Czy można odrzucić spadek po jego przyjęciu?

Czy można zrzec się spadku po jego przyjęciu?

Po śmierci spadkodawcy nie mówi się już w praktyce o „zrzeczeniu się spadku”. Zrzeczenie się dziedziczenia to odrębna umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy. Po śmierci spadkodawcy spadkobierca może natomiast złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku albo o jego odrzuceniu.

Jeżeli spadkobierca skutecznie przyjął spadek albo upłynął termin na jego odrzucenie, nie może po prostu oświadczyć, że rezygnuje ze spadku. Samo powiedzenie na rozprawie, że nie rości sobie praw do majątku i chce, aby mieszkanie przypadło siostrze, nie zastępuje formalnego oświadczenia o odrzuceniu spadku ani umowy działu spadku.

Trzeba też odróżnić stwierdzenie nabycia spadku od działu spadku. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wskazuje, kto i w jakich udziałach dziedziczy. Nie zawsze oznacza jeszcze fizyczny podział konkretnych składników majątku, na przykład mieszkania.

Termin na odrzucenie spadku

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Najczęściej będzie to dzień, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci bliskiej osoby i o tym, że dziedziczy z ustawy albo z testamentu. W niektórych sprawach termin może jednak biec później, na przykład wtedy, gdy dana osoba dowiedziała się o powołaniu do spadku dopiero po odrzuceniu spadku przez spadkobierców wcześniejszej kolejności.

Oświadczenie można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Do zachowania terminu wystarczy także złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o takie zezwolenie.

W opisanej sytuacji zasadnicze znaczenie ma to, że nie złożył Pan w terminie 6 miesięcy formalnego oświadczenia o odrzuceniu spadku. Obecnie skutki takiej bierności są jednak inne niż w dawnym stanie prawnym: brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W praktyce ogranicza to odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza.

Nie oznacza to jednak, że spadkobierca może po terminie dowolnie zmienić decyzję. Możliwości, jakie daje odrzucenie spadku po terminie, są ograniczone i obwarowane szczególnymi warunkami. Oświadczenie spadkowe i jego termin są w prawie spadkowym traktowane rygorystycznie, a późniejsza zmiana stanowiska wymaga szczególnej podstawy prawnej.

Co zrobić, jeśli mieszkanie ma przypaść siostrze?

Jeżeli Pana rzeczywistym celem nie jest uniknięcie długów, lecz przekazanie swojej części mieszkania siostrze, najczęściej nie trzeba próbować odrzucać spadku po terminie. Właściwsze mogą być rozwiązania dotyczące rozporządzenia udziałem w spadku albo przeprowadzenia działu spadku.

W zależności od stanu sprawy można rozważyć między innymi:

• umowny dział spadku, jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni co do podziału majątku,
• sądowy dział spadku, jeżeli nie ma zgody wszystkich zainteresowanych albo nie można skontaktować się z jednym ze spadkobierców,
• przekazanie udziału siostrze w drodze darowizny albo sprzedaży, jeżeli udział w spadku lub konkretnym składniku majątku został już ustalony,
• połączenie działu spadku ze zniesieniem współwłasności, gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu.

Wybór konkretnej czynności zależy od tego, co dokładnie wchodzi w skład spadku, czy postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest prawomocne, jaki jest status mieszkania oraz czy ojciec jako współspadkobierca bierze udział w sprawie. Jeżeli ojciec pozostaje współspadkobiercą i nie wyraża zgody na umowę, konieczne może być postępowanie sądowe o dział spadku.

Uchylenie się od skutków przyjęcia spadku albo niezłożenia oświadczenia w terminie

Wyjątkowo spadkobierca może próbować uchylić się od skutków prawnych złożonego oświadczenia albo od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie. Podstawą jest art. 1019 Kodeksu cywilnego, który dotyczy sytuacji działania pod wpływem błędu lub groźby.

Instytucję tę reguluje art. 1019 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli z istotnymi zmianami: uchylenie się od skutków powinno nastąpić przed sądem, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w ten sam sposób uchylić się od skutków niezachowania terminu. Uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Nie jest to jednak drugi, zwykły termin na odrzucenie spadku. Sąd bada, czy błąd był istotny, usprawiedliwiony okolicznościami sprawy i czy spadkobierca dochował należytej staranności przy ustalaniu stanu majątku spadkowego. Samo nieznanie prawa, brak zainteresowania sprawą albo późniejsza zmiana decyzji zwykle nie wystarczą.

W orzecznictwie wskazuje się, że podstawą uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia może być błąd prawnie doniosły, ale nie każdy błąd co do majątku spadkowego daje takie uprawnienie. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30 czerwca 2005 r., sygn. IV CK 799/04, podkreślił, że błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności.

Procedurę i elementy pisma opisuje poradnik o wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków oświadczenia spadkowego.

Jakie terminy obowiązują przy błędzie lub groźbie?

Uchylenie się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu albo od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie musi nastąpić w terminach wynikających z przepisów o wadach oświadczeń woli. Przy błędzie zasadniczo jest to rok od jego wykrycia, a przy groźbie rok od chwili, gdy stan obawy ustał.

W praktyce nie warto zwlekać. Wniosek powinien dokładnie opisywać, na czym polegał błąd lub groźba, kiedy spadkobierca dowiedział się o rzeczywistym stanie sprawy, jakie czynności podjął, aby ustalić skład spadku, oraz dlaczego nie można mu zarzucić braku staranności.

