Nieodpłatne zniesienie współwłasności a zachowek

Kiedy zniesienie współwłasności wpływa na zachowek?

Przy obliczaniu zachowku nie wystarczy sprawdzić, co formalnie wchodziło do spadku w dniu śmierci spadkodawcy. Trzeba ustalić także, czy za życia spadkodawca dokonał przysporzeń, które zgodnie z Kodeksem cywilnym powinny zostać doliczone do spadku.

W praktyce dotyczy to przede wszystkim darowizn, zapisów windykacyjnych, a w szczególnych sytuacjach także przysporzeń związanych z fundacją rodzinną. Podstawową zasadę zawiera art. 993 K.c., zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, na zasadach określonych w dalszych przepisach.

Jeżeli więc mąż w umowie o częściowy dział spadku i zniesienie współwłasności zrzekł się swojego udziału w nieruchomości na rzecz córek bez spłat i dopłat, trzeba zbadać, czy córki uzyskały majątkową korzyść kosztem jego majątku. Jeżeli tak, wartość tego przysporzenia może zwiększyć podstawę obliczenia zachowku. Podobne wątpliwości pojawiają się, gdy rozważa się podział majątku bez spłaty a zachowek.

Czy nieodpłatne zniesienie współwłasności jest darowizną?

Nie zawsze będzie to darowizna w sensie nazwy umowy. Akt notarialny może być zatytułowany jako dział spadku, częściowy dział spadku, zniesienie współwłasności albo ugoda dotycząca majątku. Dla zachowku kluczowe jest jednak to, czy doszło do nieodpłatnego przesunięcia majątkowego.

Zgodnie z art. 888 § 1 K.c. przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Jeżeli więc jedna osoba rezygnuje z przysługującego jej udziału, a druga osoba otrzymuje ten udział bez obowiązku zapłaty, mamy do czynienia z przysporzeniem o charakterze nieodpłatnym. Podobny mechanizm pojawia się przy przepisaniu gospodarstwa a zachowku i spłacie.

Takie stanowisko jest zgodne z kierunkiem orzecznictwa, w którym podkreśla się, że przy zachowku znaczenie ma to, czy czynność zmniejszyła majątek spadkodawcy i zwiększyła majątek innej osoby. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt I ACa 445/2009, wskazano, że nie jest decydująca sama nazwa przysporzenia, jeżeli jego skutkiem jest zmniejszenie schedy, z której miałby być zaspokojony zachowek.

Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli w dziale spadku każda osoba otrzymała składniki majątkowe odpowiadające jej udziałowi, a rozliczenie było ekwiwalentne, nie musi dochodzić do darowizny. Jeżeli natomiast córki otrzymały więcej, niż wynikało z ich udziałów, a mąż nie otrzymał spłaty, dopłaty ani innego ekwiwalentu, nadwyżka może być traktowana jak darowizna na potrzeby zachowku.

Darowizna na rzecz spadkobiercy lub uprawnionego do zachowku

Art. 994 § 1 K.c. przewiduje ważne ograniczenia dotyczące doliczania darowizn. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Nie dolicza się też darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Szczegółowo wyjaśniamy to przy okazji tematu darowizna po 10 latach a zachowek.

W przypadku dzieci spadkodawcy sytuacja jest zwykle inna. Córki są co do zasady spadkobierczyniami ustawowymi oraz osobami należącymi do kręgu uprawnionych do zachowku, chyba że w konkretnym stanie faktycznym zachodzą szczególne okoliczności, takie jak skuteczne odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia, niegodność dziedziczenia albo skuteczne wydziedziczenie.

Jeżeli więc nieodpłatne przysporzenie zostało dokonane na rzecz córek jako osób należących do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku, upływ 10 lat sam w sobie nie wyłącza doliczenia takiego przysporzenia przy obliczaniu zachowku.

Jak ustalić wartość udziału przekazanego bez spłaty?

Zgodnie z art. 995 § 1 K.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Ta zasada ma duże znaczenie przy nieruchomościach, których wartość mogła istotnie wzrosnąć albo spaść.

Oznacza to, że należy ustalić, jaki był stan nieruchomości w chwili nieodpłatnego zniesienia współwłasności. Bierze się więc pod uwagę ówczesny metraż, standard, stan techniczny, obciążenia i przeznaczenie nieruchomości. Następnie ten stan wycenia się według cen aktualnych dla chwili ustalania zachowku, najczęściej w toku negocjacji albo postępowania sądowego.

