- Przy spadkach z lat 70. gospodarstwo rolne mogło być dziedziczone według dawnych, szczególnych zasad, odrębnie od pozostałego majątku.
- Decydująca jest treść prawomocnego postanowienia sądu, zwłaszcza punkt wskazujący osoby dziedziczące gospodarstwo rolne.
- Jeżeli po matce gospodarstwo odziedziczyli ojciec i dwoje dzieci po 1/3, pozostała czwórka dzieci nie nabyła bezpośrednio udziału matki w gospodarstwie.
- Po śmierci ojca jego udział w gospodarstwie, jeżeli wchodził do spadku po nim, mógł zostać podzielony między wszystkie dzieci zgodnie z postanowieniem po ojcu.
Jak czytać postanowienie o nabyciu spadku po matce?
W sprawach spadkowych z lat 70., w których w skład spadku wchodziło gospodarstwo rolne, sąd zwykle rozstrzygał dwie kwestie. Po pierwsze, wskazywał spadkobierców całego spadku i ich udziały. Po drugie, odrębnie wskazywał osoby, które spełniały dawne warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Zasady ogólne opisuje szerzej artykuł o tym, jak wygląda dziedziczenie gospodarstwa rolnego po rodzicach.
To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie. Osoba wymieniona w pierwszym punkcie postanowienia jako spadkobierca ustawowy mogła dziedziczyć np. pieniądze, ruchomości albo inne składniki majątku, ale niekoniecznie nabywała udział w gospodarstwie rolnym. O tym, kto nabył gospodarstwo, decydował punkt postanowienia dotyczący gospodarstwa rolnego.
Zgodnie z art. 670 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd z urzędu bada, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne oraz którzy spadkobiercy odpowiadają warunkom przewidzianym do jego dziedziczenia. W orzeczeniu z dnia 19 grudnia 1972 r., sygn. akt III CRN 302/72, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że obowiązek ten nie oznacza rozstrzygania w postępowaniu spadkowym wszystkich sporów dotyczących gospodarstwa.
Co należy się dzieciom niewymienionym przy gospodarstwie po matce?
Jeżeli postanowienie po matce stanowiło, że gospodarstwo rolne dziedziczą ojciec i dwoje dzieci po 1/3, to pozostała czwórka dzieci nie nabyła udziału w gospodarstwie bezpośrednio po matce. Nie oznacza to jednak automatycznie, że nie ma żadnych praw do gospodarstwa w ogóle. Bywa to źródłem konfliktów podobnych do tych, gdy brat przejął spadek po ojcu i pozostałe rodzeństwo czuje się pominięte.
Jeżeli ojciec odziedziczył po matce 1/3 gospodarstwa, to ten udział stał się jego majątkiem. Po śmierci ojca jego udział podlegał dziedziczeniu po nim. Jeżeli po ojcu sąd orzekł, że jego część dziedziczy sześcioro dzieci po 1/6, to każde z dzieci nabyło 1/6 z udziału ojca.
Przy założeniu, że całe gospodarstwo było własnością matki, a po niej gospodarstwo odziedziczyli: ojciec 1/3 oraz dwoje dzieci po 1/3, udział każdego z sześciorga dzieci po ojcu wynosiłby 1/18 całego gospodarstwa, bo 1/6 z 1/3 daje 1/18. Dwoje dzieci, które dziedziczyły gospodarstwo po matce, miałoby wtedy po 1/3 z tytułu spadku po matce oraz dodatkowo po 1/18 z tytułu spadku po ojcu. O tym, kto ma pierwszeństwo przy dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, decydowały dawniej szczególne warunki.
Inaczej trzeba liczyć udziały, jeżeli gospodarstwo nie było wyłączną własnością matki, lecz należało do majątku wspólnego rodziców albo ojciec miał własny udział jeszcze przed śmiercią matki. Wtedy najpierw trzeba ustalić, jaka część gospodarstwa w ogóle wchodziła do spadku po matce, a jaka należała do ojca niezależnie od dziedziczenia.
Dlaczego obecne przepisy nie zmieniają automatycznie starego spadku?
