Rozporządzanie majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej

Czy opiekun przejmuje spadek osoby ubezwłasnowolnionej?

Nie. Jeżeli osoba całkowicie ubezwłasnowolniona zostanie powołana do spadku, to ona jest spadkobiercą. Opiekun prawny nie przejmuje spadku dla siebie i nie może traktować majątku osoby pozostającej pod opieką jak własnego majątku.

W opisanej sytuacji, jeżeli córka odziedziczy część majątku po matce, właścicielką tej części będzie córka. Siostry zakonne mogłyby wykonywać czynności w jej imieniu tylko wtedy, gdy sąd ustanowi je opiekunem prawnym. Nadal jednak ich działania byłyby ograniczone przepisami i nadzorem sądu.

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych, dlatego w sprawach prawnych działa przez przedstawiciela ustawowego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską.

Kto może zostać opiekunem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej?

Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką temu się nie sprzeciwia, opiekunem osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie powinien być przede wszystkim jej małżonek, a w braku małżonka jej ojciec lub matka.

Nie oznacza to jednak automatyzmu. Sąd opiekuńczy bada, kto rzeczywiście daje najlepszą gwarancję ochrony interesów osoby ubezwłasnowolnionej. Jeżeli rodzic nie może albo nie powinien pełnić tej funkcji, sąd może ustanowić inną osobę, w tym osobę bliską, członka rodziny albo inną odpowiednią osobę. Decydujące jest dobro osoby ubezwłasnowolnionej, a nie sama sugestia domu pomocy społecznej lub innych osób sprawujących bieżącą opiekę.

Jeżeli siostry zakonne z DPS zostaną ustanowione opiekunem prawnym, będą musiały działać w interesie córki i pod nadzorem sądu. Nie uzyskają przez to prawa własności do spadku ani swobody rozporządzania odziedziczonym majątkiem.

Zarząd majątkiem ubezwłasnowolnionego

Do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim. Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką oraz podlega nadzorowi sądu opiekuńczego.

Oznacza to, że opiekun może wykonywać bieżące czynności potrzebne do utrzymania, leczenia, rehabilitacji i codziennych spraw osoby ubezwłasnowolnionej. Nie może jednak samodzielnie podejmować decyzji, które mają poważny wpływ na majątek, sytuację osobistą albo prawa tej osoby.

Aktualne brzmienie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że opiekun powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego albo, w przypadkach wskazanych w art. 640[1] Kodeksu postępowania cywilnego, sądu spadku we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku pozostającego pod opieką.

W praktyce do ważniejszych spraw należą m.in. sprzedaż nieruchomości, dział spadku, zniesienie współwłasności, zaciąganie istotnych zobowiązań, zawieranie ugód, rozporządzanie większymi kwotami pieniędzy oraz decyzje dotyczące prostego przyjęcia albo odrzucenia spadku.

Inwentarz majątku i obowiązki opiekuna po nabyciu spadku

Niezwłocznie po objęciu opieki opiekun powinien sporządzić inwentarz majątku osoby pozostającej pod opieką i przedstawić go sądowi opiekuńczemu. Ten obowiązek stosuje się odpowiednio również wtedy, gdy osoba ubezwłasnowolniona później nabędzie majątek, na przykład w drodze spadku.

Jeżeli córka odziedziczy pieniądze, udział w nieruchomości, ruchomości, kosztowności albo prawa majątkowe, opiekun powinien ujawnić ten fakt sądowi i prowadzić zarząd w sposób możliwy do rozliczenia. W większych sprawach konieczne będzie uzyskanie zgody sądu przed dokonaniem czynności.

