Dziedziczenie przez dziecko pozamałżeńskie

Czy dziecko pozamałżeńskie może dziedziczyć po ojcu?

Tak. Polskie prawo spadkowe nie różnicuje dzieci ze względu na to, czy urodziły się w małżeństwie, czy poza nim. Dla dziedziczenia kluczowe jest nie to, czy rodzice byli małżeństwem, lecz to, czy ojcostwo zostało prawnie ustalone.

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni co do zasady w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Oznacza to, że jeżeli ojciec pozostawi żonę, troje dzieci z małżeństwa oraz jedno dziecko pozamałżeńskie z prawnie ustalonym ojcostwem, to dziecko pozamałżeńskie należy do tej samej grupy spadkobierców co pozostałe dzieci. W takim układzie żona otrzyma co najmniej 1/4 spadku, a dzieci podzielą między siebie pozostałą część. Zasada ta obejmuje również sytuacje, w których analizowane jest dziedziczenie dziecka spadkodawcy, o ile spełnione są warunki wynikające z przepisów. Inaczej wygląda sytuacja, gdy do spadku staje dziecko z poprzedniego małżeństwa a spadek po wspólnym rodzicu obejmuje też nowego małżonka.

Co jeśli ojcostwo nie zostało ustalone przed śmiercią ojca?

Jeżeli mężczyzna nie uznał dziecka, nie ma wyroku ustalającego ojcostwo ani innego prawnego potwierdzenia pochodzenia dziecka od ojca, dziecko nie będzie automatycznie traktowane jako spadkobierca. Nie oznacza to jednak, że sprawa jest zamknięta. W praktyce kluczowe okazuje się, jak traktowane jest nieuznane dziecko a dziedziczenie majątku po zmarłym ojcu.

Aktualne brzmienie art. 84 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że sądowego ustalenia ojcostwa może żądać dziecko oraz jego matka, przy czym matka nie może wystąpić z takim żądaniem po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Powództwo wytacza się przeciwko domniemanemu ojcu, a gdy ten nie żyje – przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy.

W praktyce oznacza to, że dziecko może dochodzić ustalenia ojcostwa również po śmierci domniemanego ojca. Jeżeli uzyska prawomocne orzeczenie, może następnie dochodzić swoich praw spadkowych. Jeżeli postępowanie spadkowe zostało już zakończone, w grę może wchodzić postępowanie o uchylenie albo zmianę stwierdzenia nabycia spadku, gdy okaże się, że udział spadkobierców został ustalony nieprawidłowo. To jeden z najważniejszych kroków, jakie powinno podjąć dziecko pozamałżeńskie a spadek po ojcu, aby skutecznie dojść do majątku.

Jak można udowodnić ojcostwo po śmierci domniemanego ojca?

Śmierć domniemanego ojca nie wyklucza ustalenia ojcostwa. Sąd ocenia całokształt materiału dowodowego, dlatego znaczenie mogą mieć m.in. zeznania świadków, dokumenty, korespondencja, zdjęcia, informacje o relacji rodziców oraz dowody biologiczne.

W sprawach tego typu często rozważa się badania DNA. Jeżeli nie można pobrać materiału bezpośrednio od zmarłego, możliwe bywa badanie materiału biologicznego z przedmiotów należących do zmarłego albo badanie krewnych. Warto jednak pamiętać, że zakres i przydatność takich dowodów zależy od konkretnej sytuacji, dostępnego materiału oraz decyzji sądu.

Rodzina zmarłego nie powinna zakładać, że sam brak wcześniejszych roszczeń ze strony matki albo dziecka definitywnie zabezpiecza spadek. Jeżeli po latach pojawią się dowody pozwalające ustalić ojcostwo, dziecko może podjąć działania prawne. Z drugiej strony rodzina, która chce wcześniej uporządkować sprawy majątkowe, powinna sprawdzić, jak wygląda relacja dziecko pozamałżeńskie a majątek i spadek.

Testament a pominięcie dziecka pozamałżeńskiego

Ojciec może sporządzić testament i powołać do spadku wybrane osoby, np. żonę oraz dzieci z małżeństwa. Taki testament może spowodować, że dziecko pozamałżeńskie nie będzie spadkobiercą testamentowym, ale nie zawsze pozbawi je roszczeń finansowych.

Jeżeli dziecko należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, a nie otrzymało należnej mu wartości w spadku, darowiźnie, zapisie albo innym świadczeniu uwzględnianym przy zachowku, może dochodzić zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej od osób zobowiązanych. Samo pominięcie w testamencie nie jest więc tym samym co skuteczne wydziedziczenie.

