Darowizna udziału w spadku a długi – udział w spadku czy w domu?

Udział w spadku a udział w domu – to nie jest to samo

Przy zadłużonym spadku trzeba najpierw ustalić, co dokładnie ma zostać przekazane innej osobie. Sformułowania „udział w spadku” i „udział w odziedziczonym domu” nie są prawnie równoważne.

• Darowizna udziału w konkretnym domu jest rozporządzeniem udziałem w określonym składniku majątku. Sama taka czynność nie powoduje, że obdarowany staje się zamiast darczyńcy osobiście odpowiedzialny za wszystkie długi spadkowe.
• Zbycie udziału w całym spadku podlega art. 1051–1057 KC. Spadkobierca, który spadek przyjął, może zbyć swój udział spadkowy, a nabywca wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy związane ze spadkiem. W zakresie długów działa szczególna reguła art. 1055 KC.
• Przejęcie konkretnego długu jest jeszcze inną konstrukcją. Jeżeli celem jest zwolnienie dotychczasowego dłużnika wobec wierzyciela, należy analizować przepisy o zmianie dłużnika, a nie utożsamiać tego skutku ze zbyciem udziału w całym spadku.

Rozróżnienie jest szczególnie ważne wtedy, gdy w skład spadku wchodzi jeden główny składnik, np. dom. Przekazanie udziału w domu może wyglądać gospodarczo podobnie do przekazania udziału w całym spadku, ale skutki prawne obu umów są inne.

Zbycie udziału w całym spadku – odpowiedzialność z art. 1055 KC

Zgodnie z art. 1051 KC spadkobierca, który przyjął spadek, może zbyć spadek w całości lub w części; dotyczy to również zbycia udziału spadkowego. Umowa sprzedaży, zamiany, darowizny albo inna umowa zobowiązująca do zbycia spadku co do zasady przenosi spadek na nabywcę. Umowa zobowiązująca do zbycia spadku wymaga formy aktu notarialnego. Jeżeli umowa przenosząca jest zawierana odrębnie w wykonaniu wcześniejszego zobowiązania, również wymaga aktu notarialnego.

Najważniejszy dla zadłużonego spadku jest art. 1055 § 1 KC. Nabywca udziału w całym spadku ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe w takim samym zakresie jak zbywca. Co więcej, wobec wierzycieli zbywca i nabywca odpowiadają solidarnie. Zbycie udziału w całym spadku nie powoduje więc, że dotychczasowy spadkobierca automatycznie znika z relacji z wierzycielami.

Zakres odpowiedzialności nabywcy zależy od zakresu odpowiedzialności zbywcy. Jeżeli zbywca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza i korzysta z ustawowego ograniczenia odpowiedzialności, art. 1055 KC nie tworzy po stronie nabywcy odpowiedzialności szerszej tylko dlatego, że doszło do zbycia udziału w całym spadku. Jeżeli natomiast zbywca odpowiadał bez ograniczenia, nabywca odpowiada w tym samym zakresie.

Art. 1055 § 2 KC reguluje dodatkowo rozliczenie między stronami. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, nabywca ponosi względem zbywcy odpowiedzialność za to, że wierzyciele nie będą od zbywcy żądali świadczeń na zaspokojenie długów spadkowych. Jest to jednak relacja wewnętrzna. Nie odbiera wierzycielowi prawa do żądania zapłaty od zbywcy wynikającego z solidarnej odpowiedzialności.

Darowizna udziału w domu – długi spadkowe i hipoteka

Inaczej wygląda darowizna udziału w konkretnym domu należącym do spadku. Taka umowa przenosi własność udziału w nieruchomości i wymaga aktu notarialnego, ale nie jest z tego powodu zbyciem udziału w całym spadku. Sama darowizna udziału w domu nie powoduje więc automatycznego wejścia obdarowanego w osobistą odpowiedzialność darczyńcy za wszystkie długi spadkowe. Szerzej podobny problem omawiamy w materiale o darowiźnie mieszkania a długach spadkowych.

Jeżeli dział spadku jeszcze nie nastąpił, trzeba uwzględnić także art. 1036 KC. Spadkobierca może rozporządzić udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku za zgodą pozostałych spadkobierców. Brak takiej zgody nie oznacza automatycznie nieważności umowy, ale rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące pozostałemu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.

