Śmierć uczestnika postępowania spadkowego

Co oznacza śmierć uczestnika postępowania spadkowego?

Jeżeli w toku sprawy spadkowej po babci zmarła Pani mama, która była jednym z uczestników, jej udział w postępowaniu nie znika. W jej miejsce powinni wejść jej spadkobiercy, czyli osoby, które dziedziczą po niej na podstawie ustawy albo testamentu. Warto wiedzieć, że co do zasady trzeba być na sprawie spadkowej tylko wtedy, gdy jest się jej uczestnikiem, ale samo wejście następców do sprawy jest konieczne dla jej dalszego biegu.

W praktyce trzeba poinformować sąd prowadzący sprawę po babci o śmierci uczestnika i złożyć odpis aktu zgonu. Jeżeli nie wiadomo jeszcze, kto dziedziczy po zmarłej mamie, sąd może oczekiwać wykazania następstwa prawnego, czyli przedstawienia prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po mamie albo aktu poświadczenia dziedziczenia.

Nie należy pomijać dzieci zmarłej uczestniczki tylko dlatego, że pozostałe rodzeństwo chce szybko zakończyć sprawę. Dział spadku albo ugoda zawarta bez wszystkich właściwych uczestników może zostać zakwestionowana albo w ogóle nie dojść do skutku.

Najpierw spadek po mamie, potem dział spadku po babci

Pierwszym praktycznym krokiem jest ustalenie, kto nabył spadek po mamie. Można to zrobić w sądzie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo, jeżeli spełnione są warunki i wszyscy zainteresowani mogą zgodnie stawić się u notariusza, przez akt poświadczenia dziedziczenia.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego właściwego co do zasady według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Do wniosku dołącza się w szczególności odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz odpisy aktów stanu cywilnego osób, które mogą dziedziczyć, np. akty urodzenia dzieci i akty małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko.

Zgodnie z art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi.

Sąd spadku wszczyna postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku tylko na wniosek, co wynika z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli dział spadku po babci ma objąć także udział, który przypadł zmarłej mamie, trzeba wykazać, kto obecnie ten udział reprezentuje.

Czy choroba spadkobiercy wystarczy do pominięcia go w sprawie?

Nie. Zespół Downa, niepełnosprawność intelektualna albo choroba psychiczna nie powodują automatycznie utraty zdolności do czynności prawnych. Dopóki dorosła osoba nie została ubezwłasnowolniona, formalnie ma pełną zdolność do czynności prawnych. Szerzej o tym, jak wygląda spadek dla osoby chorej psychicznie, piszemy w odrębnym artykule.

To nie oznacza jednak, że można od niej wymagać podpisywania ugód, oświadczeń lub umów, których znaczenia nie rozumie. Jeżeli stan zdrowia uniemożliwia świadome i swobodne podejmowanie decyzji, czynności dokonane przez taką osobę mogą być prawnie ryzykowne, a sąd lub notariusz może odmówić przeprowadzenia czynności w uproszczony sposób.

W opisanej sytuacji trzeba więc odróżnić dwie kwestie: formalny brak ubezwłasnowolnienia oraz faktyczną zdolność brata do rozumienia sprawy i wyrażania woli. Jeżeli brat nie jest w stanie samodzielnie działać, konieczne może być ustanowienie odpowiedniej ochrony prawnej.

Ubezwłasnowolnienie całkowite albo częściowe

Jeżeli brat wskutek niepełnosprawności intelektualnej nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite. Podstawę stanowi art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Jeżeli stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw, możliwe jest ubezwłasnowolnienie częściowe. Wtedy ustanawia się kuratora, a zakres jego działania zależy od orzeczenia sądu i przepisów prawa. Kuratora ustanawia się także w innych sytuacjach, na przykład gdy potrzebny jest kurator dla spadkobiercy bez adresu.

Ubezwłasnowolnienie nie powinno być traktowane jako narzędzie do przyspieszenia działu spadku. Jego celem jest ochrona osoby, której dotyczy postępowanie. Sąd bada nie tylko diagnozę, ale przede wszystkim to, czy dana osoba rzeczywiście nie jest w stanie samodzielnie i bez szkody dla siebie prowadzić swoich spraw.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy. Wniosek mogą złożyć przede wszystkim małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy oraz prokurator.

We wniosku trzeba opisać stan zdrowia, sposób funkcjonowania danej osoby, jej trudności w podejmowaniu decyzji oraz to, dlaczego potrzebna jest ochrona w postaci ubezwłasnowolnienia. Dołącza się dokumenty medyczne, orzeczenia o niepełnosprawności, dokumenty z leczenia lub inne dowody potwierdzające opisywany stan.

W toku sprawy sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, chyba że jest to niemożliwe z przyczyn zdrowotnych. Zasięga także opinii biegłych, w szczególności psychiatry lub neurologa oraz psychologa, odpowiednio do okoliczności sprawy.

Opiekun prawny i zgoda sądu opiekuńczego

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd ustanawia dla tej osoby opiekuna. Po ubezwłasnowolnieniu częściowym ustanawia się kuratora. Opiekun albo kurator może reprezentować osobę chronioną w sprawach spadkowych, ale nie oznacza to pełnej dowolności w dysponowaniu jej majątkiem.

Dział spadku, zrzeczenie się składnika majątku, zgoda na sprzedaż nieruchomości, przyjęcie spłaty albo rezygnacja z roszczeń mogą być uznane za ważniejsze sprawy majątkowe. W takich sytuacjach opiekun powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego, zanim złoży oświadczenie w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej. Podobne mechanizmy ochronne działają, gdy w grę wchodzi udział dziecka w spadku a zgoda sądu opiekuńczego na czynności dotyczące jego majątku.