Czy w opisanej sytuacji uchylenie się od skutków będzie realne?

W przedstawionym stanie faktycznym szanse na skuteczne uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia mogą być ograniczone, jeżeli spadkobierca wiedział o śmierci matki, uczestniczył w sprawie spadkowej i świadomie deklarował, że chce, aby mieszkanie przypadło siostrze. Takie okoliczności mogą przemawiać za tym, że nie chodziło o błąd prawnie doniosły, lecz o brak formalnego załatwienia zamierzonego przekazania udziału.

Inaczej można oceniać sytuację, gdy po terminie ujawniły się istotne długi, o których spadkobierca nie wiedział i przy zachowaniu rozsądnej staranności nie mógł się dowiedzieć. Nawet wtedy konieczna jest indywidualna ocena dowodów. Sam fakt, że spadek okazał się mniej korzystny, niż spadkobierca przypuszczał, nie przesądza jeszcze o zatwierdzeniu uchylenia się przez sąd. Podobne wątpliwości, na przykład długi po mężu a dobrodziejstwo inwentarza, omawiamy w osobnym materiale o uchyleniu się od skutków oświadczenia spadkowego.

Co z dziećmi spadkobiercy?

Jeżeli rodzic skutecznie odrzuca spadek, do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci. Gdy są małoletnie, co do zasady czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka wymagają zezwolenia sądu. Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje jednak ważne uproszczenie: w określonych przypadkach rodzic, który sam odrzucił spadek, może odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez zezwolenia sądu, jeżeli spełnione są warunki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Uproszczenie dotyczy przede wszystkim sytuacji, w której dziecko dziedziczy dlatego, że wcześniej spadek odrzucił rodzic, czynność jest dokonywana wspólnie przez rodziców albo za zgodą drugiego rodzica mającego w tym zakresie władzę rodzicielską, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka. Jeżeli rodzice nie są zgodni albo nie są spełnione ustawowe warunki, nadal potrzebne może być zezwolenie sądu.

W sprawach dzieci terminy i forma czynności mają szczególne znaczenie. Warto też pamiętać, że odrzucenie spadku przez rodzica nie kończy automatycznie całej sprawy, jeżeli w jego miejsce wchodzą zstępni.

FAQ

Czy można odrzucić spadek po jego przyjęciu?

Co do zasady nie. Po skutecznym przyjęciu spadku albo po upływie terminu na odrzucenie nie można jednostronnie zmienić decyzji. Wyjątkiem jest uchylenie się przed sądem od skutków oświadczenia albo niezłożenia oświadczenia, jeżeli doszło do błędu lub groźby.

Czy brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku wprost?

W aktualnym stanie prawnym zasadą jest, że brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Przyjęcie wprost może wynikać z wyraźnego oświadczenia spadkobiercy albo ze szczególnych reguł dotyczących starszych spadków otwartych przed zmianą przepisów.

Czy oświadczenie złożone na rozprawie, że nie chcę spadku, wystarczy?

Nie zawsze. Sąd musi odebrać formalne oświadczenie o odrzuceniu spadku, a oświadczenie to musi zostać złożone w ustawowym terminie. Sama deklaracja, że spadkobierca nie chce majątku albo chce oddać go siostrze, może nie wywołać skutków prawnych odrzucenia spadku.

Co zrobić, gdy chcę przekazać swoją część spadku siostrze?

Najczęściej należy rozważyć dział spadku, darowiznę udziału albo sprzedaż udziału. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość lub spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, zwykle potrzebny będzie notariusz, chyba że sprawa wymaga sądowego działu spadku.

Czy błąd co do długów zawsze pozwala odrzucić spadek po terminie?

Nie. Trzeba wykazać błąd istotny i usprawiedliwiony okolicznościami. Sąd sprawdzi, czy spadkobierca dochował należytej staranności przy ustalaniu majątku i długów spadkowych. Zaniedbanie, brak zainteresowania albo sama nieznajomość prawa zwykle nie wystarczą.

Szerzej tę kwestię omawiamy w artykule „Błąd co do długów spadkowych – jak uchylić się od skutków oświadczenia?”.

Kryteria oceny sądu szerzej omawia materiał błąd co do długów a należyta staranność spadkobiercy.

Podsumowanie

Po przyjęciu spadku albo po upływie 6 miesięcy na złożenie oświadczenia nie można swobodnie „zrzec się” spadku. Jeżeli spadkobierca chce, aby konkretny składnik majątku przypadł innej osobie, zwykle należy przeprowadzić dział spadku albo przenieść udział w odpowiedniej formie. Jeżeli problemem są nieznane wcześniej długi, można rozważyć uchylenie się od skutków prawnych przyjęcia spadku lub niezłożenia oświadczenia, ale tylko wtedy, gdy wystąpił istotny błąd albo groźba, a sąd zatwierdzi uchylenie.

W sprawach spadkowych najważniejsze jest szybkie ustalenie, czy termin 6 miesięcy jeszcze biegnie, czy spadek został już przyjęty, jaki majątek i długi wchodzą w skład spadku oraz czy w sprawie uczestniczą małoletni zstępni. Od tych elementów zależy wybór bezpiecznej procedury.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 84, art. 88, art. 1015, art. 1018 i art. 1019 - t.j. Dz.U. 2025 poz. 1071
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3-4 - t.j. Dz.U. 2026 poz. 236
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640, art. 640¹ i art. 641
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., sygn. akt IV CK 799/04

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.