Przepisanie gospodarstwa rolnego a zachowek dla rodzeństwa

Komu przysługuje zachowek i kiedy można go żądać?

Zachowek chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którzy przy dziedziczeniu ustawowym byliby powołani do spadku, ale nie otrzymali należnej im wartości w spadku, testamencie, zapisie albo wcześniejszej darowiźnie. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. W praktyce częstym tłem sporów jest zachowek po darowiźnie domu dla dziecka, gdy jedno z dzieci dostało nieruchomość, a pozostałe domagają się wyrównania.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

W opisanym stanie faktycznym rodzeństwo żony nie może żądać zachowku po teściu, dopóki teść żyje. Roszczenie może powstać dopiero po jego śmierci. Wtedy każde dziecko teścia będzie mogło sprawdzić, czy otrzymało już wartość odpowiadającą zachowkowi, np. w formie darowanej działki budowlanej.

Czy 10 lat od darowizny gospodarstwa chroni przed zachowkiem?

Nie zawsze. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Nie można jednak ustalać tego wyłącznie na podstawie pokrewieństwa. Trzeba zbadać rzeczywisty status obdarowanego w konkretnej rodzinie w chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, wyjaśniła, że dla pojęcia spadkobiercy z art. 994 § 1 KC nie wystarcza abstrakcyjna możliwość dziedziczenia w przyszłości albo wejścia w miejsce innego członka tej samej gałęzi rodzinnej. Sąd Najwyższy przyjął, że darowizny sprzed ponad 10 lat dokonanej na rzecz osoby, która nie dochodzi do spadku, nie dolicza się z tego tylko powodu, że obdarowany mógłby zostać spadkobiercą w innej konfiguracji rodzinnej.

Nie oznacza to jednak odwrotnej reguły, zgodnie z którą każda darowizna sprzed ponad 10 lat odpada z obliczeń, gdy obdarowany nie dziedziczy. Art. 994 § 1 KC wymaga sprawdzenia dwóch statusów: czy obdarowany jest spadkobiercą albo czy jest osobą uprawnioną do zachowku. Typowe dziecko spadkodawcy, które w chwili śmierci rodzica rzeczywiście należy do osób uprawnionych do zachowku, może więc pozostawać w grupie, wobec której sam upływ 10 lat nie eliminuje darowizny.

Inaczej trzeba ocenić część darowizny przypadającą na zięcia. Zięć nie jest z racji tego pokrewieństwa ustawowo uprawniony do zachowku po teściu. Jeżeli akt notarialny wskazuje, że część darowizny przypadła bezpośrednio zięciowi, a od tej darowizny do śmierci teścia upłynie ponad 10 lat, ta część może nie być doliczana do substratu zachowku. Trzeba jednak ocenić jego status na chwilę otwarcia spadku oraz dokładną treść czynności prawnej.

W praktyce przy gospodarstwie przekazanym przez oboje teściów trzeba również rozdzielić, jaka część przysporzenia pochodziła od teściowej, a jaka od teścia. Jeżeli nieruchomość była objęta ich wspólnością majątkową, konieczne jest ustalenie zakresu praw każdego z darczyńców oraz tego, co dokładnie nabyła córka, a co jej mąż.

Dlatego zachowek po śmierci teścia nie powinien być liczony automatycznie od całej aktualnej wartości gospodarstwa. Najpierw trzeba ustalić udział teścia w przekazywanym majątku, zakres darowizny na rzecz córki, ewentualny udział zięcia, status każdego obdarowanego w chwili śmierci teścia oraz wartość darowizn otrzymanych przez pozostałe dzieci.

Zachowek po teściowej i przedawnienie roszczeń

Roszczenie o zachowek nie przedawnia się obecnie po 3 latach. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego podstawowy termin wynosi 5 lat.

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku. W sprawach, w których nie było testamentu, początek biegu terminu dla konkretnego roszczenia trzeba ustalać z uwzględnieniem jego charakteru i okoliczności sprawy.

Skoro teściowa zmarła ponad 10 lat temu, ewentualne roszczenia o zachowek po niej są co do zasady przedawnione, o ile w międzyczasie nie nastąpiło zdarzenie wpływające na bieg przedawnienia. Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, lecz pozwala zobowiązanemu uchylić się od jego zaspokojenia przez podniesienie zarzutu przedawnienia.

