Spadek dla osoby chorej psychicznie – jak chronić majątek?

Dziedziczenie po matce i żonie

W pierwszej kolejności trzeba ustalić, czy zmarła mama pozostawiła testament. Jeżeli testament istnieje, o dziedziczeniu decyduje jego treść, z zastrzeżeniem przepisów o zachowku i ewentualnej nieważności testamentu. Jeżeli testamentu nie ma, stosuje się dziedziczenie ustawowe.

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanej sytuacji, przy braku testamentu, spadkobiercami po mamie są: ojciec, pan Mateusz i siostra. Każde z nich dziedziczy po 1/3 spadku. Ważne jest jednak to, że jeżeli rodzice mieli wspólność majątkową małżeńską, do spadku po mamie wchodzi zasadniczo tylko jej udział w majątku wspólnym, najczęściej 1/2. Druga połowa już wcześniej należała do ojca i nie jest dziedziczona.

Oznacza to, że przy założeniu równych udziałów małżonków i braku innych składników lub szczególnych rozliczeń ojciec będzie miał łącznie 2/3 majątku objętego wcześniej wspólnością, a pan Mateusz i siostra po 1/6. Jeżeli w skład majątku wchodzą nieruchomości, udziały te mogą zostać ujawnione w księgach wieczystych, a później rozliczone w dziale spadku.

Sam fakt leczenia psychiatrycznego nie powoduje, że dana osoba traci prawo do spadku. Jeżeli w sprawie występuje spadkobierca z zaburzeniami psychicznymi, trzeba odróżnić jego prawo do dziedziczenia od zdolności do samodzielnego i świadomego zarządzania odziedziczonym majątkiem.

Czy można pominąć osobę chorą psychicznie przy spadku?

Nie można pominąć spadkobiercy tylko dlatego, że choruje psychicznie, leczy się psychiatrycznie, ma trudności z pracą albo rodzina obawia się, że źle rozporządzi majątkiem. Takie okoliczności mogą mieć znaczenie dla oceny potrzeby wsparcia tej osoby, ale nie pozbawiają jej automatycznie prawa do dziedziczenia.

Pominięcie może wynikać z ważnego testamentu, ale nawet wtedy osoba najbliższa może mieć roszczenie o zachowek, jeżeli spełnia ustawowe warunki i nie została skutecznie wydziedziczona. Wydziedziczenie wymaga konkretnej podstawy przewidzianej w Kodeksie cywilnym i nie może opierać się wyłącznie na chorobie lub niepełnosprawności.

Rodzina nie powinna więc planować sprawy w taki sposób, aby przejąć udział siostry. Prawidłowe podejście polega na ustaleniu jej praw spadkowych, a następnie rozważeniu, czy potrzebuje wsparcia prawnego przy zarządzaniu majątkiem.

Również samo ubezwłasnowolnienie nie stanowi podstawy do wyłączenia danej osoby od dziedziczenia. Może natomiast wpływać na sposób jej reprezentacji i dokonywania czynności dotyczących spadku.

Jak przeprowadzić postępowanie spadkowe?

Sprawę spadkową można przeprowadzić w sądzie albo u notariusza. W sądzie składa się wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu spadku, czyli co do zasady do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Gdy brak również tej podstawy, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Co do zasady dochodzi również opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie składany jest również wniosek o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, opłatę za tę czynność pobiera się odrębnie.

W postępowaniu sądowym trzeba wskazać wszystkich znanych spadkobierców i dołączyć dokumenty stanu cywilnego, przede wszystkim akt zgonu spadkodawcy oraz akty potwierdzające pokrewieństwo lub małżeństwo. Jeżeli jeden ze spadkobierców nie współpracuje, choruje albo nie chce iść do notariusza, sądowa droga jest zazwyczaj bezpieczniejsza. Podobne trudności pojawiają się w sprawie spadkowej z udziałem osoby niezdolnej do samodzielnego działania, na przykład gdy chodzi o sprawę spadkową z udziałem osoby chorej na Alzheimera.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia a stan zdrowia spadkobiercy

Notarialne poświadczenie dziedziczenia wymaga udziału wszystkich osób zainteresowanych w sposób przewidziany przez Prawo o notariacie oraz braku przeszkód do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia (APD). Nie oznacza to jednak, że wszystkie te osoby zawsze muszą jednocześnie stawić się w jednej kancelarii.

