Formalności spadkowe po śmierci rodzica

Od czego zacząć formalności spadkowe po śmierci rodzica?

Po śmierci rodzica należy ustalić, czy pozostawił testament, jakie składniki majątku wchodzą do spadku oraz kto może być spadkobiercą ustawowym lub testamentowym. Jeżeli w skład spadku wchodzi mieszkanie, bank, księga wieczysta ani notariusz obsługujący sprzedaż nie poprzestaną na samym akcie zgonu. Potrzebny będzie dokument potwierdzający, kto nabył spadek.

Takim dokumentem jest prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Oba dokumenty potwierdzają krąg spadkobierców i ich udziały w spadku. Dopiero na tej podstawie można bezpiecznie ujawnić prawa w księdze wieczystej, rozliczyć spadek podatkowo i przygotować sprzedaż nieruchomości.

W opisanej sytuacji, jeżeli mama zostawiła testament notarialny powołujący jedną osobę do całego spadku, w pierwszej kolejności trzeba doprowadzić do ujawnienia testamentu i potwierdzenia dziedziczenia. Siostra, mimo że może nie dziedziczyć na podstawie testamentu, nadal jest osobą, która wchodziłaby w rachubę przy dziedziczeniu ustawowym, dlatego jej dane powinny zostać wskazane w postępowaniu.

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie

Postępowanie sądowe wszczyna się przez złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Właściwy jest co do zasady sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, znaczenie może mieć miejsce położenia majątku spadkowego lub jego części.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu, znanych spadkobierców ustawowych i testamentowych, a także informację, czy istnieje testament. W przypadku dziedziczenia testamentowego warto od razu zażądać stwierdzenia nabycia spadku na podstawie testamentu.

Do wniosku najczęściej dołącza się:

• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy;
• odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, np. akty urodzenia dzieci, a w razie zmiany nazwiska także akty małżeństwa;
• testament, o ile został sporządzony i konieczne jest otwarcie testamentu;
• odpis wniosku i załączników dla uczestników postępowania;
• dowód uiszczenia opłaty sądowej i opłaty za wpis w Rejestrze Spadkowym;
• oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, jeżeli były wcześniej składane.

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Dodatkowo pobierana jest opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie składane są także inne wnioski, np. o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, mogą pojawić się odrębne opłaty.

Obecność wszystkich uczestników na rozprawie nie zawsze jest konieczna, ale sąd musi ich zawiadomić i dać im możliwość zajęcia stanowiska. Jeżeli siostra mieszka za granicą, w praktyce można podać jej aktualny adres zagraniczny. Może ona też ustanowić pełnomocnika procesowego, jeżeli chce, aby ktoś reprezentował ją w sprawie sądowej.

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Drugą drogą jest notarialne poświadczenie dziedziczenia. To rozwiązanie jest zwykle szybsze, ale wymaga zgodności uczestników i osobistego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, a także osób, na rzecz których ustanowiono zapis windykacyjny.

Notariusz nie może sporządzić aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli ujawni się spór co do osoby spadkobiercy, ważności testamentu, istnienia innego testamentu albo udziałów w spadku. W takiej sytuacji sprawa powinna trafić do sądu.

Przy poświadczeniu dziedziczenia notariusz sporządza protokół dziedziczenia, otwiera i ogłasza testament, jeżeli jest to potrzebne, a następnie sporządza akt poświadczenia dziedziczenia i rejestruje go w systemie teleinformatycznym. Dopiero zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutek podobny do prawomocnego postanowienia sądu. Warto przy tym wiedzieć, jak wygląda samo otwarcie testamentu po śmierci i czy istnieje na to wyznaczony termin.

W praktyce przed wizytą u notariusza trzeba przygotować m.in. akt zgonu, akty stanu cywilnego spadkobierców, testament, numery PESEL oraz dokumenty dotyczące majątku, jeśli są potrzebne do dalszych czynności. Koszt notarialny zależy od zakresu czynności i liczby wypisów, dlatego warto poprosić kancelarię o pełną kalkulację przed umówieniem spotkania.

Testament a prawa rodzeństwa

Jeżeli testament skutecznie powołuje jednego spadkobiercę do całego spadku, to co do zasady ta osoba dziedziczy majątek po zmarłym rodzicu. Rodzeństwo pominięte w testamencie nie dziedziczy wtedy udziału w mieszkaniu tylko dlatego, że dziedziczyłoby z ustawy.

Nie oznacza to jednak, że rodzeństwo zawsze traci wszystkie roszczenia. Jeżeli siostra należałaby do kręgu osób uprawnionych do zachowku, może rozważać roszczenie pieniężne o zachowek po rodzicu, chyba że zachodzą okoliczności wyłączające albo ograniczające takie roszczenie, np. skuteczne wydziedziczenie, zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku w określonych warunkach albo uznanie za niegodnego dziedziczenia.

Jeżeli natomiast testament okaże się nieważny, zostanie skutecznie podważony albo nie obejmuje całego spadku, mogą dojść do głosu zasady dziedziczenia ustawowego. Wtedy krąg spadkobierców i ich udziały trzeba ustalić według Kodeksu cywilnego.

