Służebność mieszkania w testamencie a podatek

Czy zapis windykacyjny służebności mieszkania jest opodatkowany?

Tak. Jeżeli spadkodawca w testamencie notarialnym ustanowił zapis windykacyjny obejmujący nieodpłatną służebność osobistą mieszkania, zapisobierca co do zasady nabywa to prawo z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Samo rozliczenie podatku następuje jednak według zasad określonych w ustawie o podatku od spadków i darowizn.

Zgodnie z art. 981¹ Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu windykacyjnego z chwilą otwarcia spadku. Przedmiotem takiego zapisu może być między innymi ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania albo służebności.

Ustawa o podatku od spadków i darowizn obejmuje opodatkowaniem nabycie przez osoby fizyczne rzeczy i praw majątkowych tytułem dziedziczenia, zapisu zwykłego, dalszego zapisu, zapisu windykacyjnego oraz polecenia testamentowego. Oznacza to, że służebność osobista mieszkania nabyta w drodze zapisu windykacyjnego nie jest podatkowo neutralna.

Kto płaci podatek i kiedy powstaje obowiązek podatkowy?

Podatek od spadków i darowizn obciąża nabywcę prawa majątkowego, czyli w tym przypadku zapisobiercę windykacyjnego. Nie płaci go spadkobierca tylko dlatego, że w spadku znajduje się mieszkanie obciążone służebnością, chyba że sam nabywa inne składniki majątku podlegające opodatkowaniu.

Przy zapisie windykacyjnym obowiązek podatkowy powstaje z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, uprawomocnienia się postanowienia częściowego stwierdzającego nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

Od tej daty należy liczyć termin na złożenie zeznania SD-3. W praktyce warto zachować dokument potwierdzający datę rejestracji aktu poświadczenia dziedziczenia albo datę uprawomocnienia się postanowienia sądu, ponieważ od tego zależy ocena, czy zeznanie zostało złożone w terminie.

Jak obliczyć wartość służebności mieszkania?

Podstawą opodatkowania jest czysta wartość nabytego prawa, ustalona według stanu prawa z dnia nabycia i cen rynkowych z dnia powstania obowiązku podatkowego. Przy służebności ustawa przewiduje szczególną metodę wyceny.

Roczną wartość użytkowania i służebności ustala się w wysokości 4% wartości rzeczy oddanej w użytkowanie albo obciążonej służebnością. Jeżeli służebność ustanowiono na czas nieoznaczony, wartość świadczeń przyjmuje się jako roczną wartość pomnożoną przez 10 lat.

W uproszczeniu oznacza to, że przy nieodpłatnej służebności osobistej mieszkania na czas nieoznaczony wartość prawa wynosi 40% wartości mieszkania obciążonego służebnością. Jeżeli zakres korzystania z lokalu jest nietypowy albo ograniczony, warto przygotować uzasadnienie przyjętej wartości, bo urząd skarbowy może ją weryfikować.

III grupa podatkowa: kwota wolna i stawki

Osoba należąca do III grupy podatkowej wobec testatora nie korzysta ze zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny po spełnieniu warunków ustawowych. Może natomiast zastosować kwotę wolną właściwą dla III grupy podatkowej, która wynosi 5733 zł.

Do III grupy podatkowej należą inni nabywcy niż osoby zaliczane do I i II grupy podatkowej. W praktyce będą to na przykład osoby niespokrewnione, dalsi znajomi, konkubent albo konkubina, o ile nie należą do innej grupy na podstawie przepisów ustawy.

Po przekroczeniu kwoty wolnej podatek dla III grupy podatkowej oblicza się według skali:

• do 11 833 zł nadwyżki ponad kwotę wolną - 12%,
• powyżej 11 833 zł do 23 665 zł - 1420 zł i 16% od nadwyżki ponad 11 833 zł,
• powyżej 23 665 zł - 3313 zł 20 gr i 20% od nadwyżki ponad 23 665 zł.

Przy ustalaniu kwoty wolnej trzeba uwzględnić także zasadę kumulacji nabyć od tej samej osoby w okresie wskazanym w ustawie. Jeżeli zapisobierca wcześniej otrzymał od testatora darowizny albo inne przysporzenia podlegające podatkowi od spadków i darowizn, mogą one wpłynąć na rozliczenie.

Zeznanie SD-3 i zapłata podatku

Zapisobierca windykacyjny powinien złożyć zeznanie SD-3 do właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego. Właściwość urzędu zależy od zasad przewidzianych dla podatku od spadków i darowizn, a w sprawach dotyczących nieruchomości zwykle istotne jest położenie nieruchomości.

Do zeznania warto dołączyć dokumenty pozwalające ustalić podstawę opodatkowania, w szczególności testament notarialny z zapisem windykacyjnym, postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty dotyczące nieruchomości oraz uzasadnienie przyjętej wartości mieszkania lub służebności.

Podatku nie wpłaca się samodzielnie razem z SD-3 według własnych wyliczeń. Co do zasady urząd skarbowy wydaje decyzję ustalającą wysokość podatku, a zapłata następuje w terminie wskazanym w przepisach po doręczeniu decyzji.

Co jeśli zapisobierca nie złoży SD-3?

Niezłożenie zeznania w terminie może skutkować zaległościami podatkowymi, odsetkami oraz odpowiedzialnością na gruncie przepisów karnych skarbowych, zależnie od okoliczności sprawy. Jeżeli termin został przekroczony, nie warto czekać na wezwanie urzędu. Należy jak najszybciej uporządkować dokumenty i rozważyć złożenie zaległego zeznania wraz z odpowiednim wyjaśnieniem.

W sprawach spadkowych częstym problemem jest błędne założenie, że skoro służebność jest nieodpłatna, to nie ma żadnego podatku. Dla podatku od spadków i darowizn znaczenie ma jednak nabycie prawa majątkowego, a nie to, czy zapisobierca płaci spadkobiercom wynagrodzenie za korzystanie z mieszkania.

FAQ

Czy służebność mieszkania z zapisu windykacyjnego zawsze podlega podatkowi?

Co do zasady tak, jeżeli zapisobierca nabywa prawo majątkowe wykonywane na terytorium Polski. Ostateczne skutki zależą jednak od relacji rodzinnej z testatorem, wartości prawa i ewentualnych zwolnień lub kwoty wolnej.

Czy zapisobierca z III grupy podatkowej może skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny?

Nie. Zwolnienie przewidziane dla najbliższej rodziny dotyczy osób należących do wskazanego w ustawie kręgu i po spełnieniu określonych warunków. Osoba z III grupy podatkowej korzysta zasadniczo tylko z kwoty wolnej właściwej dla tej grupy.

Od jakiej wartości liczy się podatek przy służebności na czas nieoznaczony?

Roczną wartość służebności ustala się jako 4% wartości rzeczy obciążonej służebnością, a następnie przy czasie nieoznaczonym mnoży przez 10 lat. Tak obliczona wartość jest punktem wyjścia do ustalenia podstawy opodatkowania.

Kiedy trzeba złożyć SD-3?

Termin wynosi miesiąc od powstania obowiązku podatkowego, czyli najczęściej od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Warto ustalić dokładną datę, ponieważ od niej biegnie termin ustawowy.

Czy podatek płaci się razem ze złożeniem SD-3?

Zasadniczo nie. Podatnik składa zeznanie, a urząd skarbowy ustala podatek w decyzji. Zapłata następuje po doręczeniu decyzji, w terminie wynikającym z przepisów.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.
• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1837 ze zm.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.