Art. 95ca Prawa o notariacie pozwala sporządzić projekt protokołu dziedziczenia. Poszczególne osoby zainteresowane mogą następnie potwierdzać dane zamieszczone w projekcie i wyrażać zgodę na sporządzenie protokołu zgodnie z tym projektem, także przed innymi notariuszami. Jeżeli wszystkie wymagane oświadczenia zostały prawidłowo złożone, protokół dziedziczenia może zostać spisany przy udziale co najmniej jednej osoby zainteresowanej.

Jest to ułatwienie organizacyjne, a nie sposób na pominięcie spadkobiercy, obejście wymogów jego reprezentacji lub przeprowadzenie czynności mimo sporu o dziedziczenie.

Osoba z zaburzeniami psychicznymi może uczestniczyć w czynności notarialnej, jeżeli pozwala na to jej sytuacja prawna i faktyczna oraz jest w stanie świadomie i swobodnie złożyć wymagane oświadczenia. Jeżeli notariusz poweźmie wątpliwość co do zdolności do czynności prawnych, powinien odmówić dokonania czynności w przypadkach przewidzianych ustawą.

Jeżeli spadkobierca nie może świadomie uczestniczyć w procedurze albo istnieje rzeczywisty spór dotyczący dziedziczenia, właściwsze może być sądowe stwierdzenie nabycia spadku. Sąd może również ocenić potrzebę odpowiedniej reprezentacji uczestnika postępowania.

Szerzej różnice przedstawia artykuł o tym, jak wygląda postępowanie spadkowe w sądzie czy u notariusza.

Przyjęcie lub odrzucenie spadku przez osobę z zaburzeniami psychicznymi

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Zgodnie z art. 1015 KC oświadczenie można co do zasady złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Brak oświadczenia w ustawowym terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza, z uwzględnieniem przewidzianych ustawą wyjątków. Nie oznacza natomiast, że długi spadkowe automatycznie znikają.

Sama diagnoza psychiatryczna nie powoduje, że oświadczenie musi składać ktoś z rodziny. Jeżeli spadkobierca nie został ubezwłasnowolniony i ma zdolność do czynności prawnych, zasadniczo działa samodzielnie. Należy jednak uwzględnić art. 82 KC, zgodnie z którym oświadczenie woli złożone w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest nieważne.

Odrzucenie spadku w imieniu osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych. W jej imieniu działa ustanowiony opiekun, który powinien kierować się dobrem osoby pozostającej pod opieką i chronić jej interes majątkowy.

Odrzucenie spadku wymaga prawidłowej reprezentacji, a jako czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem osoby pozostającej pod opieką wymaga odpowiedniego zezwolenia sądu. Nie można jednak przyjąć, że w każdej sytuacji zezwolenie wydaje wyłącznie sąd opiekuńczy.

Zgodnie z art. 640¹ § 1 KPC, jeżeli zezwolenie na proste przyjęcie lub odrzucenie spadku jest rozpoznawane w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, wydaje je sąd spadku. Jeżeli wniosek o takie zezwolenie został wcześniej skierowany do sądu opiekuńczego, po wszczęciu postępowania o stwierdzenie nabycia spadku podlega przekazaniu sądowi spadku, stosownie do art. 640¹ § 2 KPC.

Jeżeli postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku jeszcze się nie toczy, właściwość sądu należy ustalić według przepisów opiekuńczych i sytuacji proceduralnej. Nie należy automatycznie kierować każdego wniosku do sądu spadku.

Istotny jest również termin. Art. 1015 § 1² KC przewiduje zawieszenie biegu sześciomiesięcznego terminu na czas postępowania o wymagane zezwolenie sądu. Samo uzyskanie zezwolenia nie zastępuje jednak oświadczenia o odrzuceniu spadku, które następnie trzeba prawidłowo złożyć.

Przed podjęciem decyzji opiekun powinien ustalić skład spadku, ewentualne zadłużenie i skutki odrzucenia dla dalszych spadkobierców. Odrzucenie spadku nie zawsze jest korzystniejsze od przyjęcia go z dobrodziejstwem inwentarza.

W sprawach wymagających dodatkowej reprezentacji znaczenie może mieć także ustanowienie kuratora dla osoby wymagającej wsparcia. Trzeba jednak odróżniać kuratora osoby z niepełnosprawnością od opiekuna osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, ponieważ ich kompetencje nie są identyczne.

Co z osobą częściowo ubezwłasnowolnioną?

W przypadku częściowego ubezwłasnowolnienia nie można automatycznie stosować zasad przewidzianych dla opiekuna osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej. Trzeba ustalić charakter konkretnego oświadczenia, przepisy o ograniczonej zdolności do czynności prawnych oraz zakres uprawnień kuratora określony przez sąd.

Przy czynnościach dotyczących przyjęcia lub odrzucenia spadku szczególne znaczenie mają wymogi zgody lub reprezentacji wynikające z przepisów oraz forma oświadczenia określona w art. 1018 KC. Nie należy zakładać, że sama obecność członka rodziny albo kuratora przy składaniu oświadczenia wystarczy do jego ważności.

Jeżeli spadkobierca nie jest ubezwłasnowolniony, ale jego stan zdrowia budzi poważne wątpliwości co do rozumienia skutków prawnych, nie warto wymuszać szybkich oświadczeń. Trzeba równocześnie pilnować terminów spadkowych i rozważyć odpowiednie środki ochronne, ponieważ samo wszczęcie postępowania o ubezwłasnowolnienie nie zawiesza automatycznie terminu do przyjęcia lub odrzucenia spadku.

Ubezwłasnowolnienie siostry a ochrona spadku

Ubezwłasnowolnienie jest środkiem głęboko ingerującym w prawa osobiste, dlatego sąd nie orzeka go tylko dlatego, że rodzina obawia się roztrwonienia majątku. Potrzebne są konkretne przesłanki wynikające z Kodeksu cywilnego: choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne, które powodują, że dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

W sprawie pana Mateusza należy więc ocenić nie tylko diagnozę, ale przede wszystkim to, jak siostra funkcjonuje na co dzień: czy rozumie znaczenie czynności prawnych, czy potrafi ocenić konsekwencje sprzedaży udziału w nieruchomości, czy jest narażona na wykorzystanie przez osoby trzecie i w jakich konkretnych sprawach potrzebuje pomocy.

Jeżeli problem polega wyłącznie na odmiennym stylu życia, rezygnacji z pracy albo poglądzie, że pieniądze nie są najważniejsze, nie stanowi to samo w sobie podstawy do ubezwłasnowolnienia. Każda pełnoletnia osoba ma prawo dokonywać własnych wyborów życiowych i ekonomicznych, również takich, z którymi jej bliscy się nie zgadzają.

Jeżeli jednak zaburzenia psychiczne powodują rzeczywistą niezdolność kierowania swoim postępowaniem albo potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw, a określone czynności majątkowe stwarzają ryzyko konkretnej szkody, można rozważyć wystąpienie do sądu. Ocena musi dotyczyć sytuacji danej osoby, a nie interesu pozostałych członków rodziny.

Ubezwłasnowolnienie częściowe i całkowite

Ubezwłasnowolnienie całkowite dotyczy osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych, a dla niej ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może dotyczyć osoby pełnoletniej, gdy jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a dla niej ustanawia się kuratelę.

Jakie czynności może wykonywać osoba częściowo ubezwłasnowolniona?

Ograniczona zdolność do czynności prawnych nie oznacza całkowitego zakazu samodzielnego działania. Zakres uprawnień wynika przede wszystkim z art. 17–22 KC, a nie z samego podziału czynności na zwykły zarząd i czynności przekraczające zwykły zarząd.