Jeżeli po zniesieniu współwłasności córki wykonały remont, rozbudowę albo inne ulepszenia za własne środki, takie nakłady co do zasady nie powinny zwiększać wartości doliczanej do zachowku. Wycena powinna obejmować to, co faktycznie zostało nieodpłatnie przekazane przez spadkodawcę, a nie późniejsze inwestycje obdarowanych. Więcej o tym, jak rozliczać nakłady na nieruchomość a zachowek, piszemy w osobnym artykule.

Jak dochodzić zachowku po takim przysporzeniu?

Osoba uprawniona do zachowku powinna najpierw ustalić krąg spadkobierców, treść testamentu, wartość majątku pozostawionego w spadku oraz wartość przysporzeń dokonanych za życia spadkodawcy. Następnie oblicza się substrat zachowku, czyli wartość spadku powiększoną o doliczane darowizny i inne przysporzenia przewidziane w ustawie. Przy ustalaniu tej kwoty znaczenie mają również odliczenia od masy spadkowej przy zachowku.

Co do zasady zachowek wynosi połowę udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.

Roszczenia o zachowek są ograniczone terminami przedawnienia. W typowych sprawach należy uwzględniać pięcioletni termin liczony według zasad z art. 1007 K.c., przy czym początek biegu terminu zależy od tego, czy roszczenie jest kierowane do spadkobiercy, czy do osoby obowiązanej z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego. W razie wątpliwości nie warto zwlekać z analizą sprawy, bo upływ terminu może umożliwić drugiej stronie podniesienie zarzutu przedawnienia.

Przeczytaj również:

• dożywocie sprzedaż mieszkania a zachowek
• zachowek od siostry
• zachowek po małżonku a darowizna wspólna
• zachowek a kredyt hipoteczny przy domu
• książeczka mieszkaniowa a obniżenie zachowku
• zachowek a współwłasność budynku usługowego

FAQ

Czy każde zniesienie współwłasności jest darowizną?

Nie. Darowizną albo przysporzeniem podobnym do darowizny będzie tylko ta część rozliczenia, która powoduje bezpłatne wzbogacenie jednej osoby kosztem majątku spadkodawcy. Jeżeli strony otrzymały ekwiwalentne wartości, podstaw do doliczenia może nie być.

Czy darowizna dla córki sprzed wielu lat nadal liczy się do zachowku?

Jeżeli córka jest spadkobierczynią albo osobą uprawnioną do zachowku, darowizna co do zasady może być doliczana niezależnie od upływu 10 lat. Ograniczenie dziesięcioletnie dotyczy darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Jak wycenić nieruchomość przekazaną bez spłaty?

Ustala się stan nieruchomości z chwili przysporzenia, a ceny z chwili ustalania zachowku. W sporze sądowym zwykle konieczna jest opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Czy późniejsze remonty zwiększają zachowek?

Co do zasady nie, jeżeli zostały wykonane po przekazaniu udziału i sfinansowane przez osobę obdarowaną. Przy zachowku rozlicza się wartość przysporzenia otrzymanego od spadkodawcy, a nie późniejsze nakłady obdarowanego.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

Najpierw roszczenie kieruje się zwykle do spadkobierców. Jeżeli nie można uzyskać od nich pełnego zachowku, odpowiedzialność może przechodzić na osoby, które otrzymały doliczane darowizny lub inne przysporzenia, w granicach przewidzianych przez przepisy Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

Nieodpłatne zniesienie współwłasności nieruchomości na rzecz córek może zostać uwzględnione przy obliczaniu zachowku, jeżeli w rzeczywistości stanowiło bezpłatne przysporzenie kosztem majątku spadkodawcy. Nie przesądza o tym sama nazwa umowy, lecz jej ekonomiczny skutek.

W praktyce trzeba przeanalizować udziały stron, treść aktu notarialnego, ewentualne spłaty i dopłaty, wartość nieruchomości oraz to, czy osoby obdarowane należą do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku. Dopiero wtedy można prawidłowo ustalić, czy i w jakiej wysokości wartość udziału powinna powiększyć substrat zachowku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt I ACa 445/2009

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.