Wydziedziczenie i eksmisja dorosłego syna

Testament z pominięciem syna a wydziedziczenie

Można sporządzić testament, w którym cały majątek zostanie przekazany córce, z pominięciem dorosłego syna. Taki testament będzie rozstrzygał, kto dziedziczy spadek, ale sam w sobie nie zawsze rozwiąże problem zachowku. Syn, jako zstępny spadkodawcy, może po śmierci rodzica dochodzić od spadkobierczyni zapłaty zachowku, jeżeli spełnia ustawowe warunki.

Dlatego trzeba odróżnić pominięcie a wydziedziczenie. Pominięcie oznacza, że dana osoba nie zostaje powołana do spadku. Wydziedziczenie oznacza natomiast pozbawienie osoby uprawnionej prawa do zachowku. To drugie wymaga wyraźnego oparcia się na ustawowych przesłankach, dlatego warto poznać zasady, według których działa wydziedziczenie w testamencie a zachowek.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jeżeli więc syn jest pełnoletni, nie pracuje, nie uczy się, obraża rodzica, grozi mu, dopuszcza się przestępstw albo przez lata nie interesuje się rodzicem wymagającym wsparcia, może to w konkretnych okolicznościach uzasadniać wydziedziczenie. Te same przesłanki działają zresztą także w innych relacjach rodzinnych, na przykład gdy w grę wchodzi wydziedziczenie męża w testamencie. Każdorazowo trzeba jednak wykazać, że zachowanie było realne, poważne i odpowiadało jednej z przesłanek ustawowych.

Jak prawidłowo wydziedziczyć syna w testamencie?

Wydziedziczenie może nastąpić wyłącznie w testamencie. Nie wystarczy ustne oświadczenie, list do rodziny ani samo przekazanie majątku córce. Jeżeli testament będzie nieważny, nieważne będzie także zawarte w nim wydziedziczenie.

Najbezpieczniej sporządzić testament notarialny, zwłaszcza gdy relacje rodzinne są konfliktowe i można przewidywać późniejszy spór o zachowek. W treści testamentu należy nie tylko napisać, że syn zostaje wydziedziczony, ale także opisać przyczynę: konkretne zachowania, ich uporczywość, daty lub okresy, skutki dla rodzica oraz wcześniejsze próby rozwiązania sytuacji. Więcej praktycznych informacji obejmuje artykuł o tym, jak ująć wydziedziczenie w testamencie.

Art. 1009 Kodeksu cywilnego wymaga, aby przyczyna wydziedziczenia wynikała z treści testamentu. Nie musi być opisana językiem prawniczym, ale powinna być na tyle konkretna, aby po śmierci spadkodawcy sąd mógł ustalić, z jakiego powodu syn został pozbawiony zachowku.

Samo ogólne stwierdzenie: „wydziedziczam syna, bo jest złym człowiekiem” może być niewystarczające. Lepsze jest opisanie faktów, np. długotrwałego zerwania kontaktu bez uzasadnionej przyczyny, odmowy pomocy choremu rodzicowi, gróźb, przemocy, uporczywego obrażania, rażącego naruszania porządku domowego albo popełnienia umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub osobie mu najbliższej.

Warto też zachować dowody: korespondencję, notatki z interwencji Policji, dokumentację medyczną, wyroki karne, zeznania świadków, wezwania do poprawy zachowania lub dokumenty potwierdzające brak kontaktu. Jeżeli po śmierci rodzica syn wystąpi o zachowek, to spadkobierca powołujący się na wydziedziczenie będzie musiał bronić jego skuteczności.

Szersze omówienie tematu zawiera materiał o tym, jakie są przesłanki i procedura wydziedziczenia.

Czy zachowanie dorosłego dziecka uzasadnia wydziedziczenie?

Nie każde naganne zachowanie dziecka wystarczy do skutecznego wydziedziczenia. Przepisy wymagają, aby przyczyna była kwalifikowana: uporczywa, poważna albo związana z umyślnym przestępstwem wskazanym w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Jednorazowa awantura, brak zgody co do stylu życia, niechęć między członkami rodziny lub konflikt o pieniądze mogą być za mało.

Uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego może obejmować m.in. długotrwałe prowadzenie nagannego trybu życia wbrew woli rodzica, nadużywanie alkoholu lub narkotyków, czerpanie środków z działalności przestępczej, regularne awantury, agresję domową czy świadome obciążanie rodzica skutkami własnego zachowania, w tym długi dorosłego syna spłacane przez rodzica wbrew jego woli. Ważne jest, aby nie był to pojedynczy incydent.

Drugą możliwą podstawą jest dopuszczenie się względem spadkodawcy albo osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Sam fakt, że syn był karany, nie zawsze wystarczy. Znaczenie ma rodzaj czynu, jego umyślność oraz związek z osobą spadkodawcy lub osobą dla niego najbliższą.