• Art. 17 KC: z zastrzeżeniem ustawowych wyjątków do ważności czynności prawnej, przez którą osoba o ograniczonej zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego.
• Art. 18 KC: umowa zawarta bez wymaganej zgody może zostać potwierdzona na zasadach przewidzianych w tym przepisie. Do czasu rozstrzygnięcia kwestii potwierdzenia jej skuteczność pozostaje niepewna.
• Art. 19 KC: jeżeli jednostronna czynność prawna wymaga zgody przedstawiciela ustawowego, jej samodzielne dokonanie bez tej zgody jest nieważne. Nie stosuje się tutaj mechanizmu późniejszego potwierdzenia przewidzianego dla umów w art. 18 KC.
• Art. 20–22 KC: ustawa przewiduje sytuacje, w których osoba o ograniczonej zdolności może działać samodzielnie, między innymi w zakresie określonych drobnych bieżących umów życia codziennego oraz rozporządzania przedmiotami oddanymi jej do swobodnego użytku.

Osobne znaczenie ma art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi.

Nie można więc zakładać, że każdy kurator ma automatycznie prawo podpisywania umów sprzedaży, zawierania ugód czy rozporządzania udziałem spadkowym w imieniu osoby częściowo ubezwłasnowolnionej. Należy sprawdzić treść orzeczenia sądu i podstawę prawną konkretnej czynności.

Przy osobie całkowicie ubezwłasnowolnionej czynności prawnych dokonuje opiekun jako przedstawiciel ustawowy, z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z przepisów o opiece. Na ważniejsze decyzje dotyczące osoby lub jej majątku potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego, z uwzględnieniem szczególnych przepisów o właściwości sądu, takich jak art. 640¹ KPC.

Szerzej zagadnienie opisuje artykuł o tym, jak wygląda dziedziczenie przez osobę ubezwłasnowolnioną i jakie znaczenie ma ustanowienie opiekuna albo kuratora.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Trzeba jednak uwzględnić ustawowe ograniczenie dotyczące krewnych, którzy nie mogą zgłaszać wniosku, jeżeli osoba ma przedstawiciela ustawowego, z wyjątkiem sytuacji przewidzianych w przepisach. W sprawie opisanej w artykule taki wniosek może więc co do zasady złożyć ojciec albo brat.

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której wniosek dotyczy, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu. Uczestnikami postępowania są z mocy prawa między innymi osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz małżonek. W postępowaniu bierze udział prokurator.

Wniosek nie powinien być składany lekkomyślnie. Jeżeli ktoś występuje o ubezwłasnowolnienie w złej wierze albo lekkomyślnie, sąd może nałożyć grzywnę. Dlatego przed złożeniem wniosku należy zebrać dostępną dokumentację medyczną, opisać konkretne okoliczności świadczące o potrzebie ochrony i wskazać, jakie sprawy wymagają pomocy.

Dokumentacja medyczna ma znaczenie dowodowe, ale o istnieniu przesłanek ubezwłasnowolnienia rozstrzyga sąd, uwzględniając ustawowe kryteria i całokształt okoliczności sprawy.

Jak przeprowadza się postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Po wszczęciu sprawy sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek. Wysłuchanie odbywa się przy udziale biegłego psychologa oraz, zależnie od stanu zdrowia, biegłego lekarza psychiatry albo neurologa. Jeżeli porozumienie się z tą osobą nie jest możliwe, sąd odnotowuje to po wysłuchaniu biegłych.

Postępowanie wymaga opinii biegłych i szczegółowego ustalenia sytuacji osobistej, zdrowotnej, zawodowej oraz majątkowej osoby, której dotyczy wniosek. Sąd bada nie tylko rozpoznanie medyczne, ale też to, jakie sprawy ta osoba potrafi prowadzić samodzielnie i w jakich obszarach potrzebuje pomocy.

Jeżeli jest to potrzebne dla ochrony osoby lub jej mienia, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego. Doradcą tymczasowym powinien być przede wszystkim małżonek, krewny albo inna osoba bliska, jeżeli nie sprzeciwia się temu dobro osoby, której dotyczy wniosek.

