Otwarcie testamentu i zachowek dla dzieci

Otwarcie testamentu po latach a prawa dzieci

Otwarcie i ogłoszenie testamentu nie jest tym samym co nabycie spadku. Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, natomiast testament może zostać otwarty i ogłoszony później, przed sądem albo notariuszem. Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy. Jeżeli pojawiają się wątpliwości co do jego ważności, odrębną kwestią jest podważenie testamentu.

Jeżeli z testamentu wynika, że ojciec powołał do całości spadku swoją żonę, to dzieci nie stają się spadkobiercami testamentowymi. Nie oznacza to jednak automatycznie utraty wszystkich praw majątkowych po ojcu. Dzieci należą do kręgu osób, które mogą żądać zachowku, chyba że zachodzi szczególna przesłanka wyłączająca to prawo, na przykład skuteczne wydziedziczenie w testamencie a zachowek, odrzucenie spadku albo uznanie za niegodnego dziedziczenia.

Kto może żądać zachowku?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W praktyce oznacza to, że dzieci ojca pominięte w testamencie mogą dochodzić od spadkobierczyni testamentowej zapłaty określonej sumy pieniężnej.

Wysokość zachowku wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości takiego udziału. Skoro wszystkie dzieci są pełnoletnie i zdolne do samodzielnego utrzymania, w opisanym stanie faktycznym należy przyjąć podstawową stawkę, czyli połowę udziału ustawowego.

Uprawniony do zachowku nie musi żądać ustalenia, że jest spadkobiercą. Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Sąd Najwyższy wskazywał również, że zachowku może żądać nie tylko osoba całkowicie pominięta przy dziedziczeniu, ale także taka, która otrzymała ze spadku mniej niż wynosi jej należny zachowek.

Jak wyliczyć udział ustawowy dzieci?

Gdyby nie było testamentu, do dziedziczenia po ojcu doszliby jego małżonka oraz dzieci. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanej sytuacji jest troje dzieci i małżonka. Przy dziedziczeniu ustawowym każda z tych czterech osób otrzymałaby po 1/4 spadku. Skoro każde dziecko jest pełnoletnie i nie wskazano trwałej niezdolności do pracy, zachowek każdego dziecka wynosi połowę z 1/4, czyli 1/8 wartości czystego spadku.

Ważne jest, że chodzi o wartość spadku po ojcu, a nie automatycznie o wartość całego majątku pozostającego w dyspozycji jego żony. Najpierw trzeba więc ustalić, co rzeczywiście wchodziło do majątku spadkowego po ojcu.

Mieszkanie nabyte w trakcie drugiego małżeństwa

Jeżeli mieszkanie zostało nabyte w czasie trwania małżeństwa i między małżonkami obowiązywała ustawowa wspólność majątkowa, to co do zasady mieszkanie wchodziło do majątku wspólnego małżonków. Po śmierci jednego z małżonków wspólność łączna ustaje, a w typowej sytuacji przyjmuje się, że udział zmarłego małżonka w majątku wspólnym wynosił 1/2.

W takim wariancie do spadku po ojcu wchodzi nie całe mieszkanie, lecz udział 1/2 w mieszkaniu. Jeżeli głównym albo jedynym składnikiem spadku jest właśnie ten udział, zachowek każdego dziecka wynosi zasadniczo 1/8 wartości spadku, czyli 1/8 z połowy wartości mieszkania. Matematycznie daje to 1/16 wartości całego mieszkania dla każdego dziecka.

Inaczej będzie, jeżeli mieszkanie stanowiło majątek osobisty ojca, na przykład zostało nabyte przed ślubem, otrzymane przez ojca w darowiźnie albo odziedziczone, a następnie nie weszło do majątku wspólnego. Wtedy do spadku mogłoby wchodzić całe mieszkanie i zachowek każdego dziecka mógłby wynosić 1/8 wartości tego mieszkania, oczywiście z uwzględnieniem długów, darowizn i innych elementów rozliczenia. Inaczej liczy się zapis windykacyjny mieszkania a zachowek, gdy lokal przekazano konkretnej osobie.

Co wlicza się do podstawy zachowku?

Podstawą obliczeń nie jest sama wartość brutto nieruchomości, lecz tak zwana czysta wartość spadku, powiększana w przewidzianych prawem przypadkach o określone darowizny i zapisy windykacyjne. W pierwszej kolejności ustala się aktywa spadku według stanu z chwili śmierci spadkodawcy i cen z chwili ustalania zachowku. Następnie odlicza się długi spadkowe.

Do podstawy zachowku mogą mieć znaczenie darowizny dokonane przez ojca za życia. Nie każda darowizna jest doliczana w ten sam sposób. Kodeks cywilny przewiduje wyjątki, między innymi dla drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz w określonych przypadkach dla darowizn dokonanych wiele lat przed śmiercią na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku.