Substrat zachowku, czyli od jakiej kwoty liczy się zachowek

Podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku. Najpierw ustala się czystą wartość spadku, czyli aktywa pozostawione przez zmarłego pomniejszone o długi spadkowe. Następnie dolicza się darowizny i inne przysporzenia, które zgodnie z przepisami powinny być uwzględnione przy zachowku.

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z uwzględnieniem wyłączeń przewidzianych w kolejnych przepisach. Obecne regulacje obejmują również szczególne zasady odnoszące się do fundacji rodzinnej, ale w typowej sprawie dotyczącej rodzinnego gospodarstwa podstawowe znaczenie mają darowizny nieruchomości i działek.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że późniejsze nakłady obdarowanego, np. remont domu, rozbudowa budynków lub inwestycje w gospodarstwo, nie powinny automatycznie zwiększać wartości samej darowizny rozliczanej przy zachowku.

Jak policzyć zachowek dla rodzeństwa żony?

Jeżeli teść w chwili śmierci będzie wdowcem i pozostawi ośmioro dzieci, a nie wystąpią okoliczności zmieniające krąg spadkobierców ustawowych, przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko dziedziczyłoby po 1/8 spadku. Zachowek dla każdego pełnoletniego dziecka, które nie jest trwale niezdolne do pracy, wynosiłby więc 1/16 substratu zachowku. Jeżeli któreś dziecko byłoby małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, jego zachowek odpowiadałby 2/3 udziału ustawowego, czyli w takim układzie 1/12 substratu.

Od należnego zachowku trzeba odjąć to, co dana osoba otrzymała wcześniej od spadkodawcy i co zgodnie z przepisami podlega zaliczeniu na jej zachowek. Jeżeli każde z siedmiorga rodzeństwa żony otrzymało od ojca działkę budowlaną, wartość takiej działki może zmniejszyć albo całkowicie wyłączyć roszczenie o dopłatę. Nie porównuje się więc tylko wartości gospodarstwa przekazanego żonie, lecz całość rozliczeń majątkowych istotnych dla zachowku.

Takie wyliczenie jest tylko modelem. W konkretnej sprawie trzeba ustalić m.in. skład majątku teścia w dniu śmierci, długi spadkowe, treść aktu darowizny gospodarstwa, wartość darowanych działek, status poszczególnych obdarowanych, ewentualny testament oraz inne rozporządzenia majątkowe.

Czy można zabezpieczyć się przed roszczeniami o zachowek?

Najlepiej uporządkować te kwestie za życia przyszłego spadkodawcy, ale nie przez proste pisemne oświadczenia dzieci, że nie będą dochodzić zachowku. Takie oświadczenia bez właściwej formy mogą nie wywołać oczekiwanego skutku. Przepisy pozwalają, aby spadkobierca ustawowy zawarł z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, a zrzeczenie może zostać ograniczone do prawa do zachowku w całości albo w części. Umowa wymaga aktu notarialnego. Warto wcześniej sprawdzić, jak w praktyce zrzec się zachowku po rodzicach, aby porozumienie miało właściwą formę i skutek.

Możliwa jest też ugodowa rekompensata za życia przyszłego spadkodawcy, np. dodatkowa darowizna, spłata albo inne rozliczenie. Trzeba jednak pamiętać, że znaczenie takiego przysporzenia przy późniejszym zachowku zależy od jego podstawy prawnej i okoliczności. Warto zachować dokumenty pozwalające ustalić przedmiot i wartość wcześniejszych darowizn.

Wydziedziczenie w testamencie nie jest uniwersalnym sposobem na uniknięcie zachowku. Może być skuteczne tylko wtedy, gdy istnieje jedna z ustawowych przyczyn określonych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, a przyczyna wydziedziczenia wynika z testamentu. Jeżeli wskazana przyczyna nie istniała albo nie odpowiada przesłankom ustawowym, skuteczność wydziedziczenia może zostać zakwestionowana.

Należy też pamiętać, że zstępni wydziedziczonego dziecka mogą w określonych sytuacjach zachować własne uprawnienie do zachowku. Podobnie ocena kręgu uprawnionych może się zmienić, gdy osoba powołana do spadku nie dożyła jego otwarcia. Zagadnienie to opisaliśmy w poradniku o tym, jak ocenia się zmarłego spadkobiercę w testamencie a zachowek.

Co może zrobić obdarowany, gdy zostanie pozwany o zachowek?

