Dług zmarłego w ZUS i sprzedaż domu

Kto odpowiada za dług zmarłego w ZUS?

Jeżeli zmarły miał zaległości z tytułu składek, mogą one obciążać jego spadkobierców. W przypadku osoby rozwiedzionej była żona nie jest spadkobiercą ustawowym po byłym mężu. Spadkobiercami ustawowymi są natomiast dzieci, chyba że istniał testament, doszło do skutecznego odrzucenia spadku albo wystąpiły inne okoliczności zmieniające krąg osób dziedziczących.

Trzeba jednak oddzielić dwie kwestie. Udział należący do byłej żony w majątku po rozwodzie nie jest częścią spadku po byłym mężu. Do spadku wchodzi udział zmarłego w nieruchomości oraz jego dziedziczne prawa i obowiązki majątkowe. Jeżeli dom był objęty dawną wspólnością majątkową, po rozwodzie i ustaniu wspólności powstaje zasadniczo współwłasność ułamkowa, a dopiero udział zmarłego podlega dziedziczeniu. Wielkość udziałów należy ustalić na podstawie dokumentów, ponieważ nie zawsze muszą one być równe.

Sama sprzedaż domu nie powoduje automatycznie powstania obowiązku zapłaty zaległości wobec ZUS. Sprzedaż wymaga jednak uporządkowania własności, a więc zwykle uzyskania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia. Wtedy może ujawnić się problem odpowiedzialności spadkobierców za zaległości zmarłego.

Odpowiedzialność spadkobierców wynika nie tylko z Kodeksu cywilnego

W sprawach składkowych znaczenie ma przede wszystkim ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, w tym art. 31, który nakazuje odpowiednie stosowanie określonych przepisów Ordynacji podatkowej. Obejmuje to również regulacje dotyczące odpowiedzialności spadkobierców, w szczególności art. 97–100 Ordynacji podatkowej.

ZUS ustala zakres odpowiedzialności spadkobierców za należności składkowe zmarłego w odpowiedniej procedurze, z uwzględnieniem przepisów o dziedziczeniu. Istotne są między innymi dokumenty potwierdzające nabycie spadku, sposób jego przyjęcia, wysokość zaległości oraz ewentualne przedawnienie.

Nie można zatem zakładać, że ZUS ma prawo prowadzić egzekucję wobec dzieci wyłącznie dlatego, że są potomkami zmarłego. Potrzebna jest właściwa podstawa prawna odpowiedzialności i dochodzenia należności.

Jak liczyć przedawnienie długu ZUS po zmarłym?

Podstawową zasadę określa art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Należności z tytułu składek przedawniają się co do zasady po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

Nie jest to jednak termin liczony automatycznie od śmierci przedsiębiorcy, zakończenia działalności gospodarczej czy ostatniego pisma z ZUS. Każda zaległa składka ma własny termin wymagalności, a na bieg przedawnienia mogą wpływać późniejsze zdarzenia.

Przy zaległościach sprzed 2012 r. konieczna jest ponadto analiza przepisów obowiązujących w poszczególnych okresach oraz regulacji przejściowych związanych ze zmianą terminu przedawnienia z 10 do 5 lat.

Pięć etapów sprawdzenia przedawnienia

1. Ustal okresy składkowe i daty wymagalności. Trzeba wiedzieć, za które miesiące i z jakich tytułów powstały zaległości. Nie wystarczy jedna łączna kwota zadłużenia.
2. Sprawdź zdarzenia wpływające na bieg terminu. Znaczenie mogą mieć czynności egzekucyjne, układy ratalne, upadłość, śmierć płatnika oraz inne zdarzenia wymienione w art. 24 ustawy.
3. Przeanalizuj postępowania i decyzje ZUS. Należy ustalić, kiedy wszczęto postępowania, czego dotyczyły, kiedy wydano decyzje i kiedy stały się prawomocne.
4. Sprawdź hipotekę i zastaw. Istnienie skutecznego zabezpieczenia może powodować, że należność będzie oceniana inaczej niż zwykły niezabezpieczony dług.
5. Dopiero wtedy oceń przedawnienie. Wynik trzeba ustalić osobno dla odpowiednich należności, z uwzględnieniem dokumentów, przepisów przejściowych i rodzaju odpowiedzialności.

Samo wydanie decyzji określającej wysokość zadłużenia nie oznacza automatycznie, że każda wskazana w niej składka uzyskała nowy pięcioletni termin. Trzeba ustalić rodzaj decyzji i podstawę prawną jej wydania.

