Spadek po osobie w DPS a koszty pobytu pokryte przez gminę

Pobyt w DPS i dopłata gminy — co oznacza dla rodziny?

Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. W praktyce najpierw opłatę wnosi sam mieszkaniec DPS, zwykle przez potrącenie części emerytury albo renty. Zgodnie z art. 61 ustawy o pomocy społecznej opłata mieszkańca nie może przekraczać 70% jego dochodu.

Jeżeli dochód mieszkańca nie wystarcza na pełną opłatę, organ bada, czy istnieją osoby ustawowo zobowiązane do dopłaty. Są to kolejno: małżonek, zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe w pomocy społecznej wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł dla osoby w rodzinie, dlatego próg 300% wynosi odpowiednio 3030 zł oraz 2469 zł na osobę w rodzinie.

To ważne rozróżnienie: dzieci mogą być zobowiązane do opłat za pobyt rodzica w DPS, ale siostrzeńcy, bratankowie, kuzyni czy inni krewni boczni nie są wskazani w art. 61 ustawy jako osoby obowiązane do pokrywania kosztów pobytu cioci lub wujka. Mogą płacić dobrowolnie, na podstawie umowy, ale sam fakt dziedziczenia po cioci nie tworzy wobec nich takiego obowiązku administracyjnego.

Jeżeli nie chodzi o DPS w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej, lecz o prywatny dom opieki wybrany przez rodzinę, podstawowe znaczenie ma umowa z placówką. Wtedy zobowiązana jest przede wszystkim osoba, która podpisała umowę albo poręczyła zapłatę, a nie każdy krewny seniora.

Zobacz również: praktyczne omówienie, jak wygląda spadek po bezdzietnej ciotce.

Czy gmina może żądać zwrotu kosztów DPS od spadkobierców?

Sama dopłata gminy do pobytu mieszkańca DPS nie oznacza, że po jego śmierci powstaje automatyczny dług spadkowy obciążający wszystkich spadkobierców. Gmina wykonuje własny obowiązek ustawowy, gdy mieszkaniec oraz osoby wskazane w art. 61 ustawy nie pokrywają pełnego kosztu pobytu.

Gmina może dochodzić zwrotu przede wszystkim wtedy, gdy konkretna osoba była zobowiązana do opłaty na podstawie umowy albo decyzji, a mimo tego jej nie uiściła. Jeżeli więc dziecko mieszkańca DPS zostało prawidłowo obciążone opłatą i jej nie płaciło, gmina może dochodzić należności w trybie administracyjnym. Inaczej wygląda sytuacja siostrzeńców albo bratanków po cioci: nie należą oni do kręgu osób zobowiązanych do opłat za DPS na podstawie art. 61 ustawy, więc nie powinni być obciążani tylko dlatego, że mogą odziedziczyć majątek.

Odrębnie trzeba ocenić koszty pogrzebu. Zasiłek pogrzebowy przysługuje temu, kto faktycznie poniósł koszty pochówku, także gminie, jeżeli to ona zorganizowała pogrzeb. Jeżeli koszty pochówku nie zostały w pełni pokryte z zasiłku, możliwe jest odrębne rozliczenie w granicach zwyczajowo przyjętych kosztów pogrzebu. To są jednak obowiązki niezależne od dziedziczenia kosztów pobytu w DPS.

Kto dziedziczy po bezdzietnej ciotce bez testamentu?

Jeżeli zmarła ciotka nie zostawiła testamentu, dziedziczenie ustala się według Kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek. Jeżeli zmarła była bezdzietną wdową, trzeba przejść do dalszych grup spadkobierców ustawowych: rodziców, rodzeństwa, a gdy któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku — jego zstępnych, czyli między innymi siostrzeńców i bratanków.

W opisanej sytuacji, jeżeli siostra zmarłej, czyli mama pytającej osoby, nie żyła w chwili śmierci ciotki, jej udział może przypaść jej dzieciom. Aby potwierdzić prawa do majątku, potrzebne będzie postępowanie spadkowe w sądzie albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza, jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni i znany jest pełny krąg osób uprawnionych.

