Dziedziczenie po mamie i ojczymie – jak uregulować spadek?

Postępowanie spadkowe po ojczymie i matce

W opisanej sytuacji problem nie polega wyłącznie na tym, kto dziedziczy po mamie. Trzeba najpierw rozdzielić dwie sprawy: spadek po ojczymie, który zmarł wcześniej, oraz spadek po mamie, która zmarła później. Dopiero po ustaleniu spadkobierców po obu osobach będzie można bezpiecznie przejść do działu spadku, zniesienia współwłasności mieszkania albo sprzedaży nieruchomości.

Jeżeli mieszkanie było objęte wspólnością majątkową małżeńską mamy i ojczyma, po śmierci pierwszego z małżonków najpierw wyodrębnia się udział przypadający żyjącemu małżonkowi oraz udział wchodzący do spadku. W typowej sytuacji połowa mieszkania pozostaje przy żyjącym małżonku, a druga połowa wchodzi do spadku po zmarłym. Jeżeli jednak udziały małżonków w majątku wspólnym były nierówne albo mieszkanie należało do majątku osobistego któregoś z małżonków, rozliczenie może wyglądać inaczej.

Przy braku testamentu stosuje się dziedziczenie ustawowe. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Oznacza to, że po ojczymie dziedziczyłyby przede wszystkim jego dzieci oraz Pani mama jako żona. Po mamie dziedziczą natomiast jej dzieci, czyli Pani i siostra, jeżeli mama w chwili śmierci była wdową i nie pozostawiła testamentu.

Część udziału w mieszkaniu, którą mama nabyła po ojczymie, weszła następnie do spadku po mamie. Natomiast udział przypadający dzieciom ojczyma pozostaje ich udziałem i bez uregulowania sprawy po ojczymie nie będzie można w pełni rozporządzić mieszkaniem.

Zobacz również: dziedziczenie po rodzicu i jego małżonku.

Czy dzieci ojczyma dziedziczą i czy pasierb ma udział w spadku?

Dzieci ojczyma z pierwszego małżeństwa są jego zstępnymi i należą do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. Brak kontaktu z ojcem nie pozbawia ich prawa do spadku. Mogłyby nie dziedziczyć na podstawie ustawy między innymi wtedy, gdyby skutecznie odrzuciły spadek, zostały uznane za niegodne dziedziczenia, zawarły ze spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo gdyby skuteczny testament inaczej określał spadkobierców.

Pasierb nie jest automatycznie dzieckiem spadkodawcy w rozumieniu zasad dziedziczenia ustawowego. To, czy pasierb dziedziczy po ojczymie, zależy od konkretnych okoliczności. Jeżeli ojczym nie przysposobił pasierba i nie sporządził testamentu na jego rzecz, pasierb zwykle nie dziedziczy po ojczymie w pierwszej kolejności. Wyjątek z art. 934¹ Kodeksu cywilnego dotyczy dopiero sytuacji, gdy brak jest małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, a do dziedziczenia dochodzą dzieci małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku.

Jeżeli więc ojczym miał własne dzieci, a w chwili jego śmierci żyła jeszcze jego żona, czyli mama, pasierbowie co do zasady nie dziedziczą po nim ustawowo. Dziedziczą natomiast po swojej mamie, a więc mogą przejąć tę część majątku, którą mama miała samodzielnie, oraz tę, którą nabyła wcześniej po mężu.

Sąd czy notariusz przy dziedziczeniu po dwóch osobach?

Prawo do spadku można potwierdzić na dwa sposoby: przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Prawomocne postanowienie sądu i zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzają, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Jeżeli zmarły pozostawił testament, dochodzi do tego dodatkowo otwarcie testamentu po śmierci, które jest odrębną czynnością.

Notariusz będzie dobrym rozwiązaniem wtedy, gdy możliwe jest ustalenie wszystkich osób zainteresowanych dziedziczeniem, nie ma sporu co do kręgu spadkobierców ani zasadniczych wątpliwości dotyczących testamentu, a zainteresowani mogą uczestniczyć w procedurze przewidzianej przez Prawo o notariacie. Co do zasady notarialne poświadczenie dziedziczenia dotyczy spadków otwartych po 1 lipca 1984 r. i wymaga spełnienia pozostałych warunków ustawowych.

