Śmierć opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej a spadek

Śmierć opiekuna prawnego osoby ubezwłasnowolnionej – co zrobić najpierw?

Jeżeli opiekun prawny osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej zmarł, sama osoba ubezwłasnowolniona nie zostaje z tego powodu pozbawiona ochrony prawnej. Trzeba jednak jak najszybciej zawiadomić sąd opiekuńczy, który prowadził sprawę opieki, o śmierci opiekuna i złożyć wniosek o ustanowienie nowego opiekuna prawnego.

W praktyce wniosek może złożyć członek rodziny, placówka opiekuńcza albo inna osoba, która ma wiedzę o sytuacji osoby ubezwłasnowolnionej. Jeżeli sprawa jest pilna, warto opisać sądowi konkretne czynności, które trzeba wykonać: odbiór korespondencji, rozmowy z bankiem, udział w sprawie spadkowej, zabezpieczenie mieszkania albo płatności związane z pobytem w zakładzie opiekuńczym.

Dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekuna prawnego. Jeżeli osoba jest ubezwłasnowolniona częściowo, zasadą jest ustanowienie kuratora. W sprawie spadkowej sąd powinien zadbać, aby uczestnik niezdolny do działania był prawidłowo reprezentowany, zwłaszcza z uwagi na ubezwłasnowolnienie.

Osoba ubezwłasnowolniona jako spadkobierca

Ubezwłasnowolnienie nie odbiera prawa do dziedziczenia. Osoba ubezwłasnowolniona może być spadkobiercą ustawowym albo testamentowym, może nabyć udział w mieszkaniu i może odpowiadać za długi spadkowe na zasadach wynikających z Kodeksu cywilnego. Różnica polega na tym, że w sprawach majątkowych nie działa samodzielnie, lecz przez opiekuna prawnego albo kuratora. Szerzej o tym, jak traktowany jest majątek osoby ubezwłasnowolnionej a spadek, decyduje zakres uprawnień przedstawiciela.

Jeżeli zmarły ojciec nie pozostawił testamentu, a spadkobiercami ustawowymi są tylko żona i jedno dziecko, zastosowanie ma art. 931 Kodeksu cywilnego. Małżonek i dziecko dziedziczą wtedy po 1/2 spadku. Jeżeli dzieci jest więcej, udziały oblicza się inaczej, przy czym udział małżonka dziedziczącego razem z dziećmi nie może być mniejszy niż 1/4 całego spadku.

W praktyce dziedziczenie przez ubezwłasnowolnionego wymaga nie tyle pominięcia tej osoby, ile prawidłowej reprezentacji jej interesów. Sąd nie powinien prowadzić sprawy tak, jakby osoba ubezwłasnowolniona mogła sama składać oświadczenia i podejmować decyzje procesowe.

Mieszkanie po zmarłym małżonku – jaki udział zachowa osoba ubezwłasnowolniona?

Jeżeli mieszkanie było objęte małżeńską wspólnością majątkową, najpierw trzeba oddzielić udział należący już do żyjącego małżonka od udziału wchodzącego do spadku. Co do zasady połowa mieszkania należy do żyjącego małżonka jako jego własny udział w majątku wspólnym, a dopiero druga połowa wchodzi do spadku po zmarłym.

Przy założeniu, że spadkobiercami są tylko żona i córka, żona dziedziczy 1/2 z udziału zmarłego męża. W rezultacie zachowuje swoją dotychczasową połowę mieszkania i nabywa jeszcze 1/4 mieszkania ze spadku. Łącznie ma więc 3/4 udziału w mieszkaniu, a córka 1/4 udziału.

Ten wynik może się zmienić, jeżeli istniał testament, rozdzielność majątkowa, wcześniejsze darowizny, umowa majątkowa małżeńska, większa liczba dzieci albo spór co do tego, czy mieszkanie rzeczywiście było majątkiem wspólnym. W takiej sytuacji udziały trzeba obliczyć na podstawie dokumentów dotyczących nieruchomości i stanu rodzinnego spadkodawcy.

Kredyt po zmarłym opiekunie i odpowiedzialność za długi

Przy kredycie najważniejsze jest ustalenie, kto był stroną umowy kredytowej. Jeżeli kredytobiorcą był tylko ojciec, jego zobowiązanie wchodzi do spadku i przechodzi na spadkobierców. Jeżeli kredytobiorcami byli oboje małżonkowie, żyjący małżonek może nadal odpowiadać wobec banku jako współkredytobiorca, niezależnie od tego, że jednocześnie jest spadkobiercą.

Jeżeli kredyt był zabezpieczony hipoteką na mieszkaniu, trzeba pamiętać, że hipoteka obciąża nieruchomość. Ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe z dobrodziejstwem inwentarza dotyczy odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe, ale nie oznacza automatycznego wykreślenia hipoteki ani zwolnienia nieruchomości z zabezpieczenia.

Warto nie ograniczać się do samej informacji o wysokości rat. Potrzebne są: umowa kredytu, aktualne saldo zadłużenia, informacja o ewentualnym ubezpieczeniu kredytu, księga wieczysta mieszkania i dokumenty potwierdzające krąg spadkobierców.

Przyjęcie lub odrzucenie spadku przez osobę ubezwłasnowolnioną

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Termin na złożenie oświadczenia wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. W przypadku osoby ubezwłasnowolnionej czynności dokonuje jej przedstawiciel ustawowy, a nie sama osoba ubezwłasnowolniona.

Aktualnie brak oświadczenia w terminie nie oznacza prostego przyjęcia spadku. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To istotna zmiana względem dawnych zasad, dlatego starsze informacje mówiące o automatycznym prostym przyjęciu spadku są obecnie nieaktualne.

Jeżeli w imieniu osoby pozostającej pod opieką ma zostać złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku albo o prostym przyjęciu spadku, potrzebne jest zezwolenie sądu. Co ważne, gdy złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o zezwolenie. W toku sprawy o stwierdzenie nabycia spadku właściwy do wydania takiego zezwolenia może być sąd spadku.

Właśnie dlatego reprezentacja osoby ubezwłasnowolnionej powinna być wyjaśniona przed składaniem oświadczeń spadkowych. Jeżeli poprzedni opiekun zmarł, najpierw trzeba ustalić, kto może działać w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej i czy dana czynność wymaga osobnego zezwolenia sądu.

Ochrona przed długami spadkowymi

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność do wartości ustalonego stanu czynnego spadku, ale nie usuwa samych długów. Dla osoby ubezwłasnowolnionej szczególnie ważne jest prawidłowe wykazanie aktywów i zobowiązań. Szczegółowe zasady omawia artykuł: dobrodziejstwo inwentarza i spis inwentarza.

Jak przeprowadzić sprawę spadkową, gdy jednym ze spadkobierców jest osoba ubezwłasnowolniona?

Sprawę można co do zasady przeprowadzić w sądzie przez wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia. Przy udziale osoby ubezwłasnowolnionej częściej praktycznie bezpieczniejsza okazuje się droga sądowa, zwłaszcza gdy nie ma jeszcze nowego opiekuna, są długi albo potrzebne jest zezwolenie sądu na określoną czynność. Pokazuje to, jak prowadzić spadek z ubezwłasnowolnionym spadkobiercą.

Do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców, dokumenty dotyczące testamentu, jeżeli istnieje, oraz informacje o osobie ubezwłasnowolnionej i jej przedstawicielu. Jeżeli opiekun prawny zmarł, należy wskazać tę okoliczność i poinformować sąd, że konieczne jest zapewnienie prawidłowej reprezentacji.

Po uzyskaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia można porządkować sprawy dalsze: rozmowy z bankiem, ujawnienie praw w księdze wieczystej, ewentualny dział spadku, rozliczenia między spadkobiercami oraz sprawy podatkowe.

FAQ

Czy osoba ubezwłasnowolniona dziedziczy po swoim małżonku?

Tak. Ubezwłasnowolnienie nie pozbawia prawa do spadku. Osoba ubezwłasnowolniona dziedziczy na takich samych zasadach jak inni spadkobiercy, ale w czynnościach prawnych i procesowych musi być prawidłowo reprezentowana.

Czy po śmierci opiekuna prawnego trzeba ustanowić nowego opiekuna?

Tak. Jeżeli osoba jest całkowicie ubezwłasnowolniona, potrzebuje opiekuna prawnego. Po śmierci dotychczasowego opiekuna należy zawiadomić sąd opiekuńczy i wnioskować o ustanowienie nowego opiekuna.

Czy brak oświadczenia o przyjęciu spadku oznacza dzisiaj proste przyjęcie spadku?

Nie. Obecnie brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości aktywów spadku, ale nie zwalnia z potrzeby ustalenia majątku i długów.

Czy można odrzucić spadek w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej?

Można, ale co do zasady wymaga to zezwolenia sądu. Dopiero po uzyskaniu zgody właściwy przedstawiciel może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy bank może żądać spłaty kredytu od osoby ubezwłasnowolnionej?

To zależy od podstawy odpowiedzialności. Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona była współkredytobiorcą, bank może traktować ją jako dłużnika z umowy. Jeżeli odpowiada tylko jako spadkobierca, znaczenie ma sposób przyjęcia spadku i wartość stanu czynnego spadku.

Podsumowanie

Po śmierci opiekuna prawnego trzeba rozdzielić dwie sprawy: opiekę nad osobą ubezwłasnowolnioną i dziedziczenie po zmarłym. Dziedziczenie osoby ubezwłasnowolnionej jest w pełni dopuszczalne: zachowuje ona swój udział w majątku wspólnym i powinna być chroniona przez sąd oraz prawidłowo ustanowionego przedstawiciela.

W opisanej sytuacji najczęściej należy zawiadomić sąd opiekuńczy o śmierci opiekuna, ustanowić nowego opiekuna, ustalić skład spadku, zweryfikować kredyt i przeprowadzić postępowanie spadkowe. Jeżeli w grę wchodzi odrzucenie spadku albo proste przyjęcie spadku w imieniu osoby pozostającej pod opieką, potrzebne może być zezwolenie sądu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 1012, art. 1015 i art. 1031.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 155-156.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 640 i art. 640¹.

4. Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych - Dz.U. 2018 poz. 770, w szczególności art. 40.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.