Osobno należy ocenić hipotekę. Zgodnie z zasadą wynikającą z ustawy o księgach wieczystych i hipotece wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się ona własnością. Jeżeli matka otrzyma udział w domu obciążonym hipoteką, nabędzie udział w nieruchomości z istniejącym obciążeniem. Nie oznacza to automatycznie przejęcia przez nią całego osobistego długu darczyńcy – jest to odpowiedzialność związana z obciążeniem nieruchomości.

Przyjęcie spadku i granice odpowiedzialności za długi

Zgodnie z art. 1012 KC spadkobierca może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Sposób przyjęcia spadku ma bezpośrednie znaczenie również wtedy, gdy później dochodzi do zbycia udziału w całym spadku, ponieważ art. 1055 KC wiąże zakres odpowiedzialności nabywcy z zakresem odpowiedzialności zbywcy.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Oświadczenie składa się przed sądem lub przed notariuszem.

Obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Przy spadkach otwartych przed 18 października 2015 r. mogą mieć zastosowanie wcześniejsze zasady, zgodnie z którymi brak oświadczenia mógł prowadzić do prostego przyjęcia spadku, z ustawowymi wyjątkami.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza co do zasady ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Ograniczenie może odpaść w przypadkach wskazanych w ustawie, m.in. gdy spadkobierca podstępnie pominął składniki spadku albo podał nieistniejące długi.

Odpowiedzialność współspadkobierców przed i po dziale spadku

Do chwili działu spadku współspadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Wierzyciel może zatem dochodzić świadczenia od jednego, kilku albo wszystkich współspadkobierców, z uwzględnieniem granic odpowiedzialności konkretnej osoby. Problemy pojawiające się na etapie dochodzenia takich należności opisuje również artykuł o windykacji długu po zmarłym.

Jeżeli jeden ze współspadkobierców spełni świadczenie w zakresie większym niż odpowiadający jego udziałowi spadkowemu, może żądać od pozostałych współspadkobierców odpowiedniego zwrotu. Po dziale spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości swoich udziałów spadkowych.

Zbycie udziału w całym spadku wymaga jednak uwzględnienia dodatkowo art. 1055 KC. Odpowiedzialność nabywcy udziału w całym spadku i solidarność nabywcy ze zbywcą wobec wierzycieli nie mogą być pomijane tylko dlatego, że równolegle stosuje się zasady dotyczące kilku spadkobierców albo późniejszego działu spadku.

Sam dział spadku nie jest również równoznaczny ze zwolnieniem określonego spadkobiercy wobec wierzyciela. Dział zmienia sposób odpowiedzialności współspadkobierców przewidziany w art. 1034 KC, ale nie zastępuje odrębnych czynności potrzebnych do zwolnienia konkretnego dłużnika z określonego zobowiązania.

Czy umowa między rodziną może zwolnić spadkobiercę z długu?

Spadkobiercy mogą umówić się między sobą, że jedna osoba ekonomicznie przejmie ciężar spłaty określonych zobowiązań. Takie postanowienie może mieć istotne znaczenie w ich wzajemnych rozliczeniach, ale nie zawsze zmienia sytuację wierzyciela.

Jeżeli strony chcą doprowadzić do klasycznego przejęcia długu, w którym osoba trzecia wstępuje na miejsce dotychczasowego dłużnika i zwalnia go z długu, stosuje się art. 519 i następne KC. Przejęcie może nastąpić przez umowę wierzyciela z osobą trzecią za zgodą dłużnika albo przez umowę dłużnika z osobą trzecią za zgodą wierzyciela. W drugim wariancie sama umowa rodzinna bez zgody wierzyciela nie zwalnia dotychczasowego dłużnika. Umowa o przejęcie długu i zgoda wierzyciela, gdy jest wymagana, podlegają formie pisemnej pod rygorem nieważności.

Mechanizmu przejęcia długu nie należy jednak mieszać z art. 1055 KC. Przy zbyciu udziału w całym spadku zgoda wierzyciela nie jest warunkiem powstania przewidzianej w art. 1055 odpowiedzialności nabywcy ani solidarnej odpowiedzialności nabywcy i zbywcy.