Nie wszyscy zainteresowani muszą jednak przyjechać w tym samym terminie do jednej kancelarii. Art. 95ca Prawa o notariacie przewiduje szczególną procedurę sporządzenia projektu protokołu dziedziczenia. Na wniosek osoby zainteresowanej, przy jej udziale, notariusz sporządza projekt protokołu. Następnie pozostałe osoby zainteresowane mogą przed tym samym albo innym notariuszem potwierdzić dane zawarte w projekcie i wyrazić zgodę na spisanie protokołu dziedziczenia zgodnie z projektem.

Po złożeniu wymaganych oświadczeń przez wszystkie osoby zainteresowane notariusz może spisać protokół dziedziczenia przy udziale co najmniej jednej z nich. Osoby, które nie złożyły wcześniej odpowiedniego oświadczenia, mogą uczynić to podczas spisywania protokołu. Jeżeli spełnione są wszystkie warunki ustawowe, możliwe jest następnie sporządzenie i zarejestrowanie aktu poświadczenia dziedziczenia.

Trzeba więc odróżnić wymagany udział osób zainteresowanych w procedurze od konieczności ich jednoczesnego stawiennictwa. Nie należy zakładać, że zwykłe pełnomocnictwo pozwoli pełnomocnikowi po prostu zastąpić zainteresowanego przy składaniu oświadczeń wymaganych do notarialnego poświadczenia dziedziczenia. Udział pełnomocnika procesowego w postępowaniu sądowym podlega odrębnym zasadom.

W opisanej sprawie notariusz może być możliwy przy spadku po mamie, jeżeli Pani i siostra jesteście jedynymi spadkobiercami, nie ma testamentu albo nie budzi on wątpliwości oraz wszystkie zainteresowane osoby mogą uczestniczyć w wymaganych czynnościach. Natomiast sprawa po ojczymie prawdopodobnie będzie wymagała sądu, skoro dzieci ojczyma są nieznane albo nie wiadomo, gdzie przebywają.

Przed notariuszem nie da się pominąć potencjalnych spadkobierców. Notariusz nie przeprowadza procedury poszukiwania spadkobierców przez ogłoszenie w taki sposób jak sąd. Jeżeli nie można ustalić danych dzieci ojczyma lub zapewnić udziału wszystkich wymaganych osób, właściwą drogą będzie co do zasady postępowanie sądowe. Sam brak możliwości wspólnego przyjazdu do kancelarii nie oznacza natomiast konieczności skierowania sprawy do sądu.

Zobacz również: postępowanie spadkowe w sądzie czy u notariusza.

Łączne rozstrzygnięcie dwóch spraw spadkowych

Co do zasady stwierdzenie nabycia spadku dotyczy konkretnego spadkodawcy. Można jednak złożyć jeden wniosek obejmujący spadek po dwóch osobach albo wnosić o połączenie spraw do łącznego rozpoznania, jeżeli sprawy są ze sobą powiązane i właściwy jest ten sam sąd. Podstawą takiego połączenia jest art. 219 Kodeksu postępowania cywilnego, stosowany odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym.

Połączenie spraw ma charakter techniczny. Nie znaczy to, że powstaje jeden wspólny spadek. Sąd nadal musi oddzielnie ustalić datę śmierci, krąg spadkobierców, podstawę dziedziczenia i udziały dla każdego spadkodawcy.

Właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, decyduje miejsce, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy. Zasady te stosuje się z uwzględnieniem przepisów dotyczących jurysdykcji w sprawach spadkowych. Jeżeli mama i ojczym mieli to samo ostatnie miejsce zwykłego pobytu w Polsce, złożenie jednego wniosku do tego samego sądu będzie praktycznie uzasadnione.

We wniosku warto wyraźnie wskazać, że chodzi o łączne rozstrzygnięcie dwóch spraw spadkowych, opisać kolejność śmierci oraz wyjaśnić, dlaczego rozstrzygnięcie po ojczymie wpływa na późniejsze dziedziczenie po mamie.

Jak przygotować wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego jako sąd spadku. We wniosku należy podać dane spadkodawcy, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, podstawę dziedziczenia, znanych spadkobierców oraz żądanie stwierdzenia nabycia spadku. Jeżeli sprawa dotyczy dwóch osób, każde żądanie trzeba opisać oddzielnie.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• odpis aktu zgonu każdego spadkodawcy,
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo i zmianę nazwiska, np. akty urodzenia oraz akty małżeństwa,
• testament, jeżeli istnieje, najlepiej w oryginale,
• odpis księgi wieczystej lub numer księgi wieczystej nieruchomości, jeżeli dane mieszkania są istotne dla sprawy,
• odpisy wniosku i załączników dla uczestników,
• potwierdzenie uiszczenia opłat sądowych,
• informacje o nieznanych spadkobiercach, jeżeli nie można ustalić ich danych lub adresów.

We wniosku trzeba wskazać wszystkich znanych uczestników postępowania. Nie należy pomijać dzieci ojczyma tylko dlatego, że rodzina nie utrzymywała z nimi kontaktu. Jeżeli nie zna się ich adresów, trzeba to wyjaśnić i zawnioskować o czynności sądu właściwe dla takiej sytuacji. Należy odróżnić nieznane miejsce pobytu konkretnej, ustalonej osoby od niepewności, kto należy do kręgu spadkobierców. W zależności od sytuacji mogą być potrzebne inne czynności, w tym ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu albo wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie

Jeżeli nie wiadomo, kto jest spadkobiercą albo nie ma pewności, czy wszyscy spadkobiercy zostali ujawnieni, sąd może zarządzić wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie. Procedura ta wynika z art. 672 i następnych Kodeksu postępowania cywilnego.

Ogłoszenie powinno zawierać dane pozwalające zidentyfikować spadkodawcę, datę śmierci, wskazanie majątku pozostałego po spadkodawcy oraz wezwanie, aby spadkobiercy w ciągu 3 miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu zgłosili i udowodnili nabycie spadku.

Zgodnie z art. 674 Kodeksu postępowania cywilnego ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podaje publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób w tym miejscu przyjęty. Koszty publikacji stanowią wydatki postępowania i mogą wymagać uiszczenia zaliczki.

Po upływie 3 miesięcy od ogłoszenia sąd wyznacza rozprawę w celu rozpoznania zgłoszonych żądań. Jeżeli nikt się nie zgłosi albo zgłaszający nie udowodni swoich praw, sąd stwierdza nabycie spadku przez osoby, których prawa zostały ustalone. Nie oznacza to jednak, że samo niezgłoszenie się znanego z dokumentów spadkobiercy automatycznie pozbawia go dziedziczenia.

Procedura ogłoszeniowa wydłuża postępowanie, ale może być konieczna, gdy bez niej nie da się wiarygodnie ustalić pełnego kręgu spadkobierców. Jeśli natomiast wiadomo dokładnie, kim są dzieci ojczyma, a problemem jest jedynie nieznany adres ich pobytu, sąd powinien ocenić potrzebę zastosowania odpowiednich przepisów dotyczących doręczeń i reprezentacji tych osób.

Koszty sądowe i notarialne

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł od każdego spadkodawcy. Jeżeli w jednym piśmie umieszczono żądanie dotyczące dwóch spadkodawców, opłata jest pobierana od każdego z nich odrębnie, czyli zasadniczo 200 zł.

Do tego dochodzi opłata za wpis do Rejestru Spadkowego, zasadniczo 5 zł za każde stwierdzenie nabycia spadku. Mogą wystąpić także koszty odpisów, korespondencji, ogłoszeń i wynagrodzenia pełnomocnika, jeżeli strona korzysta z pomocy prawnika. Koszt ogłoszenia zależy od wymaganej publikacji i rozliczenia wydatków postępowania.

U notariusza koszty zależą od rodzaju czynności. Maksymalna taksa za sporządzenie zwykłego aktu poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego wynosi 50 zł netto, a za protokół dziedziczenia 100 zł netto. Przy skorzystaniu z procedury z art. 95ca Prawa o notariacie maksymalna stawka za projekt protokołu dziedziczenia wynosi 100 zł netto, a za protokół obejmujący oświadczenie o wyrażeniu zgody na spisanie protokołu zgodnie z projektem – 50 zł netto. Do odpowiednich stawek dolicza się VAT, opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego, koszty wypisów i ewentualne dodatkowe czynności, np. otwarcie i ogłoszenie testamentu albo przyjęcie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Jeżeli potwierdzenia danych i zgody składane są w różnych kancelariach, koszty poszczególnych czynności mogą się sumować. Przed rozpoczęciem procedury warto uzyskać od notariusza pełną kalkulację.

Oddzielne zgłoszenia po każdej osobie

Przy dziedziczeniu kolejno po matce i ojczymie powstają dwa odrębne nabycia. Termin podatkowy oraz możliwość zwolnienia trzeba oceniać osobno dla każdego spadkodawcy i każdego spadkobiercy.

