Spadek z długami i nieruchomością – jak rozwiązać problem?

Od czego zacząć przy spadku z długami i nieruchomością?

W pierwszej kolejności należy ustalić trzy rzeczy: kto dziedziczy, co wchodzi w skład spadku i jakie długi pozostawił spadkodawca. Sama informacja o tym, że w spadku jest dom albo ziemia, nie przesądza jeszcze, czy opłaca się spadek przyjąć. Nieruchomość może mieć dużą wartość, ale może być obciążona hipoteką, zajęciami, zaległościami podatkowymi, kosztami utrzymania albo sporem z osobą, która w niej mieszka.

W praktyce trzeba sprawdzić księgę wieczystą, dokumenty nabycia nieruchomości, ewentualne umowy darowizny, służebności i dożywocia, korespondencję od wierzycieli, zadłużenie wobec banków, firm pożyczkowych, urzędu skarbowego, ZUS, gminy oraz wspólnoty albo spółdzielni. Pomocne może być także złożenie wykazu inwentarza albo doprowadzenie do sporządzenia spisu inwentarza przez komornika.

Jeżeli spadkobierca mieszka za granicą, nie zwalnia go to z pilnowania terminów w Polsce. Część czynności można wykonać przez pełnomocnika, natomiast oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku trzeba złożyć w wymaganej prawem formie: przed sądem, notariuszem, a w sprawach zagranicznych często także z udziałem polskiego konsula, po wcześniejszym sprawdzeniu wymogów danej placówki.

Czy wujek po darowiźnie ma prawo mieszkać w nieruchomości?

Jeżeli wujek wcześniej darował swój udział w nieruchomości Pani mamie, to co do zasady przestał być właścicielem tego udziału. Nie oznacza to jednak automatycznie, że można go usunąć z domu bez sprawdzenia dokumentów. Kluczowe jest to, czy przy darowiźnie zastrzeżono na jego rzecz służebność osobistą mieszkania, prawo dożywocia, najem, użyczenie albo inny skuteczny tytuł do korzystania z nieruchomości.

Zgodnie z art. 296 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności gruntowej, czyli służebnością osobistą. Z kolei art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że mający służebność mieszkania może przyjąć na mieszkanie małżonka i dzieci małoletnie, a inne osoby tylko wtedy, gdy są przez niego utrzymywane albo potrzebne przy prowadzeniu gospodarstwa domowego.

Jeżeli z aktu darowizny wynika, że wujek nie ustanowił dla siebie służebności mieszkania albo wyraźnie zrezygnował z takiego zabezpieczenia, a jednocześnie nie ma umowy najmu, użyczenia ani prawa dożywocia, jego sytuacja jest znacznie słabsza. Może wtedy mieszkać w nieruchomości faktycznie, ale bez tytułu skutecznego wobec właściciela. Właściciel może żądać wydania nieruchomości na podstawie art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego.

Nie należy jednak działać samodzielnie siłowo. Wymiana zamków, odcinanie mediów albo usuwanie rzeczy lokatora może prowadzić do dodatkowych sporów, a nawet odpowiedzialności. Jeżeli wujek odmawia wyprowadzki, bezpieczną drogą jest pisemne wezwanie do opuszczenia nieruchomości, próba ugodowego ustalenia terminu wyprowadzki, a w razie braku porozumienia pozew o eksmisję. W sprawie eksmisyjnej sąd bada, czy wujkowi przysługuje tytuł prawny oraz czy należy mu się lokal socjalny.

Jeżeli wujek jest osobą starszą, chorą albo niesamodzielną, znalezienie mu domu pomocy społecznej nie wystarcza do przymusowego przeniesienia go do takiej placówki. Umieszczenie osoby w DPS bez jej zgody jest możliwe tylko w ustawowych przypadkach i wymaga odpowiedniej procedury, zwykle z udziałem organów pomocy społecznej i sądu opiekuńczego. Sam spór spadkowy albo zamiar sprzedaży nieruchomości nie zastępują tej procedury.

Przyjęcie spadku, odrzucenie spadku i termin 6 miesięcy

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Dla dziecka termin liczy się od chwili, w której zostało ono powołane do spadku, najczęściej po odrzuceniu spadku przez rodzica.

