Odrzucenie spadku po odrzuceniu przez najbliższych zmarłego

Zasady przyjęcia i odrzucenia spadku

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku albo jest traktowane tak, jakby go nie dożyło, jego udział przypada jego dzieciom, a następnie dalszym zstępnym według zasad określonych w Kodeksie cywilnym. Ma to bezpośrednie znaczenie przy odrzuceniu spadku, ponieważ zgodnie z art. 1020 KC spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Odrzucenie spadku przez osobę z bliższej kolejności nie zawsze powoduje więc prosty „przeskok” do następnej grupy krewnych. Jeżeli na przykład dziecko zmarłego odrzuciło spadek, trzeba najpierw ustalić, czy ma własnych zstępnych, którzy mogą wejść na jego miejsce. Dopiero po wyczerpaniu właściwej gałęzi stosuje się kolejne przepisy o dziedziczeniu ustawowym.

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Odrzucenie jest jednym ze sposobów, aby pozbyć się niechcianego spadku, ale trzeba pamiętać, że może ono uruchomić powołanie kolejnych osób z rodziny.

Jeżeli żona i dziecko zmarłego odrzucili spadek, matka lub rodzeństwo zmarłego mogą zostać powołani dopiero wtedy, gdy zgodnie z przepisami nie ma już zstępnych wyprzedzających ich w dziedziczeniu. Sam fakt odrzucenia przez żonę i jedno dziecko nie wystarcza zatem do ustalenia całego dalszego kręgu spadkobierców.

Jak liczyć 6-miesięczny termin na odrzucenie spadku?

Podstawowa zasada wynika z art. 1015 § 1 KC: oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

W przypadku osób z pierwszej kolejności najczęściej będzie to chwila, w której dowiedziały się o śmierci spadkodawcy i znały okoliczności powodujące ich powołanie. Inaczej może być przy dalszych spadkobiercach. Rodzeństwo, rodzice lub inni krewni mogą zostać powołani dopiero w wyniku wcześniejszych odrzuceń, a ich termin liczy się indywidualnie od uzyskania wiadomości o własnym tytule powołania.

Jeżeli więc siostra zmarłego dowiedziała się dopiero z pisma sądu, że osoby wyprzedzające ją w dziedziczeniu odrzuciły spadek, data otrzymania tej informacji może mieć zasadnicze znaczenie dla początku jej terminu. Warto zabezpieczyć dowód: pismo z sądu, dokument od notariusza, korespondencję lub inny materiał pokazujący, kiedy wiadomość rzeczywiście dotarła do spadkobiercy.

Samo późniejsze poznanie wysokości długów nie powoduje natomiast automatycznie rozpoczęcia nowego 6-miesięcznego terminu. Jeżeli ktoś wcześniej wiedział już o swoim powołaniu, lecz nie znał rzeczywistego stanu spadku, trzeba osobno ocenić, czy mogą istnieć podstawy do uchylenia się przed sądem od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie.

Zobacz również: termin na oświadczenie spadkowe

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Może ono zostać złożone również przed sądem spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Zgodnie z art. 1015 § 1¹ KC do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli oświadczenie wymaga zezwolenia sądu, art. 1015 § 1² KC przewiduje zawieszenie biegu terminu na czas postępowania w sprawie zezwolenia.

Nie warto jednak odkładać czynności na koniec terminu. Jeżeli sporne okaże się to, kiedy spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu, dokumenty potwierdzające datę uzyskania informacji mogą mieć istotne znaczenie.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Jeżeli wskutek odrzucenia spadku przez rodzica do dziedziczenia zostaje powołane jego małoletnie dziecko, trzeba osobno ocenić zasady z art. 101 § 3–4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu na podstawie art. 101 § 4 KRO, jeżeli łącznie są spełnione ustawowe warunki:

• dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica;
• rodzic składający oświadczenie ma w tym zakresie władzę rodzicielską;
• rodzice dokonują czynności wspólnie albo jeden z nich działa za zgodą drugiego rodzica, któremu również przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska;
• spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka.

