Przepisanie gospodarstwa rolnego a zachowek dla rodzeństwa

Komu przysługuje zachowek i kiedy można go żądać?

Zachowek chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którzy przy dziedziczeniu ustawowym byliby powołani do spadku, ale nie otrzymali należnej im wartości w spadku, testamencie, zapisie albo wcześniejszej darowiźnie. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

W opisanym stanie faktycznym rodzeństwo żony nie może żądać zachowku po teściu, dopóki teść żyje. Roszczenie może powstać dopiero po jego śmierci. Wtedy każde dziecko teścia będzie mogło sprawdzić, czy otrzymało już wartość odpowiadającą zachowkowi, np. w formie darowanej działki budowlanej.

Czy 10 lat od darowizny gospodarstwa chroni przed zachowkiem?

Nie zawsze. Dziesięcioletnia granica z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy darowizn dokonanych na rzecz osób, które nie są spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Jeżeli darowizna została dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, czyli osoby należącej do kręgu uprawnionych do zachowku, co do zasady może być doliczana przy obliczaniu zachowku także po upływie 10 lat.

Inaczej trzeba ocenić część darowizny przypadającą na zięcia. Zięć nie jest ustawowo uprawniony do zachowku po teściu. Jeżeli więc akt notarialny wskazuje, że część darowizny przypadła bezpośrednio zięciowi, a od tej darowizny do śmierci teścia upłynie ponad 10 lat, ta część może nie być doliczana do substratu zachowku. Decydujące znaczenie ma jednak treść aktu notarialnego, ustrój majątkowy małżonków i to, czy nieruchomość weszła do majątku wspólnego, czy do majątku osobistego.

W praktyce przy gospodarstwie przekazanym przez oboje teściów trzeba najpierw rozdzielić, jaka część darowizny pochodziła od teściowej, a jaka od teścia. Jeżeli nieruchomość była objęta wspólnością majątkową teściów, najczęściej analizuje się połowę wartości jako przysporzenie pochodzące od każdego z nich. Dopiero potem ocenia się, jaka część tej wartości została skutecznie przekazana córce, a jaka jej mężowi.

Dlatego zachowek po śmierci teścia, o który mogą wystąpić dzieci teścia, nie powinien być liczony automatycznie od całej aktualnej wartości gospodarstwa. Najpierw trzeba ustalić udział teścia w przekazywanym majątku, zakres darowizny na rzecz córki, ewentualny udział zięcia oraz wartość darowizn otrzymanych przez pozostałe dzieci.

Zachowek po teściowej i przedawnienie roszczeń

Roszczenie o zachowek nie przedawnia się obecnie po 3 latach. Aktualna podstawowa zasada jest inna: zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny przedawniają się z upływem 5 lat.

Jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu, termin liczy się zasadniczo od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Jeżeli był testament, roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu liczy się od ogłoszenia testamentu. W przypadku roszczenia przeciwko obdarowanemu termin również wymaga sprawdzenia według właściwej podstawy z art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Skoro teściowa zmarła ponad 10 lat temu, ewentualne roszczenia o zachowek po niej są co do zasady przedawnione, o ile w międzyczasie nie doszło do przerwania biegu przedawnienia albo do innych szczególnych zdarzeń procesowych. Przedawnienie nie powoduje automatycznego usunięcia roszczenia, ale pozwala zobowiązanemu podnieść zarzut przedawnienia.

Substrat zachowku, czyli od jakiej kwoty liczy się zachowek

Podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku. Najpierw ustala się czystą wartość spadku, czyli aktywa pozostawione przez zmarłego pomniejszone o długi spadkowe. Następnie dolicza się darowizny i inne przysporzenia, które zgodnie z przepisami powinny być uwzględnione przy zachowku.

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. W aktualnym stanie prawnym przepisy o zachowku uwzględniają także szczególne regulacje dotyczące fundacji rodzinnej, ale w typowej sprawie rodzinnego gospodarstwa najważniejsze pozostają darowizny nieruchomości i działek.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że co do zasady nie dolicza się nakładów poniesionych później przez obdarowanych, np. remontów, rozbudowy domu czy inwestycji w gospodarstwo, jeżeli zwiększyły wartość nieruchomości po darowiźnie.

Jak policzyć zachowek dla rodzeństwa żony?

Jeżeli teść w chwili śmierci będzie wdowcem i pozostawi ośmioro dzieci, to przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko dziedziczyłoby po 1/8 spadku. Zachowek dla każdego pełnoletniego i zdolnego do pracy dziecka wynosiłby więc 1/16 substratu zachowku. Jeżeli któreś dziecko byłoby małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, jego zachowek wynosiłby 1/12 substratu.

Od tak obliczonej kwoty trzeba odjąć to, co dane dziecko już otrzymało od spadkodawcy jako darowiznę zaliczaną na zachowek. Jeżeli każde z siedmiorga rodzeństwa żony otrzymało od ojca działkę budowlaną, wartość tej działki może zmniejszyć albo wyzerować ich roszczenie. Nie porównuje się więc tylko wartości gospodarstwa przekazanego żonie, ale całość rozliczeń między teściem a jego dziećmi.