Trzecią podstawą jest uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. W relacji rodzic–dziecko trzeba uwzględnić m.in. art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Jeżeli dorosły syn przez długi czas odmawia kontaktu, nie pomaga choremu rodzicowi, nie interesuje się nim i nie wykonuje elementarnych obowiązków rodzinnych, może to uzasadniać wydziedziczenie.

W orzecznictwie podkreśla się jednak, że przyczyny zerwania więzi rodzinnych są ważne. Jeżeli brak kontaktu wynikał z zachowania samego rodzica, wcześniejszej przemocy, poważnego konfliktu wywołanego przez spadkodawcę albo obiektywnych przeszkód, wydziedziczenie może zostać zakwestionowane.

Przebaczenie, zachowek i prawa dzieci wydziedziczonego syna

Nawet prawidłowo opisane wydziedziczenie może być nieskuteczne, jeżeli spadkodawca przebaczył synowi. Wynika to z art. 1010 Kodeksu cywilnego. Przebaczenie nie wymaga szczególnej formy, ale po śmierci spadkodawcy może stać się przedmiotem sporu dowodowego.

Jeżeli syn po śmierci rodzica wystąpi o zachowek, może próbować wykazać, że przyczyny podane w testamencie nie istniały, nie były uporczywe, nie leżały po jego stronie albo że rodzic mu przebaczył. Dlatego testament powinien być spójny z rzeczywistą sytuacją, a spadkobiercy powinni mieć możliwość przedstawienia dowodów.

Trzeba też pamiętać o art. 1011 Kodeksu cywilnego. Zstępni wydziedziczonego zstępnego, czyli np. dzieci syna, są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony syn przeżył spadkodawcę. Oznacza to, że skuteczne wydziedziczenie syna nie zawsze zamyka temat zachowku w rodzinie. Jeżeli syn ma dzieci, problem zachowku może przejść na wnuki. Zobacz również: wydziedziczenie dziecka a zachowek dla wnuków.

Nie można jednak automatycznie wydziedziczyć wnuków tylko dlatego, że wydziedziczony został ich ojciec. Wobec każdego uprawnionego muszą istnieć odrębne przesłanki ustawowe, a przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu.

Eksmisja dorosłego syna z mieszkania

Pełnoletni syn nie ma automatycznego, bezterminowego prawa do mieszkania u rodzica tylko dlatego, że jest dzieckiem właściciela. Jeżeli nie jest współwłaścicielem, najemcą ani osobą posiadającą inny samodzielny tytuł prawny do lokalu, jego zamieszkiwanie często opiera się na zgodzie rodzica. Tę zgodę można cofnąć, najlepiej pisemnie, wyznaczając rozsądny termin na opuszczenie mieszkania.

Nie należy jednak samodzielnie usuwać dorosłego dziecka siłą, wynosić jego rzeczy, odcinać mediów ani zmieniać zamków, gdy faktycznie mieszka w lokalu. Takie działania mogą narazić właściciela na zarzut naruszenia posiadania, roszczenia cywilne, a w skrajnych sytuacjach także odpowiedzialność karną. Bezpieczniejszą drogą jest postępowanie sądowe.

Jeżeli syn dobrowolnie się nie wyprowadzi, właściciel może skierować do sądu pozew o opróżnienie i wydanie lokalu, potocznie nazywany pozwem o eksmisję. Właściwy będzie co do zasady sąd rejonowy miejsca położenia mieszkania. Opłata stała od pozwu o opróżnienie lokalu wynosi 200 zł.

W pozwie trzeba wykazać tytuł prawny właściciela do lokalu, brak skutecznego tytułu prawnego po stronie syna albo ustanie zgody na zamieszkiwanie oraz okoliczności uzasadniające żądanie opuszczenia mieszkania. Przydatne są pisemne wezwania, wiadomości, notatki z interwencji Policji, zeznania domowników i sąsiadów, dokumenty karne oraz dowody gróźb lub awantur.

Uciążliwe zachowanie, groźby i przemoc domowa

Jeżeli syn rażąco lub uporczywie narusza porządek domowy i czyni wspólne zamieszkiwanie uciążliwym, zastosowanie może mieć art. 13 ustawy o ochronie praw lokatorów. Przepis pozwala żądać rozwiązania stosunku prawnego uprawniającego do używania lokalu i nakazania jego opróżnienia, gdy lokator w sposób rażący lub uporczywy wykracza przeciwko porządkowi domowemu.

Jeżeli zachowanie syna obejmuje groźby, przemoc psychiczną, fizyczną, ekonomiczną albo wzbudza uzasadnione poczucie zagrożenia, nie trzeba ograniczać się wyłącznie do klasycznego pozwu eksmisyjnego. W sytuacjach przemocy domowej można zawiadomić Policję, wnioskować o zastosowanie środków ochrony, a także wystąpić do sądu o zobowiązanie osoby stosującej przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz o zakazy zbliżania się lub kontaktowania.

Każde zdarzenie warto dokumentować. W praktyce znaczenie mają zgłoszenia na Policję, numery interwencji, obdukcje, zaświadczenia lekarskie, wiadomości z groźbami, nagrania wykonane zgodnie z prawem, zeznania świadków i dokumentacja z procedury przeciwdziałania przemocy domowej.