Osobnego sprawdzenia wymaga art. 24 ust. 5d, przewidujący szczególny pięcioletni termin, liczony od końca roku kalendarzowego wydania decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego. Nie wolno jednak utożsamiać każdej decyzji skierowanej do spadkobiercy z decyzją objętą tym przepisem ani traktować jej wydania jako sposobu przywrócenia wcześniej przedawnionych należności.

Ogólne zagadnienia związane z przedawnieniem długu po zmarłym warto rozpatrywać oddzielnie od szczególnych zasad dotyczących składek ZUS.

Zawieszenie przedawnienia po śmierci płatnika i podczas postępowań ZUS

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje kilka sytuacji, w których bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, zostaje zawieszony albo przerwany. Rozróżnienie tych zdarzeń ma znaczenie, ponieważ zawieszenie nie powoduje rozpoczęcia całego terminu od nowa, natomiast przerwanie może wywołać taki skutek na zasadach określonych w ustawie.

Śmierć płatnika – maksymalnie dwa lata zawieszenia

Zgodnie z art. 24 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Zawieszenie nie może jednak trwać dłużej niż do upływu 2 lat od śmierci spadkodawcy.

Oznacza to, że wieloletni brak postępowania spadkowego nie wstrzymuje przedawnienia składek na cały ten okres. Jeżeli spadkobiercy nie uzyskali dokumentu spadkowego, zawieszenie wynikające wyłącznie ze śmierci spadkodawcy kończy się najpóźniej po dwóch latach.

Jeżeli natomiast termin przedawnienia danej składki upłynął jeszcze przed śmiercią płatnika, samo otwarcie spadku nie powoduje jego ponownego rozpoczęcia.

Egzekucja, decyzje i układ ratalny

Na podstawie art. 24 ust. 5b bieg przedawnienia może zostać zawieszony w związku z rozpoczęciem potrąceń ze świadczeń wypłacanych przez ZUS albo podjęciem pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności, o której dłużnik został zawiadomiony. Zawieszenie trwa przez okres określony w tym przepisie, związany z potrąceniami lub postępowaniem egzekucyjnym.

Dlatego przy starej zaległości trzeba ustalić nie tylko datę wystawienia tytułu wykonawczego, ale także datę właściwej czynności egzekucyjnej, wymagane zawiadomienie dłużnika oraz moment zakończenia egzekucji.

Art. 24 ust. 5f przewiduje zawieszenie od dnia wszczęcia przez ZUS postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek, do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.

Znaczenie mogą mieć również:

• umowa o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie należności na raty, na zasadach art. 24 ust. 5a;
• ogłoszenie upadłości, które w przypadkach określonych w art. 24 ust. 5c przerywa bieg przedawnienia;
• oczekiwanie na rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd, w granicach art. 24 ust. 5e;
• szczególne przypadki restrukturyzacji należności oraz inne ustawowe podstawy zawieszenia, jeżeli mają zastosowanie do konkretnej sprawy.

Nie każde upomnienie, pismo informacyjne czy wewnętrzna czynność ZUS automatycznie zawiesza lub przerywa przedawnienie. Organ powinien wskazać konkretne zdarzenie i przepis uzasadniający jego wpływ na termin.

Hipoteka ZUS na nieruchomości a przedawnienie – dlaczego to nie jest zwykły dług

Szczególnej analizy wymagają zaległości zabezpieczone hipoteką, w tym hipoteką przymusową ustanowioną na rzecz ZUS. Takie zabezpieczenie może dotyczyć nieruchomości pozostawionej przez zmarłego, a jego skutki są odmienne od odpowiedzialności za zwykłą niezabezpieczoną należność.

Art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje, że należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem nie ulegają przedawnieniu. Jednocześnie stanowi, że po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu, do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Przepis rozróżnia więc możliwość dochodzenia należności z określonego przedmiotu zabezpieczenia od możliwości prowadzenia egzekucji z innych składników majątku. Nie można bez dodatkowej analizy przyjmować, że hipoteka pozwala ZUS prowadzić nieograniczoną egzekucję z całego majątku spadkobierców.

Co wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 maja 2020 r.?

W wyroku z 20 maja 2020 r., sygn. P 2/18, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W pozostałym zakresie postępowanie umorzono.

