Podstawienie powiernicze w testamencie

Czy można przekazać mieszkanie żonie, a potem dzieciom męża?

Opisany cel jest zrozumiały: mąż chce zabezpieczyć żonę po swojej śmierci, ale jednocześnie chciałby, aby ostatecznie mieszkanie pozostało w jego rodzinie i trafiło do jego dzieci. Problem polega na tym, że polskie prawo spadkowe nie pozwala spadkodawcy dowolnie decydować o losach majątku po śmierci kolejnego spadkobiercy.

Jeżeli mąż ustanowi żonę spadkobierczynią albo zapisze jej mieszkanie w taki sposób, że stanie się właścicielką, to po nabyciu własności będzie mogła mieszkaniem rozporządzać. Może je sprzedać, darować, obciążyć, zapisać w testamencie swoim dzieciom albo dzieciom męża. Warto wtedy rozważyć, jak działa mieszkanie małżonków a testament i dziedziczenie. Nie można jednak skutecznie zmusić jej testamentem męża, aby po swojej śmierci przekazała mieszkanie określonym osobom.

Trzeba też pamiętać, że dzieci męża nie dziedziczą ustawowo po żonie swojego ojca, jeżeli nie są jej dziećmi ani nie zachodzi inna szczególna podstawa dziedziczenia. Gdy żona stanie się właścicielką mieszkania, po jej śmierci do dziedziczenia mogą dojść przede wszystkim jej spadkobiercy ustawowi lub osoby wskazane przez nią w testamencie.

Na czym polega podstawienie powiernicze?

Podstawienie powiernicze, nazywane też fideikomisarnym, polegałoby na tym, że spadkodawca powołuje jedną osobę do spadku, ale jednocześnie zobowiązuje ją do zachowania nabytego majątku i pozostawienia go po swojej śmierci innej osobie. W praktyce spadkodawca próbowałby więc rozstrzygnąć nie tylko o dziedziczeniu po sobie, lecz także o tym, co stanie się z majątkiem po śmierci pierwszego spadkobiercy.

Takie rozwiązanie jest w polskim prawie niedopuszczalne w oczekiwanym przez spadkodawcę zakresie. Zgodnie z art. 964 K.c. postanowienie testamentu, przez które spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do zachowania nabytego spadku i pozostawienia go innej osobie, ma tylko ten skutek, że ta inna osoba jest powołana do spadku na wypadek, gdyby pierwszy spadkobierca nie chciał lub nie mógł być spadkobiercą.

Oznacza to, że gdyby mąż napisał w testamencie: „powołuję żonę do spadku, a po jej śmierci mieszkanie ma przypaść moim dzieciom”, to dzieci nie nabyłyby mieszkania po śmierci żony z mocy testamentu męża. Mogłyby wejść w grę tylko wtedy, gdyby żona nie mogła dziedziczyć po mężu, na przykład nie dożyła otwarcia spadku, albo nie chciała dziedziczyć, na przykład odrzuciła spadek. Zbliżonym zagadnieniem jest testament wzajemny małżonków a dzieci i mechanizm podstawienia.

Jeżeli z treści testamentu lub z okoliczności wynikałoby, że mąż w ogóle nie powołałby żony bez takiego ograniczenia, powołanie spadkobiercy może być nieważne. Dlatego w takiej sytuacji testament powinien być przygotowany bardzo precyzyjnie.

Zapis zwykły, zapis windykacyjny i warunek w testamencie

Kodeks cywilny dopuszcza różne rozrządzenia testamentowe. Zgodnie z art. 968 K.c. spadkodawca może przez testament zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Jest to zapis zwykły. Przy nieruchomości oznacza on co do zasady roszczenie zapisobiercy wobec spadkobiercy, a nie automatyczne nabycie własności z chwilą śmierci spadkodawcy. Z roszczeniem tym wiąże się też przedawnienie testamentu i zapisu w spadku.

