Zachowek dla wnuków po dziadkach – kiedy przysługuje?

W praktyce rodzinnej często pojawia się pytanie, czy pominięte wnuki mogą żądać zachowku, jeżeli dziadkowie przekazali mieszkanie, działkę albo inne wartościowe składniki majątku tylko jednemu wnukowi. Sam fakt, że jeden z wnuków otrzymał znaczną część majątku, nie daje pozostałym wnukom automatycznie własnego roszczenia o zachowek. Najpierw trzeba ustalić ich pozycję w kręgu osób chronionych przepisami o zachowku. Dobrze widać to na przykładzie pytania o przepisanie mieszkania na wnuka a zachowek dla pozostałych uprawnionych.

Jeżeli zmarli dziadkowie mieli dwoje dzieci i oboje nadal żyją, a jednemu z wnuków przekazali mieszkanie, trzeba przede wszystkim zbadać prawa dzieci spadkodawców. Znaczenie może mieć również wpływ darowizny dla wnuka na zachowek. Pozostałe wnuki co do zasady nie uzyskują własnego zachowku wyłącznie dlatego, że ich kuzyn albo kuzynka otrzymali majątek.

Czy wnukom należy się zachowek?

Zgodnie z art. 991 § 1 K.c. zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego. W pozostałych przypadkach jest to połowa wartości tego udziału.

Wnuki są zstępnymi spadkodawcy, ale samo pokrewieństwo nie oznacza jeszcze, że każde z nich ma własne roszczenie o zachowek. Przy zwykłym dziedziczeniu ustawowym, jeżeli w chwili śmierci dziadka lub babci żyje ich dziecko, czyli rodzic wnuka, w pierwszej kolejności dziedziczy właśnie to dziecko.

Nie można jednak sprowadzać sytuacji wnuka do bezwzględnej reguły, że zachowek przysługuje mu wyłącznie wtedy, gdy sam dziedziczyłby ustawowo. Szczególne znaczenie ma art. 1011 K.c. Zgodnie z nim zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Kiedy wnuk może wystąpić o zachowek po dziadku lub babci?

Status wnuka trzeba ustalać na podstawie konkretnego układu rodzinnego oraz zdarzeń dotyczących jego rodzica. Najczęściej występują następujące sytuacje:

• Rodzic wnuka zmarł przed dziadkiem lub babcią. Zgodnie z art. 931 § 2 K.c. udział spadkowy, który przypadałby zmarłemu wcześniej dziecku spadkodawcy, przypada jego dzieciom w częściach równych. Wnuki mogą więc znaleźć się bezpośrednio w kręgu spadkobierców ustawowych.
• Rodzic odrzucił spadek. Na podstawie art. 1020 K.c. spadkobierca, który spadek odrzucił, jest wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Może to spowodować wejście jego zstępnych do dziedziczenia. Przy obliczaniu zachowku trzeba jednak uwzględnić szczególną regułę art. 992 K.c., zgodnie z którą przy ustalaniu udziału będącego podstawą zachowku uwzględnia się także spadkobierców, którzy spadek odrzucili.
• Rodzic został uznany za niegodnego dziedziczenia. Zgodnie z art. 928 § 2 K.c. osoba niegodna jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Ponownie trzeba zatem ustalić krąg osób dochodzących do dziedziczenia, a przy obliczaniu zachowku pamiętać o art. 992 K.c.
• Rodzic został skutecznie wydziedziczony. Art. 1011 K.c. wprost stanowi, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.
• Rodzic zrzekł się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1049 K.c. zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Nie można więc zakładać, że zrzeczenie się dziedziczenia przez rodzica automatycznie otworzy wnukom drogę do zachowku.

Żadna z tych okoliczności nie powinna być oceniana w oderwaniu od testamentu, treści umów, wcześniejszych przysporzeń oraz składu rodziny. Jeżeli w testamencie wskazano osobę, która zmarła wcześniej, pomocne może być wyjaśnienie, jakie skutki wywołuje zmarły spadkobierca w testamencie a zachowek.

Szczególna ochrona wnuków występuje przy wydziedziczeniu ich rodzica. Pokazuje to zagadnienie wydziedziczenia dziecka a zachowku dla wnuków. Znaczenie mają jednak treść testamentu i skuteczność samego wydziedziczenia. Więcej o przesłankach tej instytucji wyjaśnia poradnik „zachowek a wydziedziczenie”.

Co, jeśli dzieci spadkodawcy żyją?

Jeżeli dzieci spadkodawcy żyją i nie występuje zdarzenie zmieniające sytuację ich zstępnych, to co do zasady właśnie dzieci, a nie wnuki, są osobami chronionymi zachowkiem. Wnuki nie uzyskują własnego roszczenia wyłącznie dlatego, że inny wnuk dostał mieszkanie, działkę albo został powołany do całego spadku.