Obecnie dziedziczenie gospodarstw rolnych następuje według ogólnych reguł spadkobrania. Nie stosuje się już dawnych ograniczeń, które uzależniały dziedziczenie gospodarstwa od spełnienia szczególnych warunków, takich jak kwalifikacje rolnicze albo praca w gospodarstwie. Dziś nawet dziedziczenie ziemi rolnej przez nierolnika jest co do zasady możliwe.
Nie oznacza to jednak, że każde prawomocne postanowienie wydane w sprawie spadku otwartego w latach 70. traci znaczenie. Co do zasady, skutki dziedziczenia ocenia się według przepisów obowiązujących w chwili śmierci spadkodawcy. Jeżeli więc matka zmarła w latach 70., sąd stosował przepisy obowiązujące w tamtym czasie.
Stare postanowienie spadkowe inaczej dzieli gospodarstwo rolne?
Prawnik odczyta rozstrzygnięcia wydane według dawnych przepisów i ustali, które udziały w gospodarstwie przeszły później na kolejnych spadkobierców.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 31 stycznia 2001 r., sygn. akt P 4/99, oceniał konstytucyjność przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. W praktyce przyjmuje się, że od 14 lutego 2001 r. dziedziczenie gospodarstw rolnych odbywa się na zasadach ogólnych, ale nie oznacza to prostego przeliczenia wszystkich dawnych, prawomocnie zakończonych spraw spadkowych.
Zobacz również:
Jak ustalić udziały w gospodarstwie?
Najpierw należy uzyskać odpis prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po matce oraz odpis postanowienia po ojcu. Trzeba sprawdzić, czy w postanowieniu po matce są dwa odrębne rozstrzygnięcia: jedno dotyczące całego spadku, a drugie dotyczące gospodarstwa rolnego.
Następnie należy porównać te postanowienia z treścią księgi wieczystej. Jeżeli księga wieczysta nie odzwierciedla prawidłowych udziałów wynikających z postanowień spadkowych, może być potrzebny wniosek o wpis prawa własności albo, przy poważniejszej niezgodności, sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.
Jeżeli wszyscy współwłaściciele są już znani, ale nie mogą porozumieć się co do korzystania z ziemi albo spłat, właściwą drogą może być dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności. W takim postępowaniu sąd może przyznać gospodarstwo jednej lub kilku osobom ze spłatą pozostałych, podzielić nieruchomość, jeżeli jest to dopuszczalne, albo zastosować inne rozwiązanie wynikające z przepisów i okoliczności sprawy. Jeżeli ktoś chciałby później spieniężyć swój udział, warto poznać zasady takiej sprzedaży gospodarstwa rolnego ze spadku.
Czy można podważyć dawne postanowienie spadkowe?
Samo przekonanie, że dawny podział był niesprawiedliwy, zwykle nie wystarcza do zmiany prawomocnego postanowienia. Prawomocne orzeczenie sądu wiąże uczestników i inne organy, dopóki nie zostanie skutecznie zmienione w przewidzianym trybie. Czasem rozważa się również, czy mama może cofnąć darowiznę po ojcu, ale to odrębna instytucja od zmiany postanowienia spadkowego.
Zmiana postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku może wchodzić w grę tylko wtedy, gdy istnieją podstawy prawne, np. ujawniły się okoliczności lub dowody wskazujące, że osoba wskazana jako spadkobierca nie powinna dziedziczyć albo że udziały zostały ustalone nieprawidłowo. Ocena takiej możliwości wymaga analizy akt sprawy, daty śmierci spadkodawcy, treści orzeczenia i tego, czy dana osoba była uczestnikiem poprzedniego postępowania.
W opisanej sytuacji praktycznym punktem wyjścia nie jest więc żądanie, aby dwoje rodzeństwa oddało część nabytą po matce, lecz ustalenie i ewentualne ujawnienie udziałów nabytych po ojcu. Jeżeli ojciec miał 1/3 gospodarstwa, a po nim dziedziczyło sześcioro dzieci po równo, to czwórka dzieci może dochodzić praw do udziałów wynikających z dziedziczenia po ojcu.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, dlaczego przy dawnych sprawach rolnych trzeba oddzielać spadek po matce od spadku po ojcu oraz sprawdzać, jaki składnik majątku obejmowało każde orzeczenie.