Jeżeli któreś z dzieci otrzymało od ojca znaczną darowiznę, na przykład pieniądze na zakup lokalu albo udział w nieruchomości, może to obniżyć albo nawet wyczerpać jego roszczenie o zachowek. Jeżeli żadnych darowizn nie było, wyliczenie jest prostsze i koncentruje się na wartości majątku spadkowego oraz długach spadkowych.

Przedawnienie zachowku po 14 latach

Sam fakt, że od śmierci ojca upłynęło 14 lat, nie przesądza jeszcze automatycznie o przedawnieniu roszczenia o zachowek przeciwko spadkobiercy testamentowemu. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Jeżeli testament rzeczywiście nie był wcześniej ogłoszony, termin przedawnienia wobec spadkobierczyni testamentowej należy zasadniczo liczyć od jego ogłoszenia, a nie od samej daty śmierci ojca. Jeżeli jednak testament został ogłoszony wcześniej, termin mógł już upłynąć. Trzeba więc sprawdzić, czy i kiedy sporządzono protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu.

Przedawnienie nie powoduje wygaśnięcia roszczenia, ale pozwala osobie zobowiązanej uchylić się od zapłaty przez podniesienie zarzutu przedawnienia. W sprawach rodzinnych i spadkowych przed skierowaniem pozwu często warto wysłać przemyślane wezwanie do zapłaty, ale trzeba pamiętać, że samo wezwanie co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia.

Ile może wynieść zachowek w opisanej sprawie?

Jeżeli przyjąć, że ojciec miał troje dzieci, żona została powołana testamentem do całości spadku, dzieci są pełnoletnie i zdolne do pracy, a mieszkanie było jedynym istotnym składnikiem majątku, wyliczenie wygląda następująco:

• udział ustawowy każdego dziecka przy dziedziczeniu bez testamentu: 1/4 spadku,
• zachowek pełnoletniego dziecka zdolnego do pracy: 1/2 z 1/4, czyli 1/8 spadku,
• jeżeli do spadku wchodzi tylko połowa mieszkania, zachowek każdego dziecka to 1/8 z 1/2 wartości mieszkania, czyli 1/16 wartości całego mieszkania.

Jeżeli natomiast mieszkanie było wyłączną własnością ojca i w całości weszło do spadku, każde z dzieci mogłoby żądać zasadniczo 1/8 wartości mieszkania. Ostateczna kwota zależy jednak od wyceny, długów spadkowych, ewentualnych darowizn oraz tego, czy w skład spadku wchodziły inne prawa majątkowe.

FAQ

Czy dzieci z pierwszego małżeństwa mają takie samo prawo do zachowku?

Tak. Dzieci spadkodawcy mają co do zasady takie samo prawo do zachowku niezależnie od tego, z którego związku pochodzą. Znaczenie może mieć natomiast to, czy któreś z dzieci otrzymało wcześniej darowizny, zostało skutecznie wydziedziczone albo odrzuciło spadek.

Czy zapisanie całego spadku żonie pozbawia dzieci zachowku?

Nie. Samo pominięcie dzieci w testamencie nie odbiera im prawa do zachowku. Testament powoduje, że spadkobiercą zostaje żona, ale dzieci mogą żądać od niej zapłaty odpowiedniej kwoty pieniężnej, jeżeli należą do kręgu uprawnionych.

Czy zachowek liczy się od całego mieszkania?

Nie zawsze. Jeżeli mieszkanie było majątkiem wspólnym małżonków, do spadku po ojcu wchodzi zwykle tylko jego udział, najczęściej 1/2. Zachowek liczy się wtedy od wartości tego udziału, a nie od całej wartości lokalu.

Czy po 14 latach można jeszcze żądać zachowku?

Można, jeżeli roszczenie nie jest przedawnione. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin wynosi zasadniczo 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli testament został ogłoszony dopiero teraz, sam upływ 14 lat od śmierci nie musi przekreślać roszczenia.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty?

Tak, w określonych sytuacjach osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty, a wyjątkowo także obniżenia zachowku. Zależy to od okoliczności sprawy oraz sytuacji uprawnionego i zobowiązanego.

Podsumowanie

W opisanej sprawie każde z trojga pełnoletnich dzieci ojca może co do zasady żądać zachowku od żony powołanej w testamencie do całości spadku. Przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko otrzymałoby 1/4 spadku, więc zachowek każdego z nich wynosi zasadniczo 1/8 czystej wartości spadku.

Jeżeli głównym składnikiem majątku jest mieszkanie nabyte w czasie drugiego małżeństwa i objęte wspólnością majątkową, do spadku po ojcu wchodzi zwