Jak zabezpieczyć majątek dla dzieci z poprzedniego związku?

Dziedziczenie małżonków w zbiegu z dziećmi

Jeżeli po zawarciu nowego małżeństwa jeden z małżonków umrze bez testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

W praktyce oznacza to, że po Pani śmierci, jeżeli będzie Pani pozostawała w nowym małżeństwie i nie sporządzi Pani testamentu, do spadku zostaną powołane Pani dzieci oraz Pani mąż. Dzieci Pani męża nie będą dziedziczyć po Pani tylko dlatego, że są jego dziećmi, o ile nie zostaną przez Panią przysposobione. Analogicznie Pani dzieci nie będą automatycznie dziedziczyć po Pani mężu, podobnie jak zwykle wygląda dziecko z poprzedniego małżeństwa a spadek po ojczymie lub macosze.

Do spadku po zmarłym małżonku wchodzi jego majątek osobisty oraz udział w majątku wspólnym małżeńskim, jeżeli między małżonkami istniała wspólność majątkowa. Najpierw ustala się więc, co należy do majątku osobistego zmarłego i jaka część majątku wspólnego przypadała zmarłemu, a dopiero potem tę masę dziedziczą spadkobiercy.

Warto pamiętać, że dziedziczenie w ponownym małżeństwie często wymaga osobnego zaplanowania, zwłaszcza gdy każde z małżonków ma dzieci z wcześniejszego związku i własny majątek zgromadzony przed ślubem.

Testament na rzecz własnych dzieci a zachowek małżonka

Jeżeli chce Pani, aby majątek po Pani śmierci przypadł przede wszystkim Pani dzieciom, podstawowym narzędziem jest testament. Testament powinien być sporządzony osobno przez każdego z małżonków. W polskim prawie nie sporządza się jednego wspólnego testamentu małżonków, w którym dwie osoby rozporządzają swoim majątkiem na wypadek śmierci. Warto przy tym wiedzieć, jak działa testament przed ślubem a dziedziczenie małżonka, ponieważ samo wcześniejsze rozrządzenie nie zawsze rozwiązuje sprawę roszczeń przyszłego współmałżonka.

Testament nie rozwiązuje jednak wszystkich problemów. Jeżeli w testamencie powoła Pani wyłącznie swoje dzieci, małżonek pominięty w dziedziczeniu może co do zasady żądać od spadkobierców zapłaty zachowku, jeżeli byłby powołany do spadku z ustawy.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek. Wynosi on co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni - dwie trzecie tego udziału.

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo świadczenia od fundacji rodzinnej, może dochodzić od spadkobierców zapłaty kwoty potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku. Dlatego samo zapisanie majątku dzieciom może prowadzić do późniejszego sporu finansowego między dziećmi a drugim małżonkiem.

Rozdzielność majątkowa nie wyłącza dziedziczenia

Intercyza, czyli umowa majątkowa małżeńska ustanawiająca rozdzielność majątkową, może być bardzo przydatna, gdy każde z małżonków chce zachować odrębność majątkową po ślubie. Nie powoduje jednak, że małżonek przestaje być spadkobiercą ustawowym.

Rozdzielność majątkowa wpływa przede wszystkim na to, czy po ślubie powstaje majątek wspólny. Jeżeli małżonkowie mają rozdzielność, co do zasady każdy zachowuje swój majątek osobisty i samodzielnie nabywa nowe składniki majątkowe. Po śmierci jednego z nich drugi nadal może dziedziczyć z ustawy albo żądać zachowku, jeżeli zostanie pominięty w testamencie.

Dlatego rozdzielność majątkowa jest dobrym elementem planowania, ale nie wystarczy, jeżeli celem jest pełne albo częściowe odsunięcie małżonka od dziedziczenia lub roszczeń o zachowek.

Darowizny dla dzieci i ich wpływ na zachowek

Przekazanie majątku dzieciom za życia może ograniczyć zakres majątku pozostającego w spadku, ale nie zawsze eliminuje roszczenia o zachowek. Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się niektóre darowizny dokonane przez spadkodawcę, z uwzględnieniem zasad z art. 993 i następnych Kodeksu cywilnego. Przy planowaniu majątku szczególnie trzeba uwzględnić zachowek dzieci z poprzedniego małżeństwa, jeżeli spadkodawca ma potomstwo z więcej niż jednego związku.