Orzeczenie to nie daje podstaw do stwierdzenia, że każda hipoteka ZUS zawsze i w każdych okolicznościach wyklucza skuteczny zarzut przedawnienia. Trzeba ustalić, jakie należności zabezpieczono, kiedy ustanowiono hipotekę, czy zabezpieczenie jest skuteczne oraz czy ewentualne przedawnienie nastąpiło przed jego powstaniem.

W szczególności późniejsze ustanowienie hipoteki nie powinno być traktowane jako automatyczny sposób przywrócenia należności, która wcześniej uległa przedawnieniu. Każdy przypadek wymaga oceny dokumentów i właściwych przepisów.

Hipoteka a odpowiedzialność osobista spadkobierców

Jeżeli składki są objęte skutecznym zabezpieczeniem hipotecznym, możliwość zaspokojenia ZUS z nieruchomości należy analizować oddzielnie od osobistej odpowiedzialności spadkobierców. Hipoteka jest prawem związanym z nieruchomością i co do zasady pozwala wierzycielowi dochodzić zaspokojenia z obciążonej rzeczy niezależnie od zmiany właściciela.

Nawet gdy odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe została ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, nie oznacza to automatycznego wygaśnięcia hipoteki. Trzeba rozróżnić ustawowe ograniczenie odpowiedzialności osobistej od odpowiedzialności rzeczowej związanej z obciążoną nieruchomością.

Jak sprawdzić zadłużenie po zmarłym i uzyskać dokumenty z ZUS?

Najpierw warto przejrzeć dokumenty pozostawione przez zmarłego: korespondencję z ZUS, decyzje, upomnienia, tytuły wykonawcze, pisma komornicze lub egzekucyjne, potwierdzenia zapłaty i ewentualne układy ratalne.

Jeżeli dokumenty nie dają odpowiedzi, spadkobiercy mogą wystąpić do ZUS z pisemnym wnioskiem o informacje dotyczące zaległości po zmarłym. ZUS może zażądać wykazania uprawnienia do otrzymania danych, aktu zgonu, dokumentów potwierdzających następstwo prawne, a w praktyce często także postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia. Bez odpowiednich dokumentów organ może odmówić przekazania szczegółowych informacji z uwagi na ochronę danych.

W piśmie warto jednoznacznie wskazać, że informacje są potrzebne do ustalenia odpowiedzialności za należności zmarłego oraz oceny możliwości sprzedaży nieruchomości należącej do spadku. Jeżeli ZUS udostępni tylko zbiorczą kwotę zadłużenia, należy poprosić o jej rozbicie na poszczególne okresy i tytuły.

Jak sprawdzić księgę wieczystą domu?

Równolegle należy przeanalizować aktualną księgę wieczystą nieruchomości. W dziale II znajdują się informacje o właścicielach, w dziale III mogą występować wpisy dotyczące roszczeń, ograniczeń i ostrzeżeń, a dział IV obejmuje hipoteki.

W dziale IV trzeba sprawdzić nie tylko wysokość hipoteki, ale również wierzyciela, rodzaj zabezpieczenia, podstawę wpisu i ewentualne wzmianki o nierozpoznanych wnioskach. W razie wątpliwości potrzebny może być dostęp do dokumentów stanowiących podstawę wpisu w aktach księgi wieczystej, na zasadach przewidzianych ustawą.

Brak hipoteki w księdze wieczystej nie oznacza automatycznie braku długu wobec ZUS. Z kolei samo istnienie starego wpisu nie przesądza jeszcze, że wszystkie należności wskazane przez organ mogą być obecnie egzekwowane.

Przyjęcie spadku, odrzucenie i zakres odpowiedzialności dzieci

Termin na odrzucenie spadku wynosi co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Jeżeli od śmierci ojca minęło wiele lat, termin ten często już upłynął. Nie można jednak ustalać jego początku wyłącznie według daty zgonu, ponieważ przy kolejnych osobach powołanych do dziedziczenia znaczenie może mieć późniejsze uzyskanie informacji o swoim tytule powołania.

W wyjątkowych sytuacjach można rozważać uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie, na przykład z powodu istotnego błędu lub groźby. Wymaga to spełnienia ustawowych warunków, zachowania właściwych terminów i zatwierdzenia przez sąd.

Istotna jest również data śmierci spadkodawcy. Przy spadkach otwartych przed 18 października 2015 r. brak oświadczenia mógł prowadzić do prostego przyjęcia spadku, czyli odpowiedzialności bez ograniczenia do wartości aktywów spadku. Obowiązywały jednak szczególne wyjątki dotyczące określonych spadkobierców.

Przy spadkach otwartych od 18 października 2015 r. zasadą jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a więc odpowiedzialność za długi spadkowe ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego według właściwych przepisów. Ograniczenie to nie oznacza, że wierzyciel może dochodzić zapłaty wyłącznie z przedmiotów odziedziczonych. Po przyjęciu spadku egzekucja może dotyczyć również majątku osobistego spadkobiercy, z uwzględnieniem ustawowej granicy odpowiedzialności.

Trzeba także uwzględnić zasady odpowiedzialności przed działem spadku i po jego przeprowadzeniu. Przy ocenie odpowiedzialności za składki stosuje się odpowiednio przepisy Ordynacji podatkowej wskazane w ustawie systemowej oraz właściwe reguły prawa spadkowego.

Jeżeli na odziedziczonej nieruchomości ustanowiono skuteczną hipotekę ZUS, dobrodziejstwo inwentarza nie powoduje samo przez się jej wykreślenia. Możliwość zaspokojenia wierzyciela hipotecznego z obciążonej rzeczy wymaga odrębnej oceny.

Sprzedaż domu po zmarłym a dług wobec ZUS

Aby sprzedać dom, trzeba wykazać prawa wszystkich współwłaścicieli. Jeżeli udział zmarłego nie został formalnie ujawniony na rzecz spadkobierców, notariusz zwykle będzie wymagał dokumentu spadkowego. Następnie współwłaściciele mogą sprzedać nieruchomość wspólnie albo wcześniej przeprowadzić dział spadku i ewentualny podział majątku po rozwodzie.

Nieprzeprowadzenie sprawy spadkowej nie oznacza, że dzieci nie nabyły spadku. Zgodnie z Kodeksem cywilnym nabycie spadku następuje z chwilą jego otwarcia, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzają następstwo prawne.

Sprzedaż domu bez hipoteki ZUS

Jeżeli w księdze wieczystej nie ma hipoteki ani innego zabezpieczenia na rzecz ZUS, sama sprzedaż nieruchomości nie oznacza, że ZUS automatycznie potrąci należność z ceny. Nie wyklucza to jednak odpowiedzialności spadkobierców za zadłużenie, jeśli jest ono nadal dochodzalne.

Warto sprawdzić również, czy nie prowadzono egzekucji i czy nie istnieją inne przeszkody prawne dotyczące rozporządzania nieruchomością. Brak wpisu hipotecznego nie zastępuje analizy dokumentów ZUS.

Sprzedaż domu z hipoteką przymusową ZUS

Jeżeli w księdze wieczystej widnieje hipoteka na rzecz ZUS, sprzedaż nieruchomości jest co do zasady prawnie możliwa. Problem polega na tym, że sprzedaż sama w sobie nie usuwa hipoteki. Nabywca może kupić nieruchomość nadal obciążoną, a wierzyciel hipoteczny zachowuje wynikające z zabezpieczenia uprawnienia.

Dlatego przed zawarciem umowy kupujący i notariusz będą zwykle oczekiwali wyjaśnienia zabezpieczenia, jego wykreślenia albo ustalenia sposobu rozliczenia przy transakcji.

Możliwe jest na przykład uzgodnienie, że odpowiednia część ceny sprzedaży zostanie przeznaczona bezpośrednio na spłatę należności zabezpieczonej hipoteką, a następnie zostaną uzyskane dokumenty potrzebne do jej wykreślenia. Warunki takiego rozwiązania należy jednak ustalić z ZUS i uwzględnić w dokumentach transakcyjnych.

Jeżeli spadkobiercy uważają, że hipoteka nie powinna już istnieć, trzeba najpierw wyjaśnić podstawę wpisu i sytuację zabezpieczonej wierzytelności. Samo powołanie się na upływ pięciu lat nie wystarczy do wykreślenia hipoteki z księgi wieczystej.

Co zrobić krok po kroku przed sprzedażą nieruchomości?

Jeżeli ZUS wyda decyzję dotyczącą odpowiedzialności spadkobiercy, trzeba sprawdzić pouczenie o środkach zaskarżenia. Od decyzji ZUS co do zasady przysługuje odwołanie do właściwego sądu za pośrednictwem ZUS, w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. Właściwy tryb zależy jednak od rodzaju rozstrzygnięcia, dlatego nie należy stosować jednego terminu do każdej korespondencji z organem.