Jeżeli zadłużenie dotyczy należności składkowych wobec ZUS, potrzebna jest dodatkowa ostrożność. Nie należy automatycznie traktować takich należności jak zwykłego długu cywilnoprawnego i zakładać, że wystarczy umowa o przejęcie długu z art. 519 KC. Odpowiedzialność za należności składkowe po śmierci płatnika wynika również z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i odpowiednio stosowanych przepisów Ordynacji podatkowej. Trzeba więc sprawdzić rodzaj należności, decyzje ZUS, zabezpieczenia oraz konkretną podstawę odpowiedzialności. Więcej o takich zobowiązaniach omawia materiał dotyczący długu zmarłego w ZUS.

Co sprawdzić przed darowizną udziału w domu lub zbyciem udziału w spadku?

Przed podpisaniem aktu notarialnego trzeba ustalić nie tylko wartość nieruchomości, ale przede wszystkim przedmiot planowanej umowy oraz zakres istniejących zobowiązań. Przydatne będą w szczególności:

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• informacja, w jaki sposób został przyjęty spadek i czy sporządzono wykaz inwentarza albo spis inwentarza,
• księga wieczysta nieruchomości i dokumenty dotyczące hipoteki,
• umowy, decyzje, wezwania do zapłaty i inne dokumenty wskazujące wierzycieli oraz wysokość zadłużenia,
• informacja, czy dział spadku już nastąpił, a jeżeli nie – czy pozostali współspadkobiercy zgadzają się na rozporządzenie udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku.

Jeżeli głównym problemem jest nieruchomość obciążona długami, pomocne może być również omówienie sytuacji: zadłużona nieruchomość w spadku – odrzucać czy przyjmować?.

Gdy celem rodziny jest przekazanie matce całej nieruchomości, notariusz powinien otrzymać jasną informację, czy strony zamierzają dokonać darowizny udziałów w konkretnym domu, zbycia udziałów w całym spadku, czy działu spadku. Tych konstrukcji nie należy stosować zamiennie tylko dlatego, że ich ekonomiczny rezultat może wydawać się podobny.

FAQ

Czy darowizna udziału w domu przenosi długi spadkowe?

Nie sama przez się. Darowizna udziału w konkretnym domu przenosi własność tego udziału, ale nie powoduje automatycznego przejęcia osobistej odpowiedzialności darczyńcy za wszystkie długi spadkowe. Jeżeli dom jest obciążony hipoteką, obdarowany nabywa udział w nieruchomości z tym obciążeniem. Przed działem spadku trzeba także uwzględnić art. 1036 KC.

Czy darowizna udziału w całym spadku powoduje odpowiedzialność obdarowanego za długi?

Tak. Jeżeli po przyjęciu spadku spadkobierca zbywa w drodze darowizny swój udział w całym spadku, działa art. 1055 KC. Nabywca odpowiada za długi spadkowe w tym samym zakresie co zbywca, a wobec wierzycieli ich odpowiedzialność jest solidarna.

Czy po zbyciu udziału w całym spadku zbywca jest wolny od wierzycieli?

Nie. Art. 1055 § 1 KC przewiduje solidarność zbywcy i nabywcy wobec wierzycieli. Strony mogą uregulować między sobą, kto ostatecznie poniesie ciężar spłaty, ale takie rozliczenie wewnętrzne nie odbiera wierzycielowi ustawowych uprawnień wobec zbywcy.

Czy zgoda wierzyciela jest potrzebna do zbycia udziału w całym spadku?

Nie jest warunkiem samego zbycia udziału w całym spadku ani powstania odpowiedzialności nabywcy na podstawie art. 1055 KC. Zgoda wierzyciela może być natomiast potrzebna przy odrębnej konstrukcji przejęcia konkretnego długu, jeżeli celem stron jest zwolnienie dotychczasowego dłużnika wobec wierzyciela.

Czy hipoteka znika po darowiźnie udziału w domu?

Nie. Zmiana właściciela nie powoduje wygaśnięcia hipoteki. Wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, kto został jej właścicielem, dopóki hipoteka istnieje. Jej wykreślenie wymaga odpowiedniej podstawy i dokumentu pozwalającego na zmianę wpisu w księdze wieczystej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 519–522, 1012, 1015, 1018, 1030–1037 oraz 1051–1057 – ELI.

2. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, w szczególności art. 65 – ELI.

3. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności art. 31 – ELI.

4. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w szczególności przepisy o odpowiedzialności spadkobierców – ELI.