Odrzucenie spadku po odrzuceniu przez najbliższych zmarłego

Zasady przyjęcia i odrzucenia spadku

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku albo jest traktowane tak, jakby go nie dożyło, jego udział przypada jego dzieciom, czyli dalszym zstępnym spadkodawcy. Ma to znaczenie również przy odrzuceniu spadku, ponieważ zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Odrzucenie spadku powoduje, że dana osoba nie wchodzi do spadku, ale jednocześnie do dziedziczenia mogą dojść kolejne osoby z rodziny.

W opisanej sytuacji siostra i matka zmarłego brata mogą zostać powołane do dziedziczenia dopiero dlatego, że wcześniej spadek odrzucili spadkobiercy bliżsi, czyli żona i dziecko zmarłego. Nie oznacza to automatycznie, że ich termin upłynął już w dacie śmierci brata. Kluczowe jest ustalenie, kiedy rzeczywiście dowiedziały się o swoim tytule powołania do spadku.

Zobacz również: skutki odrzucenia spadku przez najbliższych

Jak liczyć 6-miesięczny termin na odrzucenie spadku?

Podstawowa zasada wynika z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego: oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

W przypadku spadkobierców z pierwszej kolejności najczęściej będzie to dzień, w którym dowiedzieli się o śmierci spadkodawcy oraz o swoim pokrewieństwie albo małżeństwie ze zmarłym. Inaczej może być przy osobach z dalszej kolejności, na przykład przy rodzeństwie zmarłego. Dla nich termin może rozpocząć się dopiero wtedy, gdy dowiedzą się, że osoby wyprzedzające je w dziedziczeniu odrzuciły spadek albo z innego powodu zostały wyłączone od dziedziczenia.

Jeżeli więc siostra zmarłego dopiero teraz dowiedziała się, że żona i dziecko brata odrzucili spadek, może argumentować, że jej 6-miesięczny termin zaczął biec dopiero od tej daty. Warto jednak zabezpieczyć dowody: zawiadomienie z sądu, pismo od notariusza, korespondencję rodzinną albo inną informację wskazującą, kiedy faktycznie dowiedziała się o powołaniu do dziedziczenia.

Samo późne dowiedzenie się o długach spadkowych nie zawsze wystarczy do rozpoczęcia terminu od nowa. Jeżeli ktoś wiedział już wcześniej, że jest spadkobiercą, ale nie znał wartości majątku albo długu, sprawa może wymagać analizy pod kątem błędu i ewentualnego uchylenia się przed sądem od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie.

Zobacz również: termin na oświadczenie spadkowe

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego pozwalają złożyć takie oświadczenie przed notariuszem, przed sądem rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania albo pobytu składającego oświadczenie, a także przed sądem spadku w toku sprawy o stwierdzenie nabycia spadku.

Od aktualnych przepisów zależy też sposób zachowania terminu. Zgodnie z art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego do zachowania 6-miesięcznego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Nie należy jednak zwlekać z wizytą u notariusza lub złożeniem wniosku do sądu, ponieważ spór o datę dowiedzenia się o powołaniu do spadku może utrudnić sprawę.

Jeżeli spadek miałby przejść na małoletnie dziecko, trzeba dodatkowo sprawdzić zasady działania rodziców w imieniu dziecka. Po zmianach przepisów rodzic, który sam odrzucił spadek, może w typowych sytuacjach odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez zezwolenia sądu, jeżeli działa za zgodą drugiego rodzica, któremu również przysługuje władza rodzicielska, albo działa wspólnie z drugim rodzicem. W braku takiej zgody albo w bardziej skomplikowanych sytuacjach nadal może być potrzebne zezwolenie sądu.

Długi spadkowe - kolejność dziedziczenia

Jeżeli spadek zostaje odrzucony przez żonę i dziecko zmarłego, należy ustalić, kto dochodzi do dziedziczenia w dalszej kolejności. Przy braku zstępnych i małżonka, którzy skutecznie dziedziczą, do spadku mogą zostać powołani rodzice zmarłego, a jeżeli jedno z rodziców nie żyje - rodzeństwo zmarłego oraz ewentualnie zstępni rodzeństwa.