Ustanowienie doradcy tymczasowego wywołuje skutki prawne określone w KPC, w tym ograniczenie zdolności do czynności prawnych osoby, dla której został ustanowiony, na zasadach przewidzianych w ustawie. Nie oznacza to jednak automatycznego przyznania doradcy nieograniczonego prawa do rozporządzania jej majątkiem.

W szczególnych przypadkach sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym, jeżeli na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy uzna to za niezbędne. Obserwacja może trwać do 6 tygodni, a wyjątkowo może zostać przedłużona do 3 miesięcy. Na takie postanowienie przysługuje zażalenie.

Opłata od wniosku o ubezwłasnowolnienie wynosi zasadniczo 100 zł, ale wnioskodawca powinien liczyć się również z zaliczkami na opinie biegłych. Ich wysokość zależy od konkretnego sądu, liczby opinii i zakresu badania. W odpowiednich sytuacjach możliwe jest ubieganie się o zwolnienie od kosztów sądowych.

Jeżeli osoba potrzebuje pomocy, ale zachowuje zdolność do czynności prawnych, należy rozważyć również mniej ingerujące środki wsparcia. Przykładem może być kurator dla osoby z niepełnosprawnością ustanawiany na podstawie art. 183 KRO, którego zakres uprawnień określa sąd opiekuńczy. Takie wsparcie nie jest tożsame z ubezwłasnowolnieniem.

Co dzieje się z majątkiem po ubezwłasnowolnieniu?

Ubezwłasnowolnienie nie powoduje przejścia majątku na rodzinę ani nie odbiera osobie prawa do jej udziału w spadku. Udział nadal należy do tej osoby. Zmienia się natomiast sposób działania w jej imieniu albo zakres kontroli nad czynnościami prawnymi.

Jeżeli do spadku należą nieruchomości, sprzedaż udziału, dział spadku z dopłatami, zniesienie współwłasności albo obciążenie nieruchomości wymagają dokładnego ustalenia, kto może skutecznie dokonać danej czynności i czy potrzebne jest zezwolenie sądu.

• Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona: działa za nią opiekun. Zgodnie z art. 175 w związku z przepisami o opiece, w szczególności art. 156 KRO, ważniejsze czynności dotyczące jej osoby lub majątku wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego, chyba że szczególny przepis przewiduje właściwość innego sądu.
• Osoba częściowo ubezwłasnowolniona: ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Trzeba ustalić zastosowanie art. 17–19 KC oraz treść orzeczenia dotyczącego kuratora. Sam fakt ustanowienia kurateli nie daje kuratorowi automatycznie pełnej kompetencji do reprezentowania i zarządzania majątkiem.
• Osoba nieubezwłasnowolniona: zachowuje zdolność do czynności prawnych, jeżeli nie występują inne ustawowe ograniczenia. Rodzina nie uzyskuje prawa do reprezentowania jej tylko na podstawie rozpoznania medycznego. Ważność konkretnych oświadczeń podlega jednak ocenie także w świetle art. 82 KC.

Przy umowach sprzedaży nieruchomości, dziale spadku czy zniesieniu współwłasności trzeba ponadto uwzględnić wymogi odpowiedniej formy czynności, ewentualny konflikt interesów między przedstawicielem a osobą reprezentowaną oraz konieczność ustanowienia odrębnego reprezentanta, jeżeli wynika to z przepisów.

Jeżeli opiekun lub kurator sam jest współspadkobiercą i zamierza nabyć udział osoby reprezentowanej, nie można pomijać problemu sprzeczności interesów. Właściwy sposób reprezentacji i potrzebne zezwolenia należy wówczas ustalić przed podpisaniem umowy albo zawarciem ugody.

W rodzinnych sprawach spadkowych często lepszym rozwiązaniem niż spór jest taki dział spadku, który zabezpiecza interes osoby wymagającej pomocy, na przykład przez przyznanie jej odpowiedniego składnika majątku, ustalenie spłat odpowiadających wartości udziału albo pozostawienie nieruchomości we współwłasności do czasu wyjaśnienia sytuacji prawnej.

