Dziedziczenie po mamie i ojczymie – jak uregulować spadek?

Postępowanie spadkowe po ojczymie i matce

W opisanej sytuacji problem nie polega wyłącznie na tym, kto dziedziczy po mamie. Trzeba najpierw rozdzielić dwie sprawy: spadek po ojczymie, który zmarł wcześniej, oraz spadek po mamie, która zmarła później. Dopiero po ustaleniu spadkobierców po obu osobach będzie można bezpiecznie przejść do działu spadku, zniesienia współwłasności mieszkania albo sprzedaży nieruchomości.

Jeżeli mieszkanie było objęte wspólnością majątkową małżeńską mamy i ojczyma, po śmierci pierwszego z małżonków najpierw wyodrębnia się udział przypadający żyjącemu małżonkowi oraz udział wchodzący do spadku. W typowej sytuacji połowa mieszkania pozostaje przy żyjącym małżonku, a druga połowa wchodzi do spadku po zmarłym. Jeżeli jednak udziały w księdze wieczystej były inne albo mieszkanie należało do majątku osobistego któregoś z małżonków, rozliczenie może wyglądać inaczej.

Przy braku testamentu stosuje się dziedziczenie ustawowe. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Oznacza to, że po ojczymie dziedziczyłyby przede wszystkim jego dzieci oraz Pani mama jako żona. Po mamie dziedziczą natomiast jej dzieci, czyli Pani i siostra, jeżeli mama w chwili śmierci była wdową i nie pozostawiła testamentu.

W praktyce oznacza to, że część udziału w mieszkaniu, którą mama nabyła po ojczymie, weszła następnie do spadku po mamie. Natomiast udział przypadający dzieciom ojczyma pozostaje ich udziałem i bez uregulowania sprawy po ojczymie nie będzie można w pełni rozporządzić mieszkaniem.

Zobacz również: dziedziczenie po rodzicu i jego małżonku

Czy dzieci ojczyma dziedziczą i czy pasierb ma udział w spadku?

Dzieci ojczyma z pierwszego małżeństwa są jego zstępnymi i należą do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. Brak kontaktu z ojcem nie pozbawia ich prawa do spadku. Mogłyby nie dziedziczyć tylko wtedy, gdyby skutecznie odrzuciły spadek, zostały uznane za niegodne dziedziczenia, zawarły ze spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo gdyby testament wprowadzał inne rozrządzenia.

Pasierb nie jest automatycznie dzieckiem spadkodawcy w rozumieniu zasad dziedziczenia ustawowego. To, czy pasierb dziedziczy po ojczymie, zależy od konkretnych okoliczności. Jeżeli ojczym nie przysposobił pasierba i nie sporządził testamentu na jego rzecz, pasierb zwykle nie dziedziczy po ojczymie w pierwszej kolejności. Wyjątek z art. 934¹ Kodeksu cywilnego dotyczy dopiero sytuacji, gdy brak jest małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, a do dziedziczenia dochodzą dzieci małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku.

Jeżeli więc ojczym miał własne dzieci, a w chwili jego śmierci żyła jeszcze jego żona, czyli mama, pasierbowie co do zasady nie dziedziczą po nim ustawowo. Dziedziczą natomiast po swojej mamie, a więc mogą przejąć tę część majątku, którą mama miała już samodzielnie oraz tę, którą nabyła wcześniej po mężu.

Zobacz również: dziedziczenie pasierba po ojczymie

Sąd czy notariusz przy dziedziczeniu po dwóch osobach?

Prawo do spadku można potwierdzić na dwa sposoby: przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Oba dokumenty potwierdzają, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Jeżeli zmarły pozostawił testament, dochodzi do tego dodatkowo otwarcie testamentu po śmierci, które jest odrębną czynnością.

Notariusz będzie dobrym rozwiązaniem wtedy, gdy znane są wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, wszyscy mogą stawić się u notariusza albo działać przez prawidłowo umocowanych pełnomocników, nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, nie ma wątpliwości co do testamentu, a spadek otworzył się po 1 lipca 1984 r.

W opisanej sprawie notariusz może być możliwy przy spadku po mamie, jeżeli Pani i siostra jesteście jedynymi spadkobiercami, nie ma testamentu albo jest on bezsporny oraz wszystkie zainteresowane osoby mogą uczestniczyć w czynności. Natomiast sprawa po ojczymie prawdopodobnie będzie wymagała sądu, skoro dzieci ojczyma są nieznane albo nie wiadomo, gdzie przebywają.

Przed notariuszem nie da się pominąć potencjalnych spadkobierców. Notariusz nie przeprowadza procedury poszukiwania spadkobierców przez ogłoszenie w taki sposób jak sąd. Jeżeli nie można ustalić danych lub adresów dzieci ojczyma, bezpieczniejszą drogą będzie wniosek do sądu.

Zobacz również: postępowanie spadkowe w sądzie czy u notariusza

Łączne rozstrzygnięcie dwóch spraw spadkowych

Co do zasady stwierdzenie nabycia spadku dotyczy konkretnego spadkodawcy. Można jednak złożyć jeden wniosek obejmujący spadek po dwóch osobach albo wnosić o połączenie spraw do łącznego rozpoznania, jeżeli sprawy są ze sobą powiązane i właściwy jest ten sam sąd. Podstawą takiego połączenia jest art. 219 Kodeksu postępowania cywilnego.

Połączenie spraw ma charakter techniczny. Nie znaczy to, że powstaje jedna wspólna sprawa spadkowa. Sąd nadal musi oddzielnie ustalić datę śmierci, krąg spadkobierców, podstawę dziedziczenia i udziały dla każdego spadkodawcy.

Właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, decyduje miejsce, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy. Jeżeli mama i ojczym mieli to samo ostatnie miejsce zwykłego pobytu, złożenie jednego wniosku do tego samego sądu będzie praktycznie uzasadnione.

We wniosku warto wyraźnie wskazać, że chodzi o łączne rozstrzygnięcie dwóch spraw spadkowych, opisać kolejność śmierci oraz wyjaśnić, dlaczego rozstrzygnięcie po ojczymie wpływa na późniejsze dziedziczenie po mamie.

Jak przygotować wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego jako sąd spadku. We wniosku należy podać dane spadkodawcy, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, podstawę dziedziczenia, znanych spadkobierców oraz żądanie stwierdzenia nabycia spadku. Jeżeli sprawa dotyczy dwóch osób, każde żądanie trzeba opisać oddzielnie.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• odpis aktu zgonu każdego spadkodawcy,
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo i zmianę nazwiska, np. akty urodzenia oraz akty małżeństwa,
• testament, jeżeli istnieje, najlepiej w oryginale,
• odpis księgi wieczystej lub numer księgi wieczystej nieruchomości,
• odpisy wniosku i załączników dla uczestników,
• potwierdzenie uiszczenia opłat sądowych,
• informacje o nieznanych spadkobiercach, jeżeli nie można ustalić ich danych lub adresów.

We wniosku trzeba wskazać wszystkich znanych uczestników postępowania. Nie należy pomijać dzieci ojczyma tylko dlatego, że rodzina nie utrzymywała z nimi kontaktu. Jeżeli nie zna się ich adresów, trzeba to wyjaśnić i zawnioskować o czynności sądu właściwe dla takiej sytuacji, w tym ewentualnie o wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie

Jeżeli nie wiadomo, kto jest spadkobiercą albo nie ma pewności, czy wszyscy spadkobiercy zostali ujawnieni, sąd może zarządzić wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie. Procedura ta wynika z art. 672 i następnych Kodeksu postępowania cywilnego.

Ogłoszenie powinno zawierać dane pozwalające zidentyfikować spadkodawcę, datę śmierci, wskazanie majątku pozostałego po spadkodawcy oraz wezwanie, aby spadkobiercy w terminie 3 miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu zgłosili i udowodnili nabycie spadku. Ogłoszenie podaje się publicznie w sposób przewidziany przez przepisy, a koszty ogłoszenia obciążają co do zasady wnioskodawcę jako wydatki postępowania.

Po upływie 3 miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu sąd wyznacza rozprawę w celu rozpoznania zgłoszonych żądań. Jeżeli nikt się nie zgłosi albo zgłaszający nie udowodni swoich praw, sąd stwierdza nabycie spadku przez osoby, których prawa zostały wykazane, a w braku takich osób przez ostatniego spadkobiercę ustawowego przewidzianego w przepisach.

W praktyce ta procedura znacząco wydłuża sprawę. Jest jednak potrzebna, gdy bez niej postanowienie mogłoby naruszać prawa nieustalonych spadkobierców, na przykład dzieci ojczyma z wcześniejszego małżeństwa.

Koszty sądowe i notarialne

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł od każdego spadkodawcy. Jeżeli w jednym piśmie umieszczono żądanie dotyczące dwóch spadkodawców, opłata jest pobierana od każdego z nich odrębnie, czyli zasadniczo 200 zł.

Do tego może dojść opłata za wpis w Rejestrze Spadkowym, koszty odpisów, koszty korespondencji, ewentualne koszty ogłoszeń oraz wynagrodzenie pełnomocnika, jeżeli strona korzysta z pomocy prawnika. Koszt ogłoszenia zależy od sposobu publikacji i decyzji sądu, dlatego nie powinno się przyjmować jednej stałej kwoty dla każdej sprawy.

U notariusza koszty zależą od rodzaju czynności. Maksymalna taksa za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego wynosi 50 zł netto, za protokół dziedziczenia 100 zł netto, a do tego dolicza się VAT, koszty wypisów i ewentualne dodatkowe czynności, np. otwarcie i ogłoszenie testamentu albo protokół przyjęcia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. W konkretnej kancelarii warto poprosić o pełną kalkulację przed terminem czynności.

