Ustalenie kręgu spadkobierców w sprawie spadkowej

Określenie kręgu spadkobierców przez sąd

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie ogranicza się wyłącznie do twierdzeń wnioskodawcy. Zgodnie z art. 670 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, a w szczególności ustala, czy spadkodawca pozostawił testament. W praktyce oznacza to, że sąd może żądać dokumentów stanu cywilnego, informacji o rodzinie zmarłego, danych adresowych uczestników oraz wyjaśnień dotyczących ewentualnych testamentów.

Nie zwalnia to jednak wnioskodawcy z aktywności. Osoba składająca wniosek powinna wskazać wszystkich znanych jej spadkobierców, ich adresy, stopień pokrewieństwa oraz dołączyć odpisy aktów stanu cywilnego, które pozwalają wykazać więzi rodzinne. Jeżeli tych danych brakuje, sąd może wezwać do ich uzupełnienia albo zobowiązać wnioskodawcę do podjęcia konkretnych czynności.

W sprawach, w których rodzina jest rozproszona, część osób mieszka za granicą albo kontakt został zerwany wiele lat temu, pomocne bywa uporządkowanie sprawy według dwóch pytań: czy znamy osobę, której szukamy, oraz czy znamy jej aktualne miejsce pobytu. Od tego zależy dalsza procedura.

Gdy spadkobierca jest znany, ale nie znasz jego adresu

Jeżeli wiadomo, że określona osoba może być spadkobiercą, na przykład znane jest jej imię, nazwisko, stopień pokrewieństwa albo ostatni adres, ale nie wiadomo, gdzie obecnie przebywa, nie należy od razu zakładać, że chodzi o nieznanych spadkobierców. W pierwszej kolejności trzeba próbować ustalić aktualny adres lub inne dane umożliwiające doręczenie pism sądowych.

Praktycznym krokiem jest wniosek o udostępnienie danych z rejestru PESEL lub rejestru mieszkańców. Taki wniosek można złożyć przez internet, w urzędzie gminy albo listownie. Trzeba wykazać interes prawny, na przykład dołączając wezwanie sądu do wskazania adresu uczestnika postępowania albo dokument potwierdzający toczące się postępowanie spadkowe. Samo pokrewieństwo lub ogólna ciekawość co do miejsca pobytu danej osoby zwykle nie wystarczą.

Aktualnie opłata za udostępnienie danych innej osoby z rejestru PESEL wynosi 31 zł. Od 1 stycznia 2026 r. przy składaniu wniosku przez internet wymagane jest posiadanie skrzynki do e-Doręczeń. Organ powinien udostępnić dane w zakresie potrzebnym do celu wskazanego we wniosku, a uzyskanych informacji nie wolno wykorzystywać w innym celu.

Jeżeli poszukiwany spadkobierca mieszka za granicą, warto sprawdzić dostępne dokumenty rodzinne, akty stanu cywilnego, dawne adresy, korespondencję, informacje z rejestrów publicznych oraz dane przekazane przez krewnych. W postępowaniu spadkowym przydatne jest udokumentowanie, jakie działania zostały podjęte, ponieważ sąd może oczekiwać uprawdopodobnienia, że adresu rzeczywiście nie da się ustalić.

Kurator dla spadkobiercy nieznanego z miejsca pobytu

Jeżeli osoba jest znana z imienia i nazwiska, ale jej miejsce pobytu nie jest znane, można rozważyć wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Podstawą są art. 143 i art. 144 Kodeksu postępowania cywilnego. Kurator ma umożliwić prowadzenie sprawy i ochronę praw osoby, której nie można doręczyć pism w zwykły sposób.

Ważne jest jednak to, że kurator nie jest sposobem na pominięcie spadkobiercy. Wnioskodawca powinien uprawdopodobnić, że miejsce pobytu uczestnika nie jest znane. W praktyce pomagają w tym odpowiedzi z urzędu gminy, informacje z rejestru PESEL, zwroty korespondencji, dokumenty z akt sprawy, oświadczenia członków rodziny albo inne dowody pokazujące, że poszukiwania były realne, a nie pozorne.

Kuratora nie ustanawia się dla całkowicie anonimowej osoby, której nie można nawet zidentyfikować. Jeżeli nie wiadomo, czy dana osoba żyje, jak się nazywa albo czy pozostawiła własnych następców, problem może dotyczyć nie tylko adresu, lecz samego kręgu spadkobierców. Wtedy właściwsze może być wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Gdy nie wiadomo, kto jest spadkobiercą

Inna sytuacja występuje wtedy, gdy nie znamy wszystkich osób powołanych do dziedziczenia. Może się tak zdarzyć, gdy spadkodawca miał dziecko, ale nie wiadomo, jak się ono nazywa, gdzie mieszka i czy żyje, albo gdy wiadomo, że istniała dalsza rodzina, lecz nie można ustalić jej danych. W takim przypadku problemem nie jest wyłącznie adres, lecz ustalenie, kto w ogóle powinien brać udział w sprawie.

Zgodnie z art. 672 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli zapewnienie spadkowe nie zostało złożone albo zapewnienie lub inne dowody nie są wystarczające do ustalenia spadkobierców, postanowienie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców do udziału w sprawie przez ogłoszenie.