Gmina może stać się spadkobiercą dopiero w ostatniej kolejności, gdy nie ma małżonka, krewnych powołanych z ustawy, pasierbów ani testamentu. Sam fakt, że gmina miała klucze do domu, akt zgonu albo finansowała część pobytu w DPS, nie daje jej prawa do przejęcia nieruchomości. Więcej o takiej sytuacji można przeczytać w omówieniu, kiedy spadek przechodzi na gminę albo Skarb Państwa.

Co zrobić z kluczami, nieruchomością i dokumentami po zmarłej?

Po śmierci osoby samotnej majątek powinien zostać zabezpieczony do czasu ustalenia spadkobierców. Jeżeli klucze do domu i dokumenty ma gmina, warto pisemnie zwrócić się o informację, na jakiej podstawie je posiada, czy nieruchomość została zabezpieczona, czy sporządzono protokół rzeczy znajdujących się w domu oraz gdzie można uzyskać odpis aktu zgonu.

Spadkobiercy powinni zgromadzić akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo: akt zgonu ciotki, akty urodzenia i małżeństwa osób z linii rodzinnej oraz akt zgonu zmarłej wcześniej siostry spadkodawczyni, jeżeli to po niej dzieci wchodzą do dziedziczenia. Warto też sprawdzić księgę wieczystą nieruchomości, ustalić, czy istnieją zaległości podatkowe lub opłaty lokalne, i rozważyć wniosek o zabezpieczenie spadku albo sporządzenie spisu inwentarza, gdy istnieje ryzyko długów.

Przyjęcie spadku i odpowiedzialność za długi

Spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Obecnie brak oświadczenia w tym terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku.

Mimo tej ochrony nie warto pozostawać biernym. Jeżeli spadkobierca obawia się nieznanych zobowiązań, powinien rozważyć sporządzenie wykazu inwentarza albo złożenie wniosku o spis inwentarza przez komornika. Pozwala to ustalić składniki majątku i znane długi oraz ogranicza ryzyko nieprawidłowego zaspokajania wierzycieli. Szerzej wyjaśniamy to w artykule o tym, czym jest przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.

Nie istnieje jeden prosty rejestr, w którym da się sprawdzić wszystkie długi osoby zmarłej. W praktyce należy przejrzeć korespondencję, dokumenty bankowe, księgę wieczystą, ewentualne umowy pożyczek, informacje z sądów i od komorników, a w razie potrzeby wystąpić do instytucji finansowych z dokumentami potwierdzającymi status spadkobiercy.

Zrzeczenie się dziedziczenia a opłaty za DPS rodzica

Artykuł źródłowy dotyczący zrzeczenia się dziedziczenia porusza inną, ale pokrewną sytuację: dorosłe dzieci zrzekły się dziedziczenia po rodzicu, a potem obawiały się kosztów domu pomocy społecznej. W takim przypadku trzeba odróżnić prawo spadkowe od obowiązków z ustawy o pomocy społecznej i obowiązku alimentacyjnego.

Zrzeczenie się dziedziczenia albo rezygnacja z zachowku nie zwalnia automatycznie dziecka z obowiązku partycypowania w kosztach DPS rodzica. Dziecko pozostaje zstępnym, a zstępni są wymienieni w art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Organ może więc badać jego dochody i sytuację rodzinną niezależnie od tego, czy w przyszłości będzie ono dziedziczyć po rodzicu.

Jeżeli jednak cały majątek rodzica został przekazany jednemu dziecku, warto ustalić podstawę prawną tego przeniesienia. Inne skutki może mieć darowizna, inne umowa dożywocia, a jeszcze inne zwykła sprzedaż. Taka okoliczność nie zawsze wyłącza obowiązek innych dzieci wobec DPS, ale może mieć znaczenie przy wniosku o zwolnienie z opłaty, przy sporze alimentacyjnym między zobowiązanymi albo przy ocenie, kto realnie ma możliwości majątkowe, aby pomagać rodzicowi.

Jak bronić się przed opłatą za DPS?

Osoba wezwana do udziału w kosztach DPS powinna najpierw sprawdzić, czy w ogóle należy do kręgu zobowiązanych. Przy rodzicu będą to przede wszystkim dzieci, przy cioci lub wujku — co do zasady nie siostrzeńcy ani bratankowie. Następnie trzeba zweryfikować dochód, liczbę osób w rodzinie oraz to, czy po zapłacie opłaty pozostałaby kwota co najmniej 300% właściwego kryterium dochodowego.