Jeżeli pełny zestaw tych przesłanek nie jest spełniony, trzeba ocenić konieczność uzyskania zezwolenia sądu. Co do zasady właściwy jest sąd opiekuńczy, natomiast w przypadkach określonych w art. 640¹ KPC, gdy trwa postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na prostą akceptację lub odrzucenie spadku wydaje sąd spadku.

Kto dziedziczy po kolejnych odrzuceniach?

Przy dziedziczeniu ustawowym trzeba przechodzić przez kolejne przepisy, a nie wyłącznie przez uproszczoną listę stopni pokrewieństwa. Odrzucenie konkretnego spadkobiercy może powodować wejście na jego miejsce innych osób przewidzianych dla danej gałęzi.

1. Zstępni i małżonek. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci oraz małżonek. Jeżeli dziecko jest traktowane tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku, jego udział może przypaść jego zstępnym.
2. Rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa. Gdy nie ma zstępnych powołanych do dziedziczenia, zastosowanie mają art. 932–933 KC. W zależności od sytuacji dziedziczą małżonek i rodzice, a udział zmarłego rodzica może przypaść rodzeństwu spadkodawcy oraz zstępnym rodzeństwa.
3. Dziadkowie i ograniczona gałąź po zmarłym dziadku. Jeżeli brak zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa, cały spadek przypada dziadkom w częściach równych. Jeżeli konkretny dziadek nie dożył otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom w częściach równych. Gdy dziecko tego dziadka nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom. Jeżeli po zmarłym dziadku brak dzieci i wnuków, jego udział przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
4. Dzieci małżonka. W braku małżonka i krewnych powołanych z ustawy art. 934¹ KC przewiduje dziedziczenie przez te dzieci małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.
5. Gmina albo Skarb Państwa. Dopiero w braku małżonka, krewnych i dzieci małżonka powołanych do dziedziczenia zastosowanie ma art. 935 KC.

Nie należy zatem posługiwać się bez zastrzeżenia ogólnym stwierdzeniem, że po odrzuceniach zawsze dziedziczą „dziadkowie i ich zstępni”. Dla spadków otwartych według obecnych zasad mechanizm po zmarłym dziadku kończy się na jego dzieciach i dzieciach tych dzieci.

Zobacz również: dalsza rodzina a odrzucenie spadku

Długi spadkowe i dwa odrębne spadki

Jeżeli sprawa dotyczy śmierci brata, a wcześniej zmarł także ojciec, trzeba rozdzielić dwie masy spadkowe. Spadek po ojcu i spadek po bracie mają własne daty otwarcia, własny krąg spadkobierców i osobne terminy do składania oświadczeń.

Jeżeli ojciec zmarł, gdy brat jeszcze żył, brat mógł nabyć udział w spadku po ojcu już z chwilą jego śmierci, niezależnie od tego, czy później przeprowadzono formalne postępowanie spadkowe. Udział ten mógł następnie wejść do majątku brata i po jego śmierci stać się składnikiem spadku po bracie.

Jeżeli spadek po ojcu otworzył się 18 października 2015 r. lub później, brak oświadczenia w ustawowym terminie co do zasady oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Dla spadków otwartych wcześniej trzeba sprawdzić przepisy obowiązujące przed tą zmianą.

Jeżeli następnie żona, dziecko, matka lub rodzeństwo brata odrzucają spadek po nim, odrzucają cały przypadający im spadek po bracie, a nie wybrane jego składniki. Dotyczy to także udziału, który brat wcześniej nabył w innym spadku. Więcej o skutkach zadłużonego spadku wyjaśnia materiał dotyczący sytuacji, gdy występuje odrzucenie spadku a dalsi krewni.

Czy spadek przejmie gmina albo Skarb Państwa?

Spadek nie przechodzi na gminę ani Skarb Państwa tylko dlatego, że odrzuciła go najbliższa rodzina. Trzeba wcześniej ustalić wszystkich spadkobierców, którzy mogą zostać powołani na podstawie art. 931–934¹ KC, z uwzględnieniem skutków kolejnych odrzuceń i właściwej dla daty śmierci wersji art. 934 KC.