Praktyczne znaczenie ma m.in. art. 994 Kodeksu cywilnego. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. Inaczej traktuje się natomiast większe darowizny, zwłaszcza dokonane na rzecz osób bliskich. Dodatkowo przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.

Jeżeli więc majątek został przekazany dzieciom jeszcze przed drugim ślubem, może to mieć inne skutki dla zachowku małżonka niż darowizna dokonana już w czasie małżeństwa. Każdą taką sytuację trzeba jednak ocenić indywidualnie, bo znaczenie mają data darowizny, jej przedmiot, wartość, osoba obdarowana oraz krąg spadkobierców.

Przekazanie nieruchomości w drodze umowy dożywocia

Jednym ze sposobów przekazania nieruchomości dziecku jest umowa dożywocia. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien - w braku odmiennej umowy - przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Umowa dożywocia dotyczy nieruchomości i wymaga aktu notarialnego. Jest umową odpłatną, a nie darowizną. Z tego powodu nieruchomość przekazana w zamian za realne świadczenia dożywotnie co do zasady nie jest doliczana do spadku tak jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Nie oznacza to jednak, że każda umowa nazwana dożywociem będzie całkowicie bezpieczna. Jeżeli umowa jest pozorna, świadczenia nie są wykonywane albo jej konstrukcja w rzeczywistości ukrywa darowiznę, może stać się przedmiotem sporu. W sprawach rodzinnych często analizuje się relację dożywocie a zachowek, szczególnie gdy nieruchomość stanowi główny składnik majątku.

Wydziedziczenie wymaga ustawowej przyczyny

Samo pominięcie dziecka w testamencie nie odbiera mu prawa do zachowku. Skuteczne wydziedziczenie wymaga wskazania rzeczywistej przyczyny przewidzianej w ustawie, a później może zostać zakwestionowane przez osobę uprawnioną. Szczegółowe zasady omawia artykuł: wydziedziczenie a zachowek dzieci.

Zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku

W opisanej sytuacji najczęściej warto rozważyć notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo umowę ograniczoną do zrzeczenia się zachowku. Jest to rozwiązanie bardziej przewidywalne niż samo sporządzenie testamentu, ponieważ opiera się na zgodnym oświadczeniu przyszłego spadkodawcy i spadkobiercy ustawowego. W praktyce takie rodzinne ustalenia a zachowek pozwalają ograniczyć ryzyko późniejszych sporów między dziećmi a drugim małżonkiem.

Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa wymaga formy aktu notarialnego. Od 2023 r. przepisy wyraźnie przewidują także, że zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości albo w części.

Jeżeli więc po ślubie Pani mąż zrzeknie się dziedziczenia po Pani, a Pani zrzeknie się dziedziczenia po nim, każde z Państwa może ograniczyć ryzyko przyszłych roszczeń między swoimi dziećmi a drugim małżonkiem. Umowa może też zostać ukształtowana węziej, np. tylko jako zrzeczenie się zachowku, jeżeli małżonkowie chcą pozostawić możliwość dziedziczenia w określonych sytuacjach.

Stosownie do art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. W umowie notarialnej warto więc jasno wskazać, czy skutki zrzeczenia mają obejmować także dzieci zrzekającego się małżonka.

Spadkobierca ustawowy, który zrzekł się dziedziczenia, może mimo to dziedziczyć na podstawie testamentu, jeżeli spadkodawca później powoła go do spadku. Takie stanowisko wynika m.in. z uchwały Sądu Najwyższego z 15 maja 1972 r., sygn. akt III CZP 26/72. Oznacza to, że zrzeczenie może porządkować dziedziczenie ustawowe, ale nie musi zamykać drogi do celowego rozporządzenia testamentowego.

Co najlepiej zrobić, aby chronić dzieci z pierwszego małżeństwa?

Najbezpieczniejszy plan zwykle składa się z kilku elementów. Po pierwsze, każde z małżonków powinno ustalić, jaki majątek jest jego majątkiem osobistym, a jaki może wejść do majątku wspólnego po ślubie. Po drugie, warto rozważyć rozdzielność majątkową, jeżeli małżonkowie chcą zachować pełną odrębność majątkową. Po trzecie, każde z nich powinno sporządzić własny testament.