Jeżeli w sprawie występuje konflikt interesów, na przykład opiekun jest jednocześnie współspadkobiercą i sam ma otrzymać większą część majątku, sąd może wymagać dodatkowych zabezpieczeń albo ustanowienia innej osoby do reprezentowania interesów spadkobiercy chronionego.

Dział spadku po babci i po mamie

Po ustaleniu spadkobierców mamy oraz po uregulowaniu reprezentacji brata można przejść do działu spadku. We wniosku o dział spadku należy wskazać, jaki majątek ma być dzielony, komu mają przypaść poszczególne składniki oraz czy przewidywane są spłaty lub dopłaty. Jeżeli któryś ze spadkobierców nie może osobiście uczestniczyć w sprawie, możliwe bywa pełnomocnictwo do działu spadku udzielone świadomie i w odpowiedniej formie.

Zgodnie z art. 680 Kodeksu postępowania cywilnego we wniosku o dział spadku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku oraz spis inwentarza, a jeżeli spis nie został sporządzony, wskazać majątek, który ma być przedmiotem działu. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, trzeba przedstawić dowody potwierdzające, że należała do spadkodawcy. W praktyce zdarza się też, że jakiś składnik zostaje pominięty, na przykład pominięte auto w dziale spadku, co może wymagać uzupełnienia podziału.

Jeżeli wszyscy uczestnicy są zgodni, postępowanie działowe może przebiec szybciej. Gdy nie ma zgody, sąd bada m.in. możliwość fizycznego podziału rzeczy, przyznania składnika jednemu ze spadkobierców ze spłatą pozostałych albo sprzedaży majątku. Przy osobie chronionej sąd będzie zwracał szczególną uwagę na to, czy proponowany dział nie narusza jej interesu. Zamiast działu możliwe jest też niekiedy zrzeczenie się części spadku, ale przy osobie chronionej taka decyzja również wymaga zgody sądu opiekuńczego.

Zobacz również:

• podział spadku po zmarłym a jednostki
• pełnomocnictwo do sprawy spadkowej z zagranicy
• cofnięcie wniosku o dział spadku

Czy można załatwić sprawę u notariusza?

Notarialny dział spadku jest możliwy przede wszystkim wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni, mają pełną możliwość świadomego działania i mogą złożyć ważne oświadczenia. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, forma aktu notarialnego będzie konieczna.

W przypadku osoby, która nie jest w stanie zrozumieć znaczenia czynności, notariusz może odmówić dokonania aktu. Jeżeli osoba jest ubezwłasnowolniona, działa za nią opiekun lub kurator, ale przy czynnościach dotyczących majątku najczęściej potrzebne będzie wcześniejsze zezwolenie sądu opiekuńczego.

FAQ

Czy śmierć uczestnika powoduje rozpoczęcie sprawy spadkowej od początku?

Nie zawsze. Sprawa po pierwotnym spadkodawcy może być kontynuowana, ale trzeba ustalić następców zmarłego uczestnika i umożliwić im udział w postępowaniu. Jeżeli następcy nie są jeszcze ustaleni, konieczne może być wcześniejsze przeprowadzenie sprawy spadkowej po zmarłym uczestniku.

Czy osoba z zespołem Downa może dziedziczyć?

Tak. Niepełnosprawność intelektualna nie wyłącza dziedziczenia. Taka osoba może nabyć spadek, udział w nieruchomości, prawo do spłaty lub inne składniki majątku. Problem dotyczy nie samego dziedziczenia, lecz sposobu reprezentacji i składania ważnych oświadczeń.

Czy można podpisać ugodę za dorosłego brata bez ubezwłasnowolnienia?

Nie można samodzielnie podpisać ugody za dorosłą osobę tylko dlatego, że jest chora lub mieszka z rodziną. Do działania w cudzym imieniu potrzebna jest podstawa prawna, np. pełnomocnictwo udzielone świadomie albo ustanowienie opiekuna bądź kuratora przez sąd.

Czy ubezwłasnowolnienie zawsze jest konieczne?

Nie zawsze. Jeżeli osoba rozumie znaczenie czynności i może świadomie podejmować decyzje, ubezwłasnowolnienie może nie być potrzebne. Jeżeli jednak faktycznie nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, brak uregulowania reprezentacji może zablokować dział spadku albo narazić czynności na podważenie.

Czy opiekun prawny może dowolnie zgodzić się na podział spadku?

Nie. Opiekun ma działać w interesie osoby ubezwłasnowolnionej. Przy ważniejszych czynnościach dotyczących majątku, takich jak dział spadku, sprzedaż udziału w nieruchomości lub przyjęcie spłaty, powinien uzyskać zgodę sądu opiekuńczego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie należy zaczynać od szybkiego podpisywania działu spadku po babci. Najpierw trzeba wykazać, kto dziedziczy po zmarłej mamie, ponieważ jej udział przechodzi na jej spadkobierców. Następnie trzeba rozstrzygnąć, czy brat jest w stanie samodzielnie i świadomie uczestniczyć w sprawie.

Jeżeli brat nie może kierować swoim postępowaniem, rodzina powinna rozważyć postępowanie o ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna albo kuratora. Dopiero osoba prawidłowo umocowana, często po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego, będzie mogła bezpiecznie reprezentować jego interes przy dziale spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.