Trzeba przy tym odróżnić własne prawo wnuka do zachowku od dziedziczenia już istniejącego roszczenia o zachowek po innej osobie. Art. 1002 K.c. ogranicza dziedziczenie takiego roszczenia. Sąd Najwyższy w uchwale z 13 kwietnia 2023 r., III CZP 125/22, wskazał, że roszczenie o zachowek nie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej, jeżeli spadkobierca ten nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Dlatego śmierć osoby, której przysługiwał zachowek, wymaga odrębnej analizy.

Testament, darowizna i zapis a zachowek

Zachowek najczęściej pojawia się wtedy, gdy spadkodawca sporządził testament i powołał do spadku tylko wybrane osoby albo za życia przekazał znaczną część majątku w drodze darowizny. Sama używana w rodzinie nazwa, na przykład „przepisanie mieszkania”, nie przesądza jeszcze o skutkach prawnych. Trzeba ustalić, czy była to darowizna, powołanie do spadku, zapis zwykły, zapis windykacyjny czy inne rozrządzenie.

Przy obliczaniu zachowku zasadniczo dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami wynikającymi z Kodeksu cywilnego. Ma to duże znaczenie przy nieruchomościach przekazanych jednemu z dzieci albo wnuków. Nie należy przy tym utożsamiać zasad zaliczania darowizn na schedę spadkową z zasadami ich doliczania do substratu zachowku. Zagadnienie darowizny ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia jej do schedy spadkowej wymaga więc odrębnej oceny także z punktu widzenia zachowku.

Jeżeli mieszkanie lub działka zostały objęte zapisem windykacyjnym, uprawniony może w warunkach określonych w Kodeksie cywilnym kierować roszczenie o uzupełnienie zachowku także do zapisobiercy windykacyjnego. Zwykły zapis testamentowy wywołuje inne skutki i nie powoduje sam przez się, że zapisobierca staje się właścicielem oznaczonej rzeczy już z chwilą śmierci spadkodawcy.

Jak obliczyć wartość zachowku?

Obliczenie zachowku wymaga najpierw ustalenia udziału spadkowego stanowiącego podstawę zachowku, a następnie substratu zachowku. W uproszczeniu substrat to czysta wartość spadku, odpowiednio skorygowana o doliczane na podstawie przepisów darowizny, zapisy windykacyjne oraz inne przysporzenia uwzględniane przy zachowku.

Przy ustalaniu udziału stanowiącego podstawę zachowku art. 992 K.c. nakazuje uwzględniać także spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględnia się natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Reguła ta ma szczególne znaczenie właśnie w sprawach wnuków, ponieważ nie zawsze wystarczy mechanicznie przyjąć udział, jaki przypadłby im przy faktycznym dziedziczeniu po odrzuceniu spadku lub niegodności rodzica.

Wartość składników spadku ustala się według ich stanu z chwili otwarcia spadku, czyli z dnia śmierci spadkodawcy, oraz według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli chcesz samodzielnie obliczyć wartość zachowku, trzeba prawidłowo ustalić zarówno udział ustawowy, jak i wartość majątku, długów oraz doliczanych przysporzeń.

Małoletni zstępny oraz osoba trwale niezdolna do pracy są uprawnieni do dwóch trzecich wartości udziału stanowiącego podstawę zachowku. W pozostałych przypadkach zachowek odpowiada połowie wartości tego udziału.

Darowizny sprzed ponad 10 lat

Art. 994 § 1 K.c. przewiduje, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Nie istnieje więc ogólna zasada, zgodnie z którą każda darowizna po upływie 10 lat jest pomijana. Znaczenie ma także status osoby obdarowanej. W sprawach dotyczących nieruchomości przekazanych wiele lat przed śmiercią warto osobno sprawdzić doliczanie darowizny mimo upływu lat.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenia związane z zachowkiem są ograniczone terminem przedawnienia. Zgodnie z art. 1007 § 1 K.c. roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się natomiast z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Kodeks cywilny przewiduje analogiczny pięcioletni termin liczony od otwarcia spadku dla określonych roszczeń związanych z fundacją rodzinną i mieniem otrzymanym w związku z jej rozwiązaniem.

Przedawnienie nie oznacza, że roszczenie automatycznie przestaje istnieć, ale może umożliwić zobowiązanemu skuteczną obronę przed jego przymusowym dochodzeniem. Dlatego przed podjęciem działań trzeba ustalić nie tylko datę śmierci spadkodawcy, lecz także – gdy pozostawiono testament – datę jego ogłoszenia oraz właściwą podstawę odpowiedzialności osoby, od której żądana jest zapłata.

Jak dochodzić zachowku od spadkobiercy albo obdarowanego?