Jeżeli celem jest możliwie pełne zachowanie majątku dla własnych dzieci i ograniczenie ryzyka roszczeń drugiego małżonka, trzeba dodatkowo rozważyć notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku. W przypadku nieruchomości można też analizować umowę dożywocia, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście ma być wykonywany obowiązek dożywotniego utrzymania.

Nie ma jednego uniwersalnego dokumentu, który w każdej rodzinie rozwiąże problem dziedziczenia po ponownym ślubie. Inaczej planuje się sytuację, gdy są małoletnie dzieci, inaczej gdy majątek obejmuje dom, firmę albo mieszkanie kupione przed ślubem, a jeszcze inaczej gdy małżonkowie chcą mimo wszystko zabezpieczyć także siebie nawzajem.

FAQ

Czy dzieci mojego nowego małżonka będą po mnie dziedziczyć?

Co do zasady nie. Dzieci małżonka nie dziedziczą po Pani tylko dlatego, że zawarła Pani małżeństwo z ich rodzicem. Mogą dziedziczyć, jeżeli zostaną przez Panią przysposobione albo w bardzo szczególnych sytuacjach przewidzianych w dalszej kolejności dziedziczenia ustawowego, gdy brak bliższych spadkobierców.

Czy testament na dzieci wystarczy, aby mąż niczego nie żądał?

Nie zawsze. Testament może powołać dzieci do całości spadku, ale małżonek pominięty w testamencie może mieć roszczenie o zachowek. Aby ograniczyć to ryzyko, trzeba rozważyć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo zrzeczenie się zachowku.

Czy intercyza chroni dzieci przed roszczeniami drugiego małżonka?

Intercyza pomaga oddzielić majątki małżonków za życia, ale sama nie odbiera małżonkowi prawa do dziedziczenia ani zachowku. Jest ważnym elementem planu, lecz zwykle powinna być połączona z testamentem i ewentualnie umową notarialną dotyczącą dziedziczenia lub zachowku.

Czy można zrzec się tylko zachowku, a nie całego dziedziczenia?

Tak. Aktualne przepisy pozwalają ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części. Wymaga to umowy zawartej w formie aktu notarialnego między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym.

Czy umowę o zrzeczenie się dziedziczenia można podpisać przed ślubem?

W relacji przyszłych małżonków najbezpieczniej przyjąć, że skuteczną umowę zawiera się po ślubie, gdy druga osoba jest już spadkobiercą ustawowym. Przed ślubem można natomiast przygotować plan, projekt dokumentów i ustalić, jakie czynności zostaną wykonane po zawarciu małżeństwa.

Czy umowa dożywocia zawsze wyłącza zachowek?

Nie można tak zakładać automatycznie. Umowa dożywocia jest odpłatna i co do zasady nie jest traktowana jak darowizna, ale musi odpowiadać rzeczywistym ustaleniom stron i być wykonywana. Pozorna albo wadliwie skonstruowana umowa może prowadzić do sporu.

Podsumowanie

Po ponownym zawarciu małżeństwa majątek zgromadzony przed ślubem nie staje się automatycznie majątkiem dzieci ani nie jest całkowicie wyłączony spod dziedziczenia przez małżonka. Nowy małżonek może dziedziczyć z ustawy i może mieć prawo do zachowku, nawet jeżeli dzieci małżonka z poprzedniego związku zasadniczo nie dziedziczą po drugim małżonku.

Najlepsze zabezpieczenie dzieci z pierwszego małżeństwa zwykle wymaga połączenia kilku działań: rozdzielności majątkowej, osobnych testamentów, przemyślanego przekazania majątku oraz - gdy małżonkowie są zgodni - aktu notarialnego obejmującego zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku. W przypadku nieruchomości można rozważyć umowę dożywocia, ale tylko wtedy, gdy odpowiada rzeczywistej woli stron i będzie wykonywana.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 z późn. zm.
2. Art. 931, art. 908, art. 991, art. 993-994, art. 1008-1011 oraz art. 1048-1050 Kodeksu cywilnego.
3. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1971 r., sygn. akt III CZP 5/71.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1972 r., sygn. akt III CZP 26/72.