Odrzucenie spadku przez jedną osobę może więc uruchomić dalszy łańcuch powołań. Jeżeli siostra zmarłego odrzuci spadek, a ma dzieci, trzeba sprawdzić, czy one również nie staną się spadkobiercami. Gdy są małoletnie, dochodzą opisane wyżej zasady działania rodziców w imieniu dziecka.

Zobacz również: odrzucenie spadku a dalsi krewni

Trzeba też odróżnić dwa spadki: spadek po bracie oraz wcześniejszy spadek po ojcu. Jeżeli ojciec zmarł, gdy brat jeszcze żył, brat był powołany do dziedziczenia po ojcu. Jeżeli nie złożył oświadczenia w terminie, to przy spadkach otwartych po 18 października 2015 r. zasadą jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie przyjęcie wprost.

Udział brata w spadku po ojcu stał się składnikiem majątku brata. Po śmierci brata ten udział wchodzi więc do spadku po bracie i podlega dziedziczeniu przez jego spadkobierców. Jeżeli żona i dziecko brata odrzucili spadek po nim, a następnie spadek skutecznie odrzucą także matka i siostra oraz ewentualni dalsi spadkobiercy, trzeba przejść przez całą ustawową kolejność dziedziczenia.

W praktyce oznacza to, że syn brata nie dziedziczy bezpośrednio po dziadku tylko dlatego, że jest wnukiem, jeżeli jego ojciec żył w chwili śmierci dziadka. Może natomiast dziedziczyć po swoim ojcu, a w skład tego spadku może wchodzić udział ojca w spadku po dziadku. Jeżeli syn brata skutecznie odrzucił spadek po ojcu, nie wchodzi w prawa i obowiązki z tego spadku, chyba że pojawi się inna, szczególna podstawa dziedziczenia.

Czy spadek przejmie gmina albo Skarb Państwa?

Spadek nie przechodzi od razu na Skarb Państwa tylko dlatego, że najbliższa rodzina go odrzuciła. Najpierw trzeba ustalić, czy istnieją inni krewni powołani do dziedziczenia: dalsi zstępni, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie i ich zstępni, a w określonych sytuacjach także dzieci małżonka spadkodawcy.

Dopiero gdy brak jest małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Skarb Państwa dziedziczy wtedy, gdy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania znajdowało się za granicą.

Gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku przypadającego im z ustawy. Taki spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku.

Jeżeli sprawa obejmuje kilka zgonów, kilka odrzuceń spadku i długi, warto uporządkować ją chronologicznie: data śmierci każdego spadkodawcy, krąg spadkobierców w tej dacie, daty odrzucenia spadku przez poszczególne osoby, daty zawiadomień oraz informacje o dzieciach dalszych spadkobierców.

Zobacz również: postępowanie spadkowe w sądzie czy u notariusza

FAQ

Podsumowanie

Brak wiedzy o odrzuceniu spadku przez najbliższych zmarłego nie musi zamykać dalszym krewnym drogi do odrzucenia spadku. Decydujące znaczenie ma to, kiedy dana osoba dowiedziała się, że została powołana do dziedziczenia. Dlatego w sprawach spadkowych warto działać szybko, dokumentować datę uzyskania informacji i ustalić pełną kolejność dziedziczenia.

W opisanej sytuacji siostra i matka zmarłego powinny osobno ocenić spadek po bracie oraz wcześniejszy spadek po ojcu. Udział brata w spadku po ojcu mógł wejść do spadku po bracie, ale dalsze skutki zależą od tego, kto i kiedy odrzucił spadek oraz czy są dalsi spadkobiercy, w tym małoletni.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 931-935 oraz art. 1012-1024 - Dz.U. 2025 poz. 1071

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640-643 - Dz.U. 2024 poz. 1568

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3-4 - Dz.U. 2023 poz. 2809

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.