Zachowek dla dziecka pozamałżeńskiego

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje zachowek. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Przy ustalaniu udziału stanowiącego podstawę do zachowku uwzględnia się m.in. spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, ale nie uwzględnia się osób, które zrzekły się dziedziczenia albo zostały skutecznie wydziedziczone. Ma to istotne znaczenie, gdy prowadzone jest obliczanie zachowku w rodzinie, w której pojawia się dodatkowy spadkobierca.

Roszczenia o zachowek są ograniczone terminami przedawnienia. Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się co do zasady z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenia przeciwko obdarowanemu albo osobie, która otrzymała zapis windykacyjny, z upływem pięciu lat od otwarcia spadku.

Czy można ograniczyć albo wyłączyć roszczenie o zachowek?

Prawo przewiduje kilka rozwiązań, które mogą ograniczyć ryzyko zapłaty zachowku, ale każde z nich wymaga spełnienia określonych warunków. Nie można przyjąć, że wystarczy ogólne oświadczenie spadkodawcy, że nie chce, aby dana osoba dziedziczyła.

Umowa dożywocia

Jednym z rozwiązań bywa umowa dożywocia, uregulowana w art. 908 Kodeksu cywilnego. Polega ona na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zapewnienie zbywcy dożywotniego utrzymania. W braku odmiennych postanowień umowy nabywca powinien m.in. przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Umowa dożywocia nie jest zwykłą darowizną. Dlatego w wielu sprawach może istotnie ograniczyć ryzyko dochodzenia zachowku od wartości nieruchomości przeniesionej w tej formie. Musi być jednak rzeczywista i prawidłowo wykonana. Jeżeli strony tylko pozornie nazwą czynność dożywociem, a w rzeczywistości będzie to darowizna, może to prowadzić do sporu.

Wydziedziczenie

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku. Może nastąpić wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca może wydziedziczyć zstępnego, małżonka albo rodzica, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Wydziedziczenie nie może być fikcyjne ani oparte wyłącznie na tym, że spadkodawca nie utrzymywał kontaktu z dzieckiem albo nie chce, aby dziecko otrzymało majątek. W praktyce skuteczne ograniczenie roszczenia o zachowek wymaga starannego opisania faktów i oceny, czy mieszczą się one w ustawowych przesłankach.

Zrzeczenie się dziedziczenia albo samego zachowku

Kolejnym rozwiązaniem jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Od zmian wprowadzonych do Kodeksu cywilnego możliwe jest także ograniczenie zrzeczenia tylko do prawa do zachowku w całości albo w części. To ważne rozwiązanie w sytuacjach, gdy strony chcą uregulować wyłącznie przyszłe roszczenia finansowe, a niekoniecznie całkowicie wyłączyć daną osobę od dziedziczenia.

Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej. Dlatego treść aktu notarialnego powinna być przygotowana bardzo precyzyjnie.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Tak. Obowiązany do zapłaty zachowku może powołać się na art. 997¹ Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala żądać odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do zapłaty.

Przy rozłożeniu zachowku na raty terminy ich zapłaty nie mogą co do zasady przekraczać łącznie pięciu lat. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może przedłużyć ten okres, ale zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat.

Co zrobić, gdy rodzina obawia się roszczeń dziecka pozamałżeńskiego?

Najbezpieczniej zacząć od ustalenia faktów: czy ojcostwo zostało kiedykolwiek uznane, czy istnieją dokumenty, czy dziecko może posiadać dowody relacji z ojcem, jaki majątek wchodzi w skład spadku oraz czy były dokonywane darowizny. Dopiero potem można dobrać właściwe rozwiązanie prawne.

W zależności od sytuacji warto rozważyć testament, umowę dożywocia, umowę o zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku, uporządkowanie wcześniejszych darowizn albo przygotowanie dokumentacji potwierdzającej fakty istotne dla ewentualnego sporu. Każde z tych działań powinno być dopasowane do konkretnej rodziny i majątku.

FAQ

Podsumowanie

Dziecko urodzone poza małżeństwem nie jest w prawie spadkowym traktowane gorzej niż dzieci z małżeństwa. Jeżeli ojcostwo jest ustalone, dziecko dziedziczy po ojcu albo może dochodzić zachowku na zasadach ogólnych. Jeżeli ojcostwo nie zostało jeszcze ustalone, sprawa może zostać podjęta również po śmierci domniemanego ojca.

Rodzina, która chce ograniczyć ryzyko przyszłych sporów, powinna działać z wyprzedzeniem. Testament, dożywocie, wydziedziczenie i zrzeczenie się dziedziczenia to różne instrumenty prawne i nie można stosować ich zamiennie bez analizy skutków.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.