Przykładowo, jeżeli substrat zachowku po teściu wyniesie 800 000 zł, udział ustawowy każdego z ośmiorga dzieci to 100 000 zł. Standardowy zachowek wyniesie 50 000 zł. Jeżeli jedno z dzieci otrzymało wcześniej od ojca działkę wartą według właściwych zasad 70 000 zł, co do zasady nie będzie miało roszczenia o dopłatę. Jeżeli otrzymało działkę wartą 30 000 zł, może żądać uzupełnienia do wysokości należnego zachowku, czyli w uproszczeniu 20 000 zł.

Takie wyliczenie jest jednak tylko modelem. W konkretnej sprawie trzeba ustalić m.in. skład majątku teścia w dniu śmierci, długi spadkowe, treść aktu darowizny gospodarstwa, wartość darowanych działek, ewentualny testament oraz to, czy teść dokonał później innych rozporządzeń majątkowych.

Czy można zabezpieczyć się przed roszczeniami o zachowek?

Najlepiej zrobić to za życia teścia, ale nie przez proste pisemne oświadczenia dzieci, że nie będą dochodzić zachowku. Takie oświadczenia bez właściwej formy mogą nie mieć oczekiwanego skutku. Obecnie przepisy wprost pozwalają, aby spadkobierca ustawowy zawarł z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, a zrzeczenie może być ograniczone do prawa do zachowku w całości albo w części. Umowa wymaga aktu notarialnego.

Możliwa jest też ugodowa rekompensata za życia teścia, np. dodatkowa darowizna, spłata albo inne rozliczenie, ale powinna być przygotowana tak, aby później dało się wykazać jej związek z przyszłymi roszczeniami o zachowek. Warto zadbać o dokumenty potwierdzające wartość przekazanych wcześniej działek i gospodarstwa.

Wydziedziczenie w testamencie nie jest uniwersalnym sposobem na uniknięcie zachowku. Może być skuteczne tylko wtedy, gdy istnieje jedna z ustawowych przyczyn z art. 1008 Kodeksu cywilnego, np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy albo ciężkie zachowanie wobec niego. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z testamentu. Jeżeli spadkodawca wskaże przyczynę pozorną albo nieprawdziwą, wydziedziczenie może zostać podważone.

Należy też pamiętać, że zstępni wydziedziczonego dziecka, czyli np. wnuki teścia, mogą być uprawnieni do zachowku, nawet jeśli samo dziecko zostało skutecznie wydziedziczone. Z tego powodu wydziedziczenie powinno być stosowane wyłącznie wtedy, gdy rzeczywiście istnieją podstawy prawne, a nie jako techniczne narzędzie planowania sukcesji.

Co może zrobić obdarowany, gdy zostanie pozwany o zachowek?

Obdarowany powinien przede wszystkim sprawdzić, czy roszczenie nie jest przedawnione, czy powód rzeczywiście jest uprawniony do zachowku i czy prawidłowo obliczono substrat. Częstym błędem jest żądanie zachowku od całej obecnej wartości nieruchomości, bez uwzględnienia stanu z dnia darowizny, późniejszych nakładów, udziału zmarłego darczyńcy albo wcześniejszych darowizn dla osoby pozywającej.

Jeżeli roszczenie co do zasady istnieje, można bronić się co do wysokości, wykazywać darowizny otrzymane przez uprawnionego, przedstawiać wycenę rzeczoznawcy albo zawrzeć ugodę. Od 2023 r. Kodeks cywilny przewiduje również możliwość, aby sąd w szczególnych przypadkach odroczył termin zapłaty zachowku, rozłożył go na raty, a wyjątkowo nawet obniżył jego wysokość, uwzględniając sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego.

FAQ

Podsumowanie

Przepisanie gospodarstwa rolnego w formie darowizny nie zamyka automatycznie sprawy zachowku. Po śmierci teścia jego dzieci mogą badać, czy należy im się zachowek albo uzupełnienie zachowku, ale ich roszczenia trzeba liczyć z uwzględnieniem wcześniejszych darowizn, udziału teścia w przekazanym majątku, części darowizny przypadającej na córkę i ewentualnie na zięcia oraz aktualnych zasad przedawnienia.

W opisanej sprawie kluczowe będzie porównanie wartości gospodarstwa i działek budowlanych, ustalenie treści aktu notarialnego oraz sprawdzenie, czy za życia teścia możliwe jest zawarcie notarialnych umów porządkujących przyszłe roszczenia. Największym błędem byłoby liczenie zachowku wyłącznie od całej obecnej wartości gospodarstwa, bez analizy prawnej i wyceny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 991-1011 oraz art. 1048.

2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2000 r., II CKN 542/00 - dotyczący rozliczania darowizny przy zachowku.

3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2024 r., III CZP 3/24 - dotycząca stosowania art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przy doliczaniu darowizn.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.