Matka była jedyną właścicielką gospodarstwa. Po jej śmierci sąd stwierdził, że gospodarstwo dziedziczą ojciec i dwoje dzieci po 1/3. Czworo pozostałych dzieci nie nabyło udziału w gospodarstwie po matce. Po śmierci ojca jego 1/3 udziału odziedziczyło sześcioro dzieci po równo. W takim układzie każde z dzieci ma po ojcu po 1/18 całego gospodarstwa, a dwoje dzieci dziedziczących po matce ma dodatkowo po 1/3.
Gospodarstwo należało do majątku wspólnego rodziców. Po śmierci matki do spadku wchodziła tylko jej część, a druga część należała do ojca niezależnie od spadku. Po śmierci ojca dzieci dziedziczą nie tylko udział, który ojciec odziedziczył po matce, lecz także jego własny udział w gospodarstwie. W takiej sytuacji udziały mogą być większe niż przy założeniu, że ojciec miał wyłącznie 1/3 po matce.
FAQ
Czy dzieci pominięte przy gospodarstwie po matce mogą żądać części od rodzeństwa?
Nie w zakresie udziału odziedziczonego przez rodzeństwo bezpośrednio po matce, jeżeli prawomocne postanowienie wskazało tylko ojca i dwoje dzieci jako spadkobierców gospodarstwa. Mogą natomiast dochodzić swoich praw do udziału, który wszedł do spadku po ojcu.
Ile wynosi udział dziecka po ojcu, jeżeli ojciec miał 1/3 gospodarstwa?
Jeżeli po ojcu dziedziczy sześcioro dzieci po równo, każde nabywa 1/6 z udziału ojca. Przy udziale ojca wynoszącym 1/3 całego gospodarstwa daje to po 1/18 całego gospodarstwa dla każdego dziecka.
Czy brak testamentu oznacza, że wszystkie dzieci dziedziczyły gospodarstwo po matce?
Nie zawsze. Przy spadkach otwartych w latach 70. obowiązywały szczególne zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych. Dlatego mimo braku testamentu sąd mógł wskazać tylko niektórych spadkobierców jako osoby dziedziczące gospodarstwo.
Co zrobić, gdy księga wieczysta nie pokazuje udziałów wynikających ze spadku?
Trzeba porównać księgę wieczystą z prawomocnymi postanowieniami po matce i po ojcu. W zależności od rozbieżności potrzebny może być wniosek o wpis własności albo odrębne postępowanie o usunięcie niezgodności między księgą wieczystą a rzeczywistym stanem prawnym.
Czy można dziś zastosować obecne przepisy do spadku z lat 70.?
Co do zasady nie przelicza się automatycznie dawnych spadków według obecnych zasad. Dla spadku po osobie zmarłej w latach 70. znaczenie mają przepisy obowiązujące w chwili jej śmierci oraz treść prawomocnego postanowienia sądu.
Podsumowanie
W opisanej sprawie kluczowe jest to, że dawny sąd mógł odrębnie ustalić spadkobierców całego spadku oraz spadkobierców gospodarstwa rolnego. Jeżeli w punkcie dotyczącym gospodarstwa po matce wymieniono tylko ojca i dwoje dzieci, pozostała czwórka nie nabyła udziału matki w gospodarstwie.
Nie wyklucza to jednak praw do udziału po ojcu. Jeżeli ojciec miał udział w gospodarstwie i po jego śmierci ten udział został podzielony między wszystkie dzieci, każde z nich może domagać się ujawnienia i respektowania swojego udziału. Dalsze kroki zależą od treści postanowień spadkowych, księgi wieczystej i tego, czy gospodarstwo było własnością wyłączną matki, czy majątkiem wspólnym rodziców. W razie potrzeby pomocne bywają też wskazówki dotyczące tego, jak rozwiązać sprzedaż działki odziedziczonej po babci, gdy w grę wchodzi kilka pokoleń spadkobierców.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1972 r., sygn. akt III CRN 302/72
4. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 16 września 1997 r., sygn. akt III CKN 40/97
5. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1999 r., sygn. akt II CZ 132/99
6. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1966 r., sygn. akt III CR 242/66
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1968 r., sygn. akt III CZP 100/67
8. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r., sygn. akt P 4/99