Dopiero gdy brak jest małżonka spadkodawcy, jego krewnych oraz dzieci małżonka powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce nie da się ustalić albo znajdowało się ono za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa.

Gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku przypadającego im z ustawy. Spadek uważa się w ich przypadku za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Przy kilku kolejnych odrzuceniach pomocne może być również ustalenie, jak przebiega postępowanie spadkowe i jakie dokumenty potwierdzają poszczególne zdarzenia.

FAQ

Czy można odrzucić spadek po bracie kilka lat po jego śmierci?

Może to być możliwe, jeżeli dana osoba została powołana do dziedziczenia dopiero później i jej 6-miesięczny termin jeszcze nie upłynął. Decyduje moment dowiedzenia się o własnym tytule powołania, a nie sama liczba lat od śmierci spadkodawcy. Trzeba jednak móc wykazać okoliczności i datę uzyskania tej wiadomości.

Czy odrzucenie spadku przez rodzica zawsze oznacza konieczność uzyskania zgody sądu dla dziecka?

Nie. Art. 101 § 4 KRO pozwala w określonych przypadkach odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu. Muszą jednak zostać spełnione wszystkie ustawowe przesłanki, w tym uprzednie odrzucenie przez rodzica, odpowiedni zakres władzy rodzicielskiej, wymagane współdziałanie lub zgoda drugiego rodzica oraz warunek dotyczący innych zstępnych rodziców dziecka.

Jak daleko sięga obecnie dziedziczenie w gałęzi po zmarłym dziadku?

Dla spadków objętych aktualnym art. 934 KC udział zmarłego dziadka przypada najpierw jego dzieciom, a jeżeli dziecko dziadka nie dożyło otwarcia spadku – dzieciom tego dziecka. Ustawa nie prowadzi już tej gałęzi bez ograniczenia na kolejne stopnie zstępnych.

Co z dziedziczeniem po dziadkach, jeżeli spadkodawca zmarł przed 15 listopada 2023 r.?

W takim przypadku do art. 934 § 2 i 3 stosuje się poprzednie brzmienie przepisów. Krąg dalszych spadkobierców może więc być szerszy niż według obecnej regulacji. Dla tej kwestii decydująca jest data otwarcia spadku, czyli co do zasady data śmierci spadkodawcy.

Czy po odrzuceniu spadku przez całą najbliższą rodzinę spadek od razu przypada Skarbowi Państwa?

Nie. Najpierw trzeba przejść przez cały właściwy krąg spadkobierców ustawowych, w tym dalszą rodzinę i – jeżeli są spełnione warunki art. 934¹ KC – dzieci małżonka spadkodawcy. Dopiero w ostatniej kolejności spadek może przypaść gminie albo Skarbowi Państwa.

Co ustalić przy kilku kolejnych odrzuceniach spadku?

W sprawie obejmującej kilka zgonów i kilka odrzuceń najlepiej uporządkować zdarzenia chronologicznie. Trzeba ustalić datę śmierci każdego spadkodawcy, osoby powołane w tej dacie, istnienie zstępnych osób odrzucających spadek, daty poszczególnych oświadczeń oraz moment, w którym kolejni spadkobiercy dowiedzieli się o własnym powołaniu.

Jeżeli w łańcuchu dziedziczenia pojawiają się małoletni, trzeba dodatkowo sprawdzić przesłanki art. 101 § 4 KRO i ewentualną potrzebę uzyskania zezwolenia sądu. Przy starszych zgonach należy także zweryfikować przepisy przejściowe, szczególnie dotyczące dalszej gałęzi po dziadkach.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931–935, art. 1015 i art. 1020 – Dz.U. 2026 poz. 795

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640–641 – Dz.U. 2026 poz. 468

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3–4 – Dz.U. 2026 poz. 236

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, w szczególności art. 11–14 – Dz.U. 2023 poz. 1615