Oddzielne zgłoszenia po każdej osobie

Przy dziedziczeniu kolejno po matce i ojczymie powstają dwa odrębne nabycia. Termin podatkowy oraz możliwość zwolnienia trzeba oceniać osobno dla każdego spadkodawcy i każdego spadkobiercy. Szczegółowe zasady omawia artykuł: termin na zgłoszenie spadku.

Co zrobić krok po kroku?

1. Sprawdź księgę wieczystą mieszkania i ustal, czy mama i ojczym mieli wspólność majątkową, udziały po 1/2, czy inny tytuł własności.
2. Ustal, czy ojczym i mama zostawili testamenty.
3. Zbierz akty stanu cywilnego: akty zgonu, akty urodzenia, akty małżeństwa oraz dokumenty potwierdzające zmianę nazwisk.
4. Ustal znanych spadkobierców po ojczymie i po mamie, w tym dzieci ojczyma z pierwszego małżeństwa.
5. Jeżeli wszyscy spadkobiercy po mamie są znani i zgodni, rozważ notarialne poświadczenie dziedziczenia po mamie.
6. Jeżeli dzieci ojczyma są nieznane lub nie da się ustalić ich miejsca pobytu, przygotuj wniosek sądowy i zawnioskuj o odpowiednią procedurę ogłoszeniową.
7. Po uzyskaniu dokumentów potwierdzających dziedziczenie złóż zgłoszenie podatkowe, a następnie rozważ dział spadku albo zniesienie współwłasności mieszkania.

FAQ

Czy ja jako pasierb dziedziczę po ojczymie?

Nie zawsze. Sam fakt bycia pasierbem zwykle nie daje prawa do dziedziczenia po ojczymie w pierwszej kolejności. Inaczej może być, jeżeli ojczym Pana lub Panią przysposobił, sporządził testament albo zachodzi wyjątkowa sytuacja z art. 934¹ Kodeksu cywilnego.

Czy dzieci ojczyma trzeba wskazać we wniosku?

Tak, jeżeli są znane albo wiadomo, że mogą istnieć. Dzieci ojczyma są jego spadkobiercami ustawowymi, więc nie można ich pominąć tylko dlatego, że nie utrzymywały kontaktu z rodziną.

Czy można zrobić jedną sprawę po mamie i ojczymie?

Często można złożyć jeden wniosek albo zawnioskować o połączenie spraw, zwłaszcza gdy właściwy jest ten sam sąd i sprawy są ze sobą powiązane. Sąd i tak rozstrzyga dziedziczenie po każdej osobie odrębnie.

Kiedy notariusz nie wystarczy?

Notariusz zwykle nie wystarczy, gdy nie są znani wszyscy potencjalni spadkobiercy, nie można ustalić ich adresów, istnieje spór co do dziedziczenia albo są wątpliwości dotyczące testamentu. Wtedy potrzebne jest postępowanie sądowe.

Czy brak kontaktu dziecka z ojczymem pozbawia je spadku?

Nie. Dziecko spadkodawcy dziedziczy po nim ustawowo niezależnie od tego, czy utrzymywało z nim kontakt. Wyłączenie od dziedziczenia wymaga szczególnej podstawy prawnej, np. odrzucenia spadku, zrzeczenia się dziedziczenia albo uznania za niegodnego.

Kiedy zgłosić spadek do urzędu skarbowego?

Najbliższa rodzina, która chce skorzystać ze zwolnienia podatkowego, powinna złożyć zgłoszenie SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Podsumowanie

Dziedziczenie po mamie i ojczymie wymaga ustalenia dwóch odrębnych porządków dziedziczenia. Po ojczymie dziedziczą przede wszystkim jego dzieci oraz małżonek, a po mamie jej dzieci. To, że ktoś był pasierbem, nie oznacza automatycznie dziedziczenia po ojczymie, chyba że doszło do przysposobienia, istnieje testament albo zachodzi wyjątkowa ustawowa sytuacja.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są znani i zgodni, sprawę można czasem załatwić u notariusza. Gdy jednak trzeba ustalić dzieci ojczyma, ich adresy albo wezwać spadkobierców przez ogłoszenie, właściwa będzie droga sądowa. Po potwierdzeniu nabycia spadku należy pamiętać o zgłoszeniu podatkowym oraz o dalszym dziale spadku lub zniesieniu współwłasności nieruchomości.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 924, art. 925, art. 931 oraz art. 934¹ - Internetowy System Aktów Prawnych.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 219, art. 628 oraz art. 669-676 - Internetowy System Aktów Prawnych.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 - Internetowy System Aktów Prawnych.
• Prawo o notariacie, przepisy o akcie poświadczenia dziedziczenia - Internetowy System Aktów Prawnych.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Internetowy System Aktów Prawnych.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.