Nie warto podpisywać dokumentów potwierdzających wysokość długu, zawierać porozumienia o spłacie lub rozliczać zadłużenia z ceny nieruchomości bez wcześniejszego ustalenia podstawy prawnej należności i skutków planowanej czynności.

FAQ – dług zmarłego w ZUS, przedawnienie i sprzedaż domu

Czy dzieci muszą spłacić dług ojca w ZUS?

Mogą odpowiadać za zaległości składkowe ojca, jeżeli są jego spadkobiercami i nie odrzuciły skutecznie spadku. Odpowiedzialność wymaga zastosowania właściwych przepisów i ustalenia jej zakresu przez ZUS. Znaczenie mają sposób przyjęcia spadku, wartość aktywów, dokumenty organu, ewentualne przedawnienie oraz zabezpieczenia.

Czy dług ZUS po zmarłym zawsze przedawnia się po 5 latach?

Nie. Pięć lat to podstawowy termin liczony od wymagalności poszczególnych składek. Zawieszenie po śmierci płatnika, postępowania ZUS, egzekucja, upadłość i inne zdarzenia przewidziane ustawą mogą zmienić jego bieg. Szczególne zasady obowiązują przy zabezpieczeniu hipoteką lub zastawem.

Dług jest stary, ale w księdze wieczystej jest hipoteka ZUS – czy można sprzedać dom?

Tak, sprzedaż nieruchomości obciążonej hipoteką jest co do zasady możliwa. Hipoteka nie znika jednak automatycznie wraz ze zmianą właściciela. Przed transakcją trzeba sprawdzić skuteczność zabezpieczenia, wysokość należności i warunki jego wykreślenia. Kupujący może wymagać spłaty zabezpieczonego długu z ceny albo wcześniejszego usunięcia wpisu.

Czy brak pism lub decyzji z ZUS oznacza przedawnienie?

Nie. Brak korespondencji nie dowodzi ani nieistnienia zadłużenia, ani jego przedawnienia. ZUS mógł podejmować wcześniej czynności wpływające na bieg terminu. Z drugiej strony samo występowanie długu w ewidencji ZUS nie przesądza o możliwości jego skutecznego dochodzenia. Potrzebne są dokumenty, daty i ustalenie właściwych podstaw prawnych.

Czy była żona odpowiada za długi byłego męża wobec ZUS?

Co do zasady nie odpowiada jako spadkobierca ustawowy, ponieważ rozwód wyłącza dziedziczenie ustawowe między byłymi małżonkami. Nie można jednak wykluczyć odpowiedzialności wynikającej z odrębnego tytułu prawnego, niezależnego od dziedziczenia. Jej własny udział w nieruchomości nie wchodzi do spadku po byłym mężu, ale ewentualna hipoteka obciążająca nieruchomość wymaga osobnej analizy.

Czy można sprzedać dom bez przeprowadzenia sprawy spadkowej?

Jeżeli nieruchomość lub jej udział należały do zmarłego, sprzedaż całego domu wymaga wykazania praw jego następców. Zwykle służy temu prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Następnie wszyscy uprawnieni właściciele mogą uczestniczyć w sprzedaży, ewentualnie po wcześniejszym dziale spadku lub podziale majątku.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza chroni dom przed hipoteką ZUS?

Nie automatycznie. Dobrodziejstwo inwentarza ogranicza osobistą odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe na zasadach ustawowych, ale nie powoduje samo przez się wygaśnięcia hipoteki obciążającej nieruchomość. ZUS może mieć możliwość dochodzenia zaspokojenia z przedmiotu skutecznego zabezpieczenia, nawet gdy zakres osobistej odpowiedzialności spadkobiercy jest ograniczony.

Co zrobić, jeżeli ZUS nadal wykazuje przedawnione składki?

Należy wystąpić o szczegółowe rozliczenie zadłużenia i wskazanie podstaw jego dochodzenia. Jeżeli z dokumentów wynika przedawnienie, można zażądać wyjaśnienia i odpowiedniego rozstrzygnięcia sprawy, a w razie wydania niekorzystnej decyzji skorzystać z właściwego środka zaskarżenia. Gdy należność zabezpieczono hipoteką, osobnego ustalenia wymaga także możliwość wykreślenia wpisu z księgi wieczystej.