Najpierw trzeba ustalić, czy wnuk rzeczywiście jest uprawniony do zachowku, kto nabył spadek oraz czy istnieje testament. Pomocne są postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, a także testament i dokumenty dotyczące zdarzeń wpływających na sytuację rodzica wnuka, takich jak odrzucenie spadku, wydziedziczenie, niegodność czy zrzeczenie się dziedziczenia.

Następnie należy ustalić skład i wartość majątku oraz przysporzenia podlegające uwzględnieniu przy zachowku. Znaczenie mogą mieć umowy darowizny, księgi wieczyste, akty notarialne, dokumenty dotyczące długów spadkowych i dane potrzebne do wyceny nieruchomości.

Po ustaleniu podstawy i wysokości roszczenia można skierować wezwanie do zapłaty. Jeżeli sprawa nie zostanie rozwiązana dobrowolnie, zachowku można dochodzić przed sądem. Przy sporze o wartość nieruchomości często potrzebna jest opinia biegłego. Na podstawie art. 997¹ K.c. zobowiązany może również żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego oraz zobowiązanego.

FAQ

Czy każdy wnuk ma prawo do zachowku po dziadkach?

Nie. Co do zasady trzeba ustalić, czy wnuk w danym układzie rodzinnym należałby do osób powołanych do dziedziczenia ustawowego. Nie jest to jednak reguła bez wyjątków. Art. 1011 K.c. wprost przyznaje prawo do zachowku zstępnym wydziedziczonego zstępnego, chociażby wydziedziczony rodzic przeżył spadkodawcę.

Czy wnuk może żądać zachowku, gdy jego rodzic żyje?

Tak, w określonych sytuacjach. Najbardziej jednoznaczny przykład wynika z art. 1011 K.c. i dotyczy zstępnych skutecznie wydziedziczonego dziecka spadkodawcy. Odrzucenie spadku, niegodność dziedziczenia lub umowa o zrzeczenie się dziedziczenia także mogą wpływać na sytuację wnuków, ale wymagają uwzględnienia właściwych przepisów, w tym art. 992, 1020 i 1049 K.c.

Czy odrzucenie spadku przez rodzica daje wnukowi zachowek?

Odrzucający spadek jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, co może prowadzić do wejścia jego dzieci do dziedziczenia. Nie oznacza to jednak, że wysokość zachowku można obliczyć wyłącznie na podstawie faktycznego podziału spadku po odrzuceniu. Art. 992 K.c. nakazuje uwzględnić odrzucającego spadkobiercę przy ustalaniu udziału stanowiącego podstawę zachowku.

Od kogo dochodzi się zachowku?

Podstawowym zobowiązanym jest spadkobierca. Jeżeli należnego zachowku nie można uzyskać od spadkobiercy, przepisy przewidują w określonych warunkach odpowiedzialność kolejnych osób, między innymi zapisobierców windykacyjnych i obdarowanych. Kolejność oraz zakres odpowiedzialności zależą od konkretnego stanu faktycznego.

Czy darowizna dla wnuka sprzed ponad 10 lat zawsze jest pomijana?

Nie. Reguła 10 lat z art. 994 § 1 K.c. odnosi się do darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Sam upływ 10 lat nie pozwala więc automatycznie wyłączyć każdej darowizny z obliczeń.

Przy ocenie praw wnuka znaczenie może mieć również to, czy wydziedziczenie bez wskazania konkretnej przyczyny jest skuteczne.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Co do zasady termin wynosi 5 lat. Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się po 5 latach od otwarcia spadku.

Co ostatecznie decyduje o prawie wnuka do zachowku?

O prawie wnuka do zachowku nie decyduje samo pokrewieństwo ani to, że inny członek rodziny otrzymał większą część majątku. Trzeba ustalić pozycję wnuka w konkretnym układzie rodzinnym oraz sprawdzić, co stało się z prawami jego rodzica.

Najczęściej wnuk dochodzi własnego zachowku, gdy jego rodzic zmarł przed spadkodawcą i wnuk wchodzi w jego miejsce. Szczególną ochronę przewiduje natomiast art. 1011 K.c. dla zstępnych wydziedziczonego zstępnego. Odrzucenie spadku, niegodność i zrzeczenie się dziedziczenia wymagają dodatkowo uwzględnienia szczególnych zasad wpływających zarówno na krąg osób, jak i sposób obliczenia zachowku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 795 – ELI, w szczególności art. 928 § 2, art. 931 § 2, art. 991–992, art. 994, art. 997¹, art. 1002, art. 1007, art. 1011, art. 1020 i art. 1049.

2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2023 r., III CZP 125/22 – Sąd Najwyższy, dotycząca przejścia roszczenia o zachowek na podstawie art. 1002 K.c.