Ogłoszenie powinno zawierać między innymi imię, nazwisko, zawód oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, datę śmierci, wskazanie majątku pozostałego po spadkodawcy oraz wezwanie, aby spadkobiercy w ciągu 3 miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu zgłosili i udowodnili nabycie spadku. W przeciwnym razie mogą zostać pominięci w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Po zmianach przepisów ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podaje publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób w tym miejscu przyjęty. Nie należy więc powielać starszej informacji, że zasadą jest ogłoszenie w prasie poczytnej na całym obszarze państwa.

Co zrobić, gdy sąd zobowiązał do odszukania spadkobierców?

Jeżeli sąd wydał zarządzenie albo postanowienie zobowiązujące do wskazania danych spadkobierców, warto działać etapami. Najpierw trzeba ustalić, czy chodzi o osobę konkretnie oznaczoną, czy o nieustalony krąg potencjalnych spadkobierców. Następnie należy zebrać dokumenty i złożyć do sądu odpowiednie pismo.

W takim piśmie można:

1. wskazać znane dane poszukiwanej osoby, na przykład imię, nazwisko, datę urodzenia, dawny adres, stopień pokrewieństwa lub informację o pobycie za granicą;
2. opisać, jakie działania zostały podjęte w celu ustalenia adresu lub danych spadkobiercy;
3. dołączyć dokumenty potwierdzające poszukiwania, w tym odpowiedzi z urzędów, wydruki z rejestrów, zwroty korespondencji albo odpisy aktów stanu cywilnego;
4. wnosić o zakreślenie dodatkowego terminu, jeżeli poszukiwania nadal trwają;
5. wnosić o ustanowienie kuratora albo o wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie, jeżeli spełnione są przesłanki danej procedury.

Nie warto ograniczać się do krótkiego stwierdzenia, że nie zna się adresu. Dla sądu istotne jest, czy brak danych wynika z obiektywnej trudności, czy z braku aktywności uczestnika. Im lepiej opisane są działania, tym łatwiej uzasadnić dalszy tok postępowania.

Koszty i zwolnienie od kosztów

Koszty zależą od tego, jakie czynności będą potrzebne. Wniosek o dane z rejestru PESEL wiąże się obecnie z opłatą 31 zł. W przypadku ogłoszenia sądowego mogą pojawić się koszty publikacji i wykonania czynności zarządzonych przez sąd. Jeżeli uczestnik nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

O tym, czy zwolnienie zostanie przyznane w całości albo w części, decyduje sąd po ocenie sytuacji majątkowej. Warto złożyć wniosek od razu, jeżeli wiadomo, że przewidywane koszty będą dla strony zbyt dużym obciążeniem.

FAQ

Czy sąd sam szuka spadkobierców?

Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, ale w praktyce korzysta z dokumentów i informacji przedstawionych przez uczestników. Jeżeli wnioskodawca zna dane członków rodziny, powinien je wskazać.

Czy brak adresu spadkobiercy blokuje całą sprawę?

Może ją znacznie wydłużyć, ale nie zawsze blokuje definitywnie. Jeżeli osoba jest znana, można próbować ustalić dane przez rejestr PESEL lub rejestr mieszkańców, a w dalszej kolejności wnosić o ustanowienie kuratora.

Kiedy potrzebne jest wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie?

Gdy zapewnienie spadkowe lub inne dowody nie wystarczają do ustalenia spadkobierców. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których nie wiadomo, kto może dziedziczyć, a nie tylko gdzie mieszka znana osoba.

Ile trzeba czekać po ogłoszeniu?

Aktualnie spadkobiercy mają 3 miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu na zgłoszenie i udowodnienie nabycia spadku. Po bezskutecznym upływie tego terminu sąd może wydać postanowienie na rzecz spadkobierców, których prawa zostały ustalone.

Czy można pominąć spadkobiercę mieszkającego za granicą?

Nie. Sam pobyt za granicą nie uzasadnia pominięcia spadkobiercy. Trzeba próbować ustalić jego dane i zapewnić mu udział w sprawie albo zastosować właściwą procedurę, na przykład kuratora lub ogłoszenie.

Podsumowanie

Ustalenie kręgu spadkobierców wymaga rozróżnienia, czy poszukujemy adresu konkretnej osoby, czy nie znamy w ogóle osób uprawnionych do dziedziczenia. W pierwszym przypadku najczęściej potrzebne są działania adresowe, wniosek o dane z rejestru PESEL albo kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. W drugim przypadku sąd może zastosować wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

W każdej z tych sytuacji warto dokumentować swoje działania i reagować na wezwania sądu. Dobrze przygotowane pismo procesowe może przyspieszyć sprawę i ograniczyć ryzyko jej zawieszenia albo kolejnych wezwań do uzupełnienia braków.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 - tekst aktu prawnego

2. Ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności - ISAP

3. Informacja Gov.pl: uzyskanie danych innej osoby z rejestru PESEL - Gov.pl

4. Monitor Sądowy i Gospodarczy - wyszukiwarka MSiG

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.