Nie można jednak z góry zakładać, że pozostawienie nieruchomości lub określony sposób spłat zawsze będzie korzystny. Ocenie powinny podlegać wartość majątku, potrzeby spadkobiercy, koszty utrzymania nieruchomości, dostępność środków i ryzyko konkretnej szkody.

Najczęstsze pytania dotyczące ochrony spadku

Czy do sprawy spadkowej trzeba najpierw ubezwłasnowolnić spadkobiercę?

Nie. Jeżeli spadkobierca może prawidłowo i świadomie dokonywać wymaganych czynności, ubezwłasnowolnienie nie jest konieczne. Nawet gdy jego stan zdrowia utrudnia osobisty udział w sprawie, należy najpierw ustalić, czy możliwe są odpowiednie rozwiązania proceduralne i mniej ingerujące środki wsparcia. Postępowanie spadkowe i postępowanie o ubezwłasnowolnienie służą różnym celom.

Czy opiekun może sprzedać odziedziczony udział bez zgody sądu?

W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej sprzedaż udziału w nieruchomości co do zasady należy do ważniejszych czynności dotyczących jej majątku i wymaga odpowiedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Należy także zbadać, czy opiekun nie pozostaje w konflikcie interesów z osobą reprezentowaną. Samo ustanowienie opieki nie daje prawa do dowolnego rozporządzania odziedziczonym majątkiem.

Czy osoba częściowo ubezwłasnowolniona może samodzielnie podpisać umowę działu spadku?

Nie można odpowiedzieć na to pytanie bez ustalenia treści umowy i sytuacji prawnej spadkobiercy. Umowny dział spadku zwykle wiąże się z rozporządzaniem prawami lub zaciąganiem zobowiązań, dlatego zastosowanie mogą znaleźć art. 17 i 18 KC. Trzeba również sprawdzić zakres kurateli, ewentualne wymogi zezwolenia sądu i formę czynności. Przy jednostronnych oświadczeniach znaczenie ma także art. 19 KC.

Czy kurator może podejmować wszystkie decyzje majątkowe za spadkobiercę?

Nie. Zakres uprawnień zależy od rodzaju kurateli, przepisów oraz postanowienia sądu. W przypadku osoby częściowo ubezwłasnowolnionej art. 181 § 1 KRO przewiduje reprezentację i zarząd majątkiem przez kuratora tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi. Kurator ustanowiony w celu udzielania pomocy nie uzyskuje z tego powodu automatycznie prawa do sprzedaży nieruchomości czy zawierania umów w imieniu podopiecznego.

Czy można podważyć czynność dokonaną przez osobę z zaburzeniami psychicznymi?

Tak, jeżeli zachodzą ustawowe podstawy. Zgodnie z art. 82 KC nieważne jest oświadczenie woli złożone w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Samo rozpoznanie choroby nie wystarcza jednak do stwierdzenia nieważności. Konieczne jest ustalenie stanu osoby w chwili dokonania konkretnej czynności, często na podstawie dokumentacji medycznej i opinii biegłego. Odrębne zasady dotyczą czynności dokonywanych przez osoby ubezwłasnowolnione.

Jeżeli wątpliwości dotyczą testamentu sporządzonego przez spadkodawcę, pomocny jest artykuł Testament osoby chorej psychicznie lub z demencją.

Czy można zmienić albo uchylić ubezwłasnowolnienie, gdy stan zdrowia się poprawi?

Tak. Ubezwłasnowolnienie nie musi być nieodwracalne. Zgodnie z art. 559 KPC sąd uchyla ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną jego przyczyny, a w razie zmiany stanu osoby może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe albo częściowe na całkowite. Możliwość wystąpienia o odpowiednie rozstrzygnięcie przysługuje również osobie ubezwłasnowolnionej na zasadach przewidzianych ustawą.

W opisanej sprawie siostra pana Mateusza co do zasady dziedziczy po mamie razem z ojcem i bratem. Jej udział należy ustalić zgodnie z zasadami dziedziczenia, niezależnie od tego, czy wymaga pomocy przy zarządzaniu majątkiem. Jeżeli istnieją podstawy do zastosowania środków ochronnych, powinny one służyć jej interesom, a nie pozbawieniu jej należnego majątku.