Obdarowany powinien przede wszystkim sprawdzić, czy roszczenie nie jest przedawnione, czy powód rzeczywiście jest uprawniony do zachowku i czy prawidłowo obliczono substrat. Przy darowiźnie dokonanej ponad 10 lat przed śmiercią trzeba dodatkowo ocenić status obdarowanego na chwilę otwarcia spadku zgodnie z art. 994 § 1 KC i uwzględnić wykładnię przyjętą w uchwale Sądu Najwyższego III CZP 3/24.

Częstym błędem jest żądanie zachowku od całej obecnej wartości nieruchomości bez uwzględnienia stanu przedmiotu z dnia darowizny, późniejszych nakładów, zakresu majątku należącego do zmarłego darczyńcy albo wcześniejszych darowizn otrzymanych przez osobę występującą z roszczeniem.

Jeżeli roszczenie co do zasady istnieje, można kwestionować jego wysokość, wykazywać darowizny otrzymane przez uprawnionego, przedstawić odpowiednią wycenę albo zawrzeć ugodę. Art. 997¹ Kodeksu cywilnego pozwala również obowiązanemu do zaspokojenia zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia, z uwzględnieniem sytuacji osobistej i majątkowej obu stron.

FAQ

Czy rodzeństwo żony może żądać zachowku, gdy teść jeszcze żyje?

Nie. Zachowek jest roszczeniem powstającym w związku ze śmiercią spadkodawcy. Dopóki teść żyje, jego dzieci nie mają roszczenia o zachowek po nim.

Czy darowizna sprzed ponad 10 lat zawsze wypada z obliczeń?

Nie. Trzeba ustalić, czy obdarowany w chwili otwarcia spadku jest spadkobiercą albo osobą rzeczywiście uprawnioną do zachowku. Jeżeli nie ma żadnego z tych statusów, darowizna dokonana na jego rzecz przed więcej niż 10 laty co do zasady nie jest doliczana. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że obdarowany jest albo nie jest dzieckiem czy wnukiem spadkodawcy.

Czy darowizna dla dziecka zawsze jest doliczana bez względu na jej wiek?

Nie można przyjąć takiej reguły wyłącznie na podstawie pokrewieństwa. Trzeba sprawdzić konkretną sytuację w chwili śmierci spadkodawcy. Jeżeli dziecko jest wtedy spadkobiercą dochodzącym do spadku albo osobą rzeczywiście uprawnioną do zachowku, sam upływ ponad 10 lat nie wyłącza darowizny z obliczeń. W innych konfiguracjach rodzinnych wynik może być inny.

Czy darowizna dla wnuka sprzed ponad 10 lat zawsze wlicza się do zachowku?

Nie. Uchwała Sądu Najwyższego III CZP 3/24 pokazuje, że sam status wnuka i możliwość dziedziczenia w przyszłości nie wystarczają. Jeżeli w chwili śmierci dziadka lub babci żyje rodzic wnuka, który sam dochodzi do spadku, wnuk może nie być spadkobiercą w rozumieniu art. 994 § 1 KC. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy nie przysługuje mu w tej konkretnej sytuacji status osoby uprawnionej do zachowku.

Czy wcześniejsze działki darowane dzieciom zmniejszają zachowek?

Tak, jeżeli dana darowizna podlega zaliczeniu na zachowek konkretnego uprawnionego. Jej wartość pomniejsza należny mu zachowek, a gdy go pokrywa lub przewyższa, roszczenie o dopłatę może nie powstać.

Czy można zrzec się samego zachowku za życia rodzica?

Tak. Umowa z przyszłym spadkodawcą może zostać ograniczona do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części. Wymaga formy aktu notarialnego.

Co trzeba ustalić przed obliczeniem zachowku po gospodarstwie?

Przepisanie gospodarstwa rolnego w formie darowizny nie zamyka automatycznie sprawy zachowku. Po śmierci teścia jego dzieci mogą badać, czy należy im się zachowek albo jego uzupełnienie, ale przed wykonaniem obliczeń trzeba ustalić treść aktu notarialnego, udział teścia w przekazanym majątku, osoby obdarowane i ich status w chwili otwarcia spadku, a także wcześniejsze darowizny dla poszczególnych dzieci.

W opisanej sprawie znaczenie będzie miało porównanie wartości gospodarstwa i działek budowlanych oraz ustalenie, jaka część gospodarstwa pochodziła od każdego z teściów i komu dokładnie została przekazana. Nie należy natomiast zakładać, że każda darowizna dla zstępnego jest doliczana bezterminowo tylko dlatego, że obdarowany należy do rodziny spadkodawcy.