sprawę i co przygotować
• udział w spadku po ojcu — przykład ustalania części majątku po zmarłym

Od kogo żądać zapłaty zachowku?

W opisanej sytuacji żądanie zapłaty zachowku należy skierować przede wszystkim do osoby powołanej w testamencie do spadku, czyli do córki siostry zmarłej, o ile to ona jest spadkobierczynią testamentową. Jeżeli spadkobierców jest kilku, odpowiedzialność trzeba ustalić z uwzględnieniem ich udziałów i przepisów o odpowiedzialności za zachowek.

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzają, kto jest spadkobiercą. Samo postępowanie spadkowe nie zasądza jednak automatycznie zachowku. Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym i zwykle dochodzi się go osobno: najpierw przez wezwanie do zapłaty, a w razie braku porozumienia przez pozew o zapłatę.

W wezwaniu warto wskazać podstawę żądania, wyliczenie kwoty, termin zapłaty, numer rachunku i informację o gotowości do polubownego zakończenia sprawy. Jeżeli druga strona kwestionuje wartość majątku albo prawo do zachowku, konieczne może być postępowanie dowodowe przed sądem, w tym opinia biegłego co do wartości nieruchomości lub innych składników majątku.

Termin na dochodzenie zachowku

Roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu z tytułu zachowku przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego, termin liczy się według odrębnych reguł przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Przedawnienie nie oznacza, że roszczenie przestaje istnieć, ale dłużnik może uchylić się od zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. Z tego powodu nie warto zwlekać z analizą sprawy, zwłaszcza gdy testament został już ogłoszony, a spadkobierca testamentowy nie chce dobrowolnie rozliczyć zachowku.

Trzeba też pamiętać, że obowiązany do zapłaty zachowku może w określonych sytuacjach żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty, a wyjątkowo także obniżenia zachowku. Sąd bierze wtedy pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron, a nie tylko sam wynik matematycznego wyliczenia.

Jakie dokumenty przygotować?

Do dochodzenia zachowku warto zgromadzić przede wszystkim odpis aktu zgonu żony, odpis aktu małżeństwa, dokumenty z postępowania spadkowego, testament, informacje o składzie majątku, księgi wieczyste nieruchomości, dokumenty bankowe, umowy darowizn oraz dowody dotyczące stanu zdrowia i niezdolności do pracy.

Jeżeli mąż powołuje się na podwyższony zachowek z powodu trwałej niezdolności do pracy, powinien przygotować orzeczenia lekarskie, decyzje organu rentowego, dokumentację medyczną oraz inne dowody pokazujące, że niezdolność nie ma charakteru przejściowego. W razie sporu sąd może oceniać te dokumenty samodzielnie albo korzystać z opinii biegłych.

FAQ

Czy pominięty w testamencie mąż dziedziczy po żonie?

Jeżeli żona skutecznie powołała w testamencie inną osobę do całości spadku, mąż nie dziedziczy jako spadkobierca, chyba że testament okaże się nieważny albo nie obejmuje całego spadku. Może jednak mieć odrębne roszczenie pieniężne o zachowek.

Czy całkowita niezdolność do pracy zawsze daje wyższy zachowek?

Wyższy zachowek przysługuje wtedy, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy. Orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy jest silnym dowodem, ale w razie sporu sąd ocenia, czy spełnia ono przesłanki z art. 991 Kodeksu cywilnego.

Czy zachowek obejmuje także majątek wspólny małżonków?

Zachowek oblicza się od spadku po zmarłym małżonku, a nie od całego majątku wspólnego. Jeżeli istniała wspólność ustawowa, do spadku wchodzi zwykle udział zmarłej żony w majątku wspólnym oraz jej majątek osobisty.

Czy trzeba czekać na zakończenie sprawy spadkowej?

W praktyce warto znać wynik postępowania spadkowego, bo potwierdza ono, kto jest spadkobiercą testamentowym i przeciwko komu kierować roszczenie. Samo roszczenie o zachowek można jednak przygotowywać wcześniej, zwłaszcza gdy trzeba ustalić wartość majątku i termin przedawnienia.

Czy spadkobierca testamentowy może odmówić zapłaty zachowku?

Może kwestionować zasadę albo wysokość roszczenia, na przykład powołując się na darowizny, przedawnienie, brak trwałej niezdolności do pracy albo zawyżoną wycenę majątku. Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, sprawę rozstrzyga sąd.

Podsumowanie

Małżonek pominięty w testamencie nie jest bez ochrony. Jeżeli dziedziczyłby po zmarłej żonie z ustawy, a nie został skutecznie wyłączony od dziedziczenia, może żądać zachowku od spadkobiercy testamentowego. Przy trwałej niezdolności do pracy zachowek może wynosić dwie trzecie wartości ustawowego udziału spadkowego.

Kluczowe jest prawidłowe ustalenie, co wchodzi do spadku po żonie, jaka część majątku była majątkiem wspólnym, czy były darowizny podlegające rozliczeniu oraz kiedy rozpoczął się bieg terminu przedawnienia. Dopiero na tej podstawie można rzetelnie obliczyć kwotę żądania.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.