Odrębną grupą sytuacji są sprawy z testamentem sporządzonym poza Polską. W praktyce pojawia się wtedy pytanie, jak traktować darowizna z kanady i testament zagraniczny albo testament z usa a spadek w polskim postępowaniu spadkowym.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. W prostych sprawach będzie to często dzień, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci rodzica i o tym, że dziedziczy z ustawy albo z testamentu, ale w bardziej złożonych sytuacjach moment ten może wymagać indywidualnej oceny.

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ogranicza to odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zawsze eliminuje wszystkie praktyczne problemy. Jeżeli w spadku mogą być długi, warto szybko ustalić skład majątku i rozważyć odrzucenie spadku zadłużonego.

Oświadczenie można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Jeżeli oświadczenie dotyczy małoletniego, a do jego złożenia potrzebna jest zgoda sądu, termin może ulec zawieszeniu na czas trwania postępowania w tej sprawie.

Zgłoszenie spadku do urzędu skarbowego

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia należy pamiętać o podatku od spadków i darowizn. Dzieci, małżonek, rodzice, rodzeństwo i inne osoby z tzw. grupy zerowej mogą skorzystać ze zwolnienia podatkowego, ale muszą złożyć formularz SD-Z2 we właściwym urzędzie skarbowym.

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Przekroczenie terminu może oznaczać utratę zwolnienia i konieczność zapłaty podatku według zasad właściwych dla danej grupy podatkowej.

Jeżeli nabycie spadku jest stwierdzone aktem notarialnym obejmującym czynność, przy której notariusz działa jako płatnik, obowiązki mogą wyglądać inaczej. Przy typowym dziedziczeniu po rodzicu najczęściej trzeba jednak dopilnować formularza SD-Z2 samodzielnie.

Sprzedaż mieszkania odziedziczonego po rodzicu

Sprzedaż mieszkania jest możliwa po formalnym potwierdzeniu dziedziczenia. Jeżeli testament powołuje jednego spadkobiercę do całości spadku i testament nie zostanie skutecznie podważony, to ta osoba może sprzedać nieruchomość jako właściciel. Zgoda siostry nie jest wtedy potrzebna do samej sprzedaży, choć siostra może mieć ewentualne roszczenie o zachowek. Podobnie wygląda sprzedaż mieszkania z testamentu gdy żyje drugi rodzic, gdy lokal został zapisany jednej osobie.

Jeżeli jednak mieszkanie przypadnie kilku osobom, wszyscy współwłaściciele muszą uczestniczyć w sprzedaży albo ustanowić pełnomocnika. Gdy spadkobiercy chcą najpierw ustalić, komu przypadnie mieszkanie i kto kogo spłaca, potrzebny może być dział spadku po stwierdzeniu nabycia.

Przy sprzedaży warto sprawdzić także skutki w podatku dochodowym. Dla nieruchomości nabytej w spadku pięcioletni termin, po którego upływie sprzedaż nie podlega PIT na zasadach dotyczących prywatnego zbycia nieruchomości, liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nieruchomość nabył albo wybudował spadkodawca. Jeżeli termin jeszcze nie upłynął, trzeba przeanalizować PIT-39 i ewentualną ulgę mieszkaniową.

Czy osoba mieszkająca za granicą może udzielić pełnomocnictwa?

Tak, osoba mieszkająca za granicą może udzielić pełnomocnictwa, ale forma dokumentu zależy od czynności. Do sprzedaży nieruchomości pełnomocnictwo musi być udzielone w formie aktu notarialnego. Zwykłe pisemne upoważnienie nie wystarczy do podpisania aktu sprzedaży mieszkania.

Jeżeli pełnomocnictwo jest sporządzane za granicą, najczęściej trzeba zadbać o formę notarialną zgodną z prawem miejsca sporządzenia dokumentu, apostille albo legalizację oraz tłumaczenie przysięgłe na język polski. Alternatywnie pełnomocnictwo może zostać sporządzone przed polskim konsulem, jeżeli dana placówka wykonuje taką czynność i spełnione są wymagania formalne.

Pełnomocnictwo powinno precyzyjnie wskazywać nieruchomość, zakres umocowania, możliwość ustalenia ceny, odbioru ceny, podpisania aktu notarialnego, składania oświadczeń podatkowych i wieczystoksięgowych oraz ewentualnie reprezentowania przed urzędami. Przy sprzedaży mieszkania notariusz przygotowujący akt powinien wcześniej zaakceptować treść pełnomocnictwa.

FAQ

Podsumowanie

Formalności spadkowe po śmierci rodzica najlepiej zacząć od ustalenia, czy istnieje testament i kto powinien uczestniczyć w sprawie. Następnie trzeba wybrać drogę: sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz sprawdzi się tylko wtedy, gdy wszyscy zainteresowani są zgodni i mogą stawić się osobiście.

Po potwierdzeniu dziedziczenia trzeba dopilnować zgłoszenia SD-Z2, ewentualnego działu spadku, wpisów w księdze wieczystej i podatkowych skutków sprzedaży mieszkania. Gdy jedna z osób mieszka za granicą, sprzedaż nadal może być możliwa, ale pełnomocnictwo do nieruchomości musi mieć właściwą formę i zostać zaakceptowane przez notariusza.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
6. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.