Sąd opiekuńczy może zobowiązać opiekuna do złożenia do depozytu sądowego kosztowności, papierów wartościowych i innych ważnych dokumentów należących do osoby ubezwłasnowolnionej. Gotówka, która nie jest potrzebna do zaspokajania bieżących i uzasadnionych potrzeb tej osoby, powinna być złożona w instytucji bankowej. Opiekun może podejmować ulokowane środki tylko na zasadach przewidzianych w przepisach i pod kontrolą sądu.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej

Sprawa spadkowa z udziałem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej wymaga szczególnej ostrożności. Co do zasady spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli w imieniu osoby pozostającej pod opieką ma zostać złożone oświadczenie o prostym przyjęciu spadku albo o odrzuceniu spadku, potrzebne jest zezwolenie sądu. Gdy toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie w tym zakresie wydaje sąd spadku. Wniosek złożony wcześniej do sądu opiekuńczego powinien zostać przekazany sądowi spadku.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Nie oznacza to jednak, że sprawę można zostawić bez analizy. Jeżeli w spadku są długi, nieruchomości, udziały we współwłasności albo spór między spadkobiercami, opiekun powinien działać ostrożnie i dokumentować, dlaczego określona czynność leży w interesie osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy można wskazać w testamencie osobę do zarządu majątkiem?

Testament pozwala zaplanować, kto i w jakiej części ma dziedziczyć po spadkodawcy. Można w nim również przewidzieć rozwiązania, które mają ułatwić ochronę interesów osoby ubezwłasnowolnionej, w tym wskazać osobę zaufaną do zarządu określonym majątkiem lub rozważyć ustanowienie wykonawcy testamentu.

W Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym istnieje też przepis pozwalający w darowiźnie albo testamencie zastrzec, że przedmioty przypadające dziecku z tytułu darowizny lub testamentu nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców. Jeżeli darczyńca albo spadkodawca nie wyznaczy zarządcy, zarząd sprawuje kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy. Przy osobie całkowicie ubezwłasnowolnionej trzeba jednak ocenić konkretną treść testamentu i zakres odpowiedniego stosowania przepisów o opiece.

Nie należy więc ograniczać się do ogólnego zdania, że konkretna osoba ma zarządzać spadkiem. Testament powinien być przygotowany precyzyjnie, zwłaszcza gdy chodzi o nieruchomość, środki pieniężne, wartościowe przedmioty albo konflikt w rodzinie. Niezależnie od treści testamentu opiekun prawny nadal podlega nadzorowi sądu, a ważniejsze czynności wymagają zezwolenia.

Co to oznacza dla opisanej sytuacji?

Jeżeli córka jest osobą pełnoletnią i całkowicie ubezwłasnowolnioną, sąd ustanowi dla niej opiekuna prawnego. Jeżeli matka żyje i może wykonywać tę funkcję, sąd powinien rozważyć ją w pierwszej kolejności, o ile dobro córki nie przemawia przeciwko temu. DPS albo osoby sprawujące codzienną opiekę mogą przedstawić swoje stanowisko, ale to sąd rozstrzyga, kto zostanie opiekunem.

Po śmierci matki córka może dziedziczyć z ustawy albo z testamentu. Jeżeli jej opiekunem będą siostry zakonne, będą wykonywały czynności w imieniu córki, ale nie będą mogły swobodnie zabrać, sprzedać ani rozdysponować majątku. Przy ważniejszych czynnościach będą musiały uzyskać zgodę właściwego sądu i rozliczać się z zarządu.

Jeżeli matka chce ograniczyć ryzyko niepożądanego zarządu majątkiem po swojej śmierci, powinna rozważyć sporządzenie testamentu, wskazanie osoby zaufanej oraz opisanie celu, na jaki mają być przeznaczane środki. Warto też uporządkować dokumenty dotyczące majątku, długów, potrzeb córki, pobytu w DPS i ewentualnych świadczeń.

FAQ

Podsumowanie

Opiekun prawny osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej nie przejmuje jej majątku i nie staje się właścicielem spadku. Jego zadaniem jest reprezentowanie osoby pozostającej pod opieką, dbanie o jej interesy i wykonywanie zarządu majątkiem zgodnie z prawem oraz pod nadzorem sądu.

W sprawach spadkowych szczególne znaczenie ma ustalenie, czy trzeba złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, czy potrzebne jest zezwolenie sądu oraz jak zabezpieczyć odziedziczone środki. Przy większym majątku, długach albo konflikcie rodzinnym warto przygotować plan działania przed rozpoczęciem czynności spadkowych.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236, w szczególności art. 102, art. 155-161 oraz art. 175-176 - tekst aktu prawnego.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468, w szczególności art. 640 i art. 640[1] - tekst aktu prawnego.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1071, w szczególności art. 12-14 oraz art. 1012-1015 - tekst aktu prawnego.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.