Dzieci dziedziczące po własnej mamie zasadniczo należą do grupy osób uprawnionych do pełnego zwolnienia przewidzianego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, pod warunkiem spełnienia jego wymogów. Zgłoszenie SD-Z2, jeżeli jest wymagane, składa się zasadniczo w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia stwierdzającego nabycie spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Przepisy przewidują również przypadki, gdy zgłoszenie nie jest wymagane.

Nie należy utożsamiać prawa pasierba do dziedziczenia ustawowego z jego sytuacją podatkową. Są to odrębne zagadnienia, a krąg osób objętych zwolnieniem podatkowym obejmuje również pasierba. Szczegółowe zasady omawia artykuł: termin na zgłoszenie spadku.

Co zrobić krok po kroku?

1. Sprawdź księgę wieczystą mieszkania i ustal, czy mama i ojczym mieli wspólność majątkową, udziały ułamkowe, czy inny tytuł własności.
2. Ustal, czy ojczym i mama zostawili testamenty.
3. Zbierz akty stanu cywilnego: akty zgonu, akty urodzenia, akty małżeństwa oraz dokumenty potwierdzające zmianę nazwisk.
4. Ustal znanych spadkobierców po ojczymie i po mamie, w tym dzieci ojczyma z pierwszego małżeństwa.
5. Jeżeli wszystkie osoby zainteresowane dziedziczeniem po mamie są znane, rozważ notarialne poświadczenie dziedziczenia. W razie trudności z jednoczesnym stawiennictwem zapytaj o projekt protokołu z art. 95ca Prawa o notariacie.
6. Jeżeli nie można ustalić dzieci ojczyma albo ich miejsca pobytu, przygotuj wniosek sądowy, przedstaw posiadane informacje i zwróć się o zastosowanie odpowiedniej procedury.
7. Po uzyskaniu dokumentów potwierdzających dziedziczenie sprawdź obowiązki podatkowe oraz rozważ dział spadku albo zniesienie współwłasności mieszkania i odpowiednie wpisy w księdze wieczystej.

FAQ

Czy można uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia, jeśli rodzeństwo mieszka w różnych miastach?

Tak, jest to możliwe, jeżeli spełnione są pozostałe warunki notarialnego poświadczenia dziedziczenia. Art. 95ca Prawa o notariacie pozwala sporządzić projekt protokołu dziedziczenia, a następnie uzyskać od poszczególnych osób zainteresowanych potwierdzenia danych i zgody składane przed tym samym lub różnymi notariuszami. Nie oznacza to możliwości pominięcia którejkolwiek z wymaganych osób.

Czy notariusz może sporządzić akt, jeżeli jedno z dzieci ojczyma nie zgadza się na udział w procedurze?

Nie można sporządzić aktu poświadczenia dziedziczenia z pominięciem wymaganej osoby zainteresowanej. Jeżeli osoba ta nie chce uczestniczyć w czynnościach albo odmawia złożenia potrzebnych oświadczeń, zasadniczo należy skierować sprawę o stwierdzenie nabycia spadku do sądu. Brak zgody na procedurę notarialną nie oznacza jednak utraty prawa do spadku.

Czy można sprzedać mieszkanie po mamie, zanim zakończy się sprawa po ojczymie?

Sprzedaż całego mieszkania wymaga ustalenia i udziału wszystkich jego właścicieli albo odpowiedniego umocowania do działania w ich imieniu. Samo potwierdzenie dziedziczenia po mamie nie rozstrzyga, kto nabył udziały po wcześniej zmarłym ojczymie. Dlatego bez uporządkowania obu spadków sprzedaż całej nieruchomości może być niemożliwa. Odrębnie należy ocenić możliwość rozporządzenia udziałem we współwłasności.

Czy brak kontaktu dziecka z ojczymem pozbawia je spadku?

Nie. Dziecko spadkodawcy dziedziczy po nim ustawowo niezależnie od tego, czy utrzymywało z nim kontakt. Wyłączenie od dziedziczenia wymaga szczególnej podstawy prawnej, np. odrzucenia spadku, zrzeczenia się dziedziczenia albo uznania za niegodnego. Znaczenie może mieć również ważny testament.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 924, art. 925, art. 931–935 oraz art. 934¹ – Internetowy System Aktów Prawnych.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 219, art. 628 oraz art. 669–677 – Internetowy System Aktów Prawnych.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 – Internetowy System Aktów Prawnych.
• Prawo o notariacie, w szczególności art. 95b–95ca – Internetowy System Aktów Prawnych.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – Internetowy System Aktów Prawnych.
• Ustawa o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a – Internetowy System Aktów Prawnych.