Najem socjalny lokalu przy eksmisji

W wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka, czy osobie eksmitowanej przysługuje uprawnienie do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu, czy też takiego uprawnienia nie ma. Obowiązek zapewnienia najmu socjalnego lokalu obciąża gminę właściwą ze względu na położenie opróżnianego lokalu.

Sąd bada m.in. dotychczasowy sposób korzystania z lokalu oraz sytuację materialną i rodzinną osoby eksmitowanej. Szczególna ochrona może dotyczyć m.in. kobiet w ciąży, małoletnich, osób z niepełnosprawnością, obłożnie chorych, niektórych emerytów i rencistów, osób bezrobotnych oraz osób spełniających kryteria określone uchwałą rady gminy, o ile nie mogą zamieszkać gdzie indziej.

Nie oznacza to jednak, że dorosły syn zawsze otrzyma najem socjalny lokalu. Przy rażącym lub uporczywym naruszaniu porządku domowego, przemocy, groźbach albo innym nagannym zachowaniu sąd może orzec brak takiego uprawnienia, jeżeli pozwalają na to okoliczności sprawy.

FAQ

Czy mogę zapisać cały majątek córce i nic nie dać synowi?

Tak, można powołać w testamencie do całości spadku córkę. Syn może jednak po śmierci rodzica dochodzić zachowku, chyba że został skutecznie wydziedziczony albo zachodzą inne okoliczności wyłączające jego roszczenie.

Czy brak pracy i nauki wystarczy do wydziedziczenia dorosłego syna?

Sam brak pracy lub nauki może nie wystarczyć. Może jednak być elementem szerszego stanu faktycznego, jeżeli syn uporczywie prowadzi naganny tryb życia, żeruje na rodzicu, narusza zasady domowe, odmawia zmiany zachowania i działa wbrew woli spadkodawcy. Przy ocenie podobnych zachowań warto porównać także, kiedy wydziedziczenie za brak kontaktu lub opieki może być skuteczne, ponieważ sam konflikt rodzinny albo bierność nie zawsze spełniają ustawową przesłankę uporczywości.

Czy syn może podważyć wydziedziczenie?

Tak. Najczęściej robi to w sprawie o zachowek, twierdząc, że przyczyna wydziedziczenia nie istniała, nie była wystarczająca, nie wynikała z testamentu albo że spadkodawca mu przebaczył.

Czy wydziedziczenie syna obejmuje jego dzieci?

Nie w pełni. Zgodnie z art. 1011 Kodeksu cywilnego dzieci wydziedziczonego syna mogą być uprawnione do zachowku, nawet jeżeli ich ojciec został skutecznie wydziedziczony. Wnuki można wydziedziczyć tylko wtedy, gdy wobec nich samych istnieje ustawowa przyczyna wydziedziczenia.

Czy mogę wymienić zamki, gdy dorosły syn nie chce się wyprowadzić?

To ryzykowne. Jeżeli syn faktycznie mieszka w lokalu, samodzielne usunięcie go lub jego rzeczy może narazić właściciela na zarzuty naruszenia posiadania i inne konsekwencje. Bezpieczniej cofnąć zgodę na zamieszkiwanie, wezwać go do wyprowadzki i w razie odmowy wystąpić do sądu.

Ile kosztuje pozew o eksmisję dorosłego dziecka?

Opłata stała od pozwu o opróżnienie lokalu mieszkalnego lub lokalu o innym przeznaczeniu wynosi 200 zł. Do tego mogą dojść koszty pełnomocnika, doręczeń, ewentualnych dowodów oraz koszty egzekucji komorniczej po prawomocnym wyroku.

Podsumowanie

Wydziedziczenie dorosłego syna i eksmisja z mieszkania to dwie różne sprawy. Wydziedziczenie dotyczy prawa do zachowku i musi znaleźć się w ważnym testamencie, z konkretną przyczyną opartą na art. 1008 Kodeksu cywilnego. Eksmisja dotyczy natomiast prawa do zajmowania lokalu i zwykle wymaga formalnego wezwania, pozwu oraz wyroku sądu.

W obu przypadkach znaczenie mają dowody i precyzyjne opisanie faktów. Im bardziej konfliktowa sytuacja rodzinna, tym większe ryzyko późniejszego sporu o zachowek, bezskuteczność wydziedziczenia, prawo do lokalu lub najem socjalny. Dlatego przed sporządzeniem testamentu albo pozwu warto uporządkować dokumenty i dopasować działania do konkretnego stanu faktycznego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1008-1011.
2. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego - Dz.U. 2001 nr 71 poz. 733, w szczególności art. 13-14.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 27.
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 87 i art. 128.
5. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej - Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493, w szczególności art. 11a.
6. Wyrok Sądu Najwyższego z 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/00 - dotyczący uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych jako podstawy wydziedziczenia.
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 16 listopada 2007 r., VI ACa 768/07 - dotyczący znaczenia przyczyn zerwania więzi rodzinnych.