Od 18 października 2015 r. brak złożenia oświadczenia w terminie nie oznacza już prostego przyjęcia spadku. Obecnie skutkiem milczenia jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To rozwiązanie ogranicza odpowiedzialność za długi, ale nie oznacza, że wierzyciele znikają albo że spadkobierca nie musi zajmować się sprawą. Wierzyciele mogą dochodzić zapłaty, a spadkobierca musi pilnować limitu odpowiedzialności i dokumentów dotyczących majątku spadkowego.

Po nowelizacji art. 1015 Kodeksu cywilnego do zachowania sześciomiesięcznego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania. Jest to ważne zwłaszcza przy czynnościach dotyczących małoletnich, gdy w konkretnej sprawie nadal potrzebna jest zgoda sądu.

Spadku nie można odrzucić tylko w części, na przykład przyjąć nieruchomość, a odrzucić same długi. Oświadczenie obejmuje cały udział spadkowy przypadający danej osobie z konkretnego tytułu dziedziczenia. Właśnie dlatego przed decyzją trzeba porównać realną wartość aktywów, wysokość długów, koszty utrzymania nieruchomości i szanse na jej sprzedaż.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletnich dzieci

Jeżeli Pani odrzuci spadek po mamie, do dziedziczenia mogą zostać powołane Pani dzieci. Ponieważ są małoletnie, nie składają oświadczenia samodzielnie. W ich imieniu działają rodzice jako przedstawiciele ustawowi, ale muszą działać zgodnie z dobrem dziecka i w granicach przepisów o zarządzie majątkiem dziecka.

Do 14 listopada 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu dziecka co do zasady wymagało uprzedniej zgody sądu rodzinnego. Od 15 listopada 2023 r. działa istotne uproszczenie. Jeżeli dziecko jest powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a odrzucenie w imieniu dziecka jest dokonywane wspólnie przez rodziców albo przez jednego z nich za zgodą drugiego, przy czym obojgu przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, zgoda sądu nie jest potrzebna, jeżeli spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka.

Jeżeli rodzice nie są zgodni, jedno z nich nie ma władzy rodzicielskiej w wymaganym zakresie, sprawa nie mieści się w opisanym wyjątku albo występuje inny konflikt interesów, konieczne może być zezwolenie sądu opiekuńczego albo sądu spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Wtedy trzeba złożyć odpowiedni wniosek i wykazać, dlaczego odrzucenie spadku jest zgodne z interesem dziecka.

Gdy długi są niższe niż wartość nieruchomości, sprawa nie jest oczywista. Jeżeli spadek ma dodatnią wartość, sąd może uznać, że odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie leży w jego interesie. Nawet przy uproszczonej procedurze rodzice powinni zachować szczególną ostrożność, bo odrzucenie spadku pozbawia dziecko prawa do majątku, który może przewyższać zadłużenie.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza i odpowiedzialność za długi

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Jeżeli aktywa spadku są warte 300 000 zł, a długi wynoszą 500 000 zł, odpowiedzialność spadkobiercy jest co do zasady ograniczona do 300 000 zł.

Ograniczenie odpowiedzialności nie oznacza jednak, że wierzyciel może zaspokoić się wyłącznie z konkretnej odziedziczonej nieruchomości. Po przyjęciu spadku wierzyciel może prowadzić egzekucję przeciwko spadkobiercy, ale granicą odpowiedzialności jest wartość stanu czynnego spadku. Dlatego tak ważne jest posiadanie wykazu albo spisu inwentarza i kontrolowanie, jakie kwoty zostały już zapłacone wierzycielom.

Trzeba także pamiętać o art. 1032 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spłaca jednych wierzycieli, wiedząc albo mogąc się dowiedzieć o innych długach, powinien działać ostrożnie. Selektywne spłacanie wybranych zobowiązań może w określonych sytuacjach prowadzić do odpowiedzialności ponad prosty limit, w zakresie wynikającym z nieprawidłowego zaspokojenia wierzycieli.

W praktyce przy większym zadłużeniu warto sporządzić listę wierzycieli, ustalić wysokość zobowiązań, sprawdzić zabezpieczenia hipoteczne i rozważyć rozmowy ugodowe. Jeżeli nieruchomość da się sprzedać, środki ze sprzedaży mogą posłużyć do spłaty długów. Jeżeli sprzedaż jest blokowana przez osobę mieszkającą w domu, trzeba równolegle rozwiązywać sprawę korzystania z nieruchomości.

Czy wierzyciele mogą zająć pensję w Anglii?