Jeżeli organ wyda decyzję administracyjną o opłacie, można złożyć odwołanie w terminie wskazanym w pouczeniu, zwykle 14 dni od doręczenia decyzji. Równolegle można złożyć wniosek o częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, zwłaszcza gdy występuje choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, samotne wychowywanie dziecka, konieczność utrzymania innych osób albo rażące naruszenie obowiązków rodzinnych przez mieszkańca DPS.

W szczególnych przypadkach art. 64a ustawy przewiduje obowiązkowe całkowite zwolnienie z opłaty, między innymi po przedstawieniu prawomocnego orzeczenia o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad osobą zobowiązaną albo prawomocnego skazania za określone umyślne przestępstwa popełnione na szkodę tej osoby lub bliskich wskazanych w ustawie.

FAQ

Czy gmina dziedziczy dom po osobie, która zmarła w DPS?

Nie automatycznie. Gmina dziedziczy dopiero w ostatniej kolejności, gdy nie ma spadkobierców testamentowych ani ustawowych. Dopłacanie do DPS, posiadanie kluczy albo organizacja pogrzebu nie przesądzają o nabyciu spadku przez gminę.

Czy siostrzeniec lub bratanek musi zapłacić za DPS cioci?

Co do zasady nie. Ustawa o pomocy społecznej wskazuje małżonka, zstępnych i wstępnych, a nie krewnych bocznych. Siostrzeniec może dziedziczyć po cioci, ale to nie oznacza, że staje się osobą zobowiązaną do opłat za jej pobyt w DPS.

Czy dzieci muszą płacić za DPS rodzica, jeśli zrzekły się dziedziczenia?

Mogą zostać zobowiązane, jeżeli spełniają warunki dochodowe, ponieważ obowiązek z ustawy o pomocy społecznej jest niezależny od dziedziczenia. Zrzeczenie się dziedziczenia nie usuwa pokrewieństwa ani ewentualnego obowiązku alimentacyjnego.

Ile może zabrać DPS z emerytury mieszkańca?

Mieszkaniec DPS wnosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Jeżeli ta kwota nie pokrywa pełnego kosztu pobytu, pozostałą część rozlicza się według zasad z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Czy można odmówić podpisania umowy z gminą o opłaty za DPS?

Można nie podpisać umowy, ale sama odmowa nie kończy sprawy. Organ może ustalić opłatę w decyzji administracyjnej, a przy odmowie wywiadu środowiskowego przepisy przewidują szczególne zasady ustalenia opłaty. Dlatego lepiej reagować na pisma i przedstawiać dokumenty dotyczące dochodów oraz sytuacji rodzinnej.

Jak ograniczyć odpowiedzialność za długi po zmarłym mieszkańcu DPS?

Najbezpieczniej dopilnować terminu 6 miesięcy na złożenie oświadczenia spadkowego, rozważyć przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucenie spadku oraz sporządzić wykaz lub spis inwentarza. Ostateczna decyzja zależy od wartości majątku, znanych długów i sytuacji rodzinnej.

Podsumowanie

Spadek po osobie, która przebywała w DPS, należy analizować osobno od odpłatności za jej pobyt. Gmina nie przejmuje majątku tylko dlatego, że dopłacała do domu pomocy społecznej, a krewni boczni nie odpowiadają za DPS cioci lub wujka wyłącznie z powodu dziedziczenia. Inaczej jest przy rodzicach: dzieci mogą zostać objęte obowiązkiem opłaty, nawet jeśli zrzekły się dziedziczenia, ale mają prawo wykazywać swoją sytuację dochodową, żądać zwolnienia i odwoływać się od decyzji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej — tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1214, w szczególności art. 59–64a.
2. Kryteria dochodowe w pomocy społecznej od 1 stycznia 2025 r. — Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny — tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1071, w szczególności art. 924–925, 931–935 oraz 1012–1015.
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy — tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 2809, w szczególności art. 128–144¹.
5. Wyrok WSA w Białymstoku z 22 grudnia 2011 r., sygn. II SA/Bk 700/11; wyrok NSA z 6 września 2010 r., sygn. I OSK 204/10.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.