W myśl art. 975 K.c. zapis zwykły może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Nie oznacza to jednak, że można za pomocą warunku obejść zakaz podstawienia powierniczego. Warunek nie może prowadzić do skutku sprzecznego z ustawą.

W przypadku mieszkania często rozważa się także zapis windykacyjny. Może on dotyczyć nieruchomości, ale wymaga testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego. Skutkiem zapisu windykacyjnego jest zasadniczo nabycie przedmiotu zapisu z chwilą otwarcia spadku. Nadal jednak nie daje to możliwości związania zapisobiercy obowiązkiem przekazania mieszkania po jego śmierci kolejnej osobie.

Jeżeli mąż chce, aby żona faktycznie korzystała z mieszkania do końca życia, a własność ostatecznie pozostała przy jego dzieciach, zapis windykacyjny może być użyteczny w innym układzie: mieszkanie można przeznaczyć dzieciom, a na rzecz żony ustanowić służebność osobistą mieszkania. Dobór konstrukcji zależy od tego, czy ważniejsze jest pełne prawo własności dla żony, czy ochrona miejsca zamieszkania żony przy zachowaniu mieszkania dla dzieci męża.

Ustanowienie służebności mieszkania

Służebność osobista mieszkania jest jednym z praktycznych sposobów zabezpieczenia osoby bliskiej. Uprawniony może korzystać z mieszkania w zakresie określonym w akcie ustanawiającym służebność. Prawo to ma charakter osobisty i co do zasady nie przechodzi na spadkobierców uprawnionego.

W analizowanej sytuacji możliwe są w szczególności dwa kierunki działania. Pierwszy polega na tym, że mąż przekazuje mieszkanie żonie, licząc na to, że ona później sporządzi własny testament na rzecz jego dzieci. Ten wariant daje żonie silną pozycję właścicielską, ale nie gwarantuje dzieciom męża nabycia mieszkania po jej śmierci.

Drugi wariant polega na tym, że mąż przeznacza mieszkanie swoim dzieciom, a dla żony ustanawia dożywotnią służebność osobistą mieszkania. To jeden ze sposobów, w jaki działa testament małżonków a ochrona domu. Ten wariant lepiej odpowiada założeniu, że dzieci męża mają ostatecznie zostać właścicielami, a żona ma mieć zagwarantowane prawo zamieszkiwania. Wymaga jednak starannego opisania zakresu służebności, zasad korzystania z lokalu i ewentualnych kosztów utrzymania. Praktyczne trudności pokazuje materiał o tym, jak działa zapis dożywotniego mieszkania w testamencie.

Takie rozwiązania najlepiej omawiać z notariuszem przed sporządzeniem testamentu. Przy nieruchomości szczególnie istotna jest forma testamentu, dokładne oznaczenie lokalu, numer księgi wieczystej, udział w nieruchomości wspólnej oraz zgodność rozrządzeń z rzeczywistą wolą spadkodawcy.

Ryzyko zachowku i relacje między rodzinami

Przekazanie całego mieszkania jednej osobie może wywołać roszczenia o zachowek. Jeżeli dzieci męża należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku, mogą dochodzić odpowiednich roszczeń pieniężnych, gdy zostaną pominięte lub otrzymają mniej, niż wynika z przepisów o zachowku. Krąg uprawnionych bywa różny, co pokazuje temat, jakim jest testament a zachowek dla rodzeństwa męża. To samo może mieć znaczenie po śmierci żony wobec jej własnych dzieci, jeżeli żona rozporządzi swoim majątkiem na rzecz dzieci męża. Konflikty między rodzinami z różnych związków dobrze ilustruje temat, jakim jest mieszkanie po ojcu a rodzina macochy.

Z tego powodu samo wskazanie w testamencie, komu ma przypaść mieszkanie, nie zawsze kończy problem. Warto ocenić wartość całego majątku, liczbę uprawnionych do zachowku, wcześniejsze darowizny, możliwość spłaty roszczeń oraz to, czy w rodzinie istnieje ryzyko sporu.

Jeżeli celem jest ograniczenie konfliktu, pomocne bywa połączenie kilku rozwiązań: testamentu notarialnego, zapisu windykacyjnego, służebności mieszkania, wyraźnego uzasadnienia decyzji spadkodawcy oraz rozmowy z osobami, których prawa mogą zostać naruszone ekonomicznie.

Jakie kroki warto podjąć?

Najpierw mąż powinien zdecydować, co jest priorytetem: pełna własność mieszkania dla żony, prawo żony do bezpiecznego zamieszkiwania, czy pewność, że dzieci męża staną się właścicielami mieszkania. Te cele mogą prowadzić do różnych konstrukcji prawnych.

Następnie trzeba ustalić, kto dziedziczyłby ustawowo po mężu, jaka jest wartość mieszkania i czy istnieją inne składniki majątku, z których można zaspokoić ewentualne roszczenia o zachowek. Bez tego testament może formalnie działać, ale po śmierci spadkodawcy doprowadzić do sporu finansowego. Po otwarciu spadku pojawiają się też kwestie praktyczne, jak wynajem mieszkania przed stwierdzeniem spadku.

W sprawach dotyczących nieruchomości najbezpieczniej rozważyć testament notarialny, zwłaszcza gdy w grę wchodzi zapis windykacyjny albo ustanowienie służebności. Notariusz powinien też sprawdzić treść księgi wieczystej i dopasować rozrządzenie do stanu prawnego lokalu.

FAQ

Czy podstawienie powiernicze jest w Polsce ważne?

Nie wywołuje ono skutku polegającego na obowiązkowym przekazaniu majątku po śmierci pierwszego spadkobiercy kolejnej osobie. Zgodnie z art. 964 K.c. takie postanowienie działa co najwyżej jak podstawienie zwykłe, czyli na wypadek, gdyby pierwsza osoba nie chciała lub nie mogła dziedziczyć.

Czy mąż może zapisać żonie samo prawo mieszkania?

Tak, można rozważyć ustanowienie na rzecz żony służebności osobistej mieszkania. Wtedy właścicielem lokalu może być inna osoba, na przykład dzieci męża, ale żona ma zapewnione prawo korzystania z mieszkania w określonym zakresie.

Czy żona może później przepisać mieszkanie dzieciom męża?

Tak, jeżeli stanie się właścicielką, może rozporządzić mieszkaniem za życia albo w testamencie. Nie można jednak zagwarantować tego testamentem męża w formie podstawienia powierniczego, bo żona jako właścicielka zachowuje swobodę rozporządzania swoim majątkiem.

Czy testament notarialny rozwiązuje problem podstawienia powierniczego?

Testament notarialny może być konieczny przy zapisie windykacyjnym i jest często bezpieczniejszy dowodowo, ale sam w sobie nie znosi zakazu podstawienia powierniczego. Notarialna forma nie pozwala skutecznie zobowiązać spadkobiercy do przekazania mieszkania po jego śmierci wskazanej osobie.

Czy dzieci męża mogą żądać zachowku, jeśli mieszkanie dostanie żona?

Może tak być, jeżeli dzieci męża są uprawnione do zachowku i nie otrzymały należnej im wartości w inny sposób. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, dlatego nawet prawidłowy testament może prowadzić do obowiązku zapłaty określonej kwoty.

Podsumowanie

W polskim prawie nie można skutecznie ustanowić podstawienia powierniczego w taki sposób, aby mieszkanie po śmierci męża przeszło na żonę, a po śmierci żony automatycznie na dzieci męża. Taki zapis nie zapewni oczekiwanego skutku i może zostać potraktowany jedynie jako podstawienie zwykłe albo w szczególnych okolicznościach prowadzić do nieważności powołania.

Najczęściej trzeba wybrać rozwiązanie zastępcze: przekazanie własności żonie, przekazanie własności dzieciom z jednoczesną służebnością mieszkania dla żony, zapis windykacyjny albo inny układ testamentowy. Każdy wariant ma inne skutki dla własności, zachowku i bezpieczeństwa osoby, która ma mieszkać w lokalu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93