Polski komornik działa na terytorium Polski. Nie może samodzielnie wysłać zajęcia do angielskiego pracodawcy i bezpośrednio potrącać wynagrodzenia wypłacanego w Anglii. Może natomiast prowadzić egzekucję z majątku znajdującego się w Polsce, na przykład z rachunków bankowych w polskich bankach, udziału w nieruchomości, ruchomości albo innych praw majątkowych znajdujących się w kraju.

Nie oznacza to jednak pełnej ochrony przed wierzycielami za granicą. Jeżeli wierzyciel uzyska przeciwko spadkobiercy tytuł wykonawczy i będzie chciał prowadzić egzekucję w Anglii, może próbować skorzystać z procedur uznania i wykonania orzeczenia według przepisów właściwych dla danej sprawy i państwa. Po brexicie nie jest to tak proste jak zwykłe zajęcie przez polskiego komornika, ale w poważniejszych sprawach wierzyciel może podejmować działania transgraniczne.

Dlatego przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie powinno być traktowane jako całkowity brak ryzyka, lecz jako ustawowy limit odpowiedzialności. Jeżeli długi są istotne, należy zadbać o dokumenty potwierdzające wartość aktywów spadku, zakres przyjęcia spadku i wysokość już dokonanych spłat.

Najczęstsze pytania

Czy wujek może zostać w domu tylko dlatego, że kiedyś był współwłaścicielem?

Nie. Sam fakt, że wcześniej był współwłaścicielem, nie daje mu automatycznie prawa do dalszego mieszkania po darowiźnie. Trzeba jednak sprawdzić, czy w akcie notarialnym albo księdze wieczystej nie ma służebności, dożywocia albo innego prawa do korzystania z nieruchomości.

Czy można sprzedać nieruchomość, jeśli mieszka w niej osoba bez tytułu prawnego?

Sprzedaż jest prawnie możliwa, ale praktycznie trudniejsza. Kupujący zwykle oczekuje wydania nieruchomości bez lokatorów albo obniża cenę. Dlatego przed sprzedażą często trzeba rozwiązać sprawę wydania nieruchomości lub eksmisji.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza chroni całkowicie przed długami?

Chroni przed odpowiedzialnością ponad wartość stanu czynnego spadku, ale nie blokuje samych roszczeń wierzycieli. Wierzyciele mogą dochodzić zapłaty, a spadkobierca musi wykazać limit odpowiedzialności i prawidłowo rozliczać spłaty.

Czy można odrzucić spadek po terminie 6 miesięcy?

Co do zasady nie. Termin jest bardzo rygorystyczny. Po zmianach wystarczy jednak przed upływem terminu złożyć do sądu wniosek o odebranie oświadczenia. Jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas takiego postępowania.

Czy zawsze trzeba mieć zgodę sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?

Nie zawsze. Od 15 listopada 2023 r. w określonych przypadkach rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu małoletniego bez zgody sądu. Dotyczy to sytuacji, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice działają wspólnie albo za zgodą drugiego rodzica, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka.

Czy sąd zgodzi się na odrzucenie spadku przez dziecko, jeśli majątek jest większy niż długi?

Może odmówić, jeżeli uzna, że odrzucenie spadku nie leży w interesie dziecka. Przy dodatniej wartości spadku trzeba bardzo dokładnie uzasadnić, dlaczego odrzucenie miałoby być korzystne, albo rozważyć przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy polski komornik może zająć pensję w Anglii?

Nie bezpośrednio. Polski komornik prowadzi egzekucję w Polsce. Zajęcie pensji wypłacanej przez angielskiego pracodawcę wymagałoby działań wierzyciela za granicą według właściwych procedur uznania i wykonania tytułu.

Podsumowanie

W sprawie spadku z długami i nieruchomością najgorszą strategią jest czekanie bez ustalenia dokumentów. Trzeba sprawdzić wartość nieruchomości, wysokość zadłużenia, księgę wieczystą, treść aktu darowizny oraz sytuację osoby mieszkającej w domu. Dopiero wtedy można rozsądnie wybrać między odrzuceniem spadku a przyjęciem go z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli w spadek mogą wejść małoletnie dzieci, trzeba dodatkowo pilnować ich terminów i aktualnych zasad reprezentacji. Po zmianach z 2023 r. zgoda sądu nie zawsze jest konieczna, ale wyjątek nie obejmuje każdej sytuacji. Przy spadku, którego wartość może przewyższać długi, decyzja o odrzuceniu w imieniu dzieci wymaga szczególnej ostrożności.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 22 maja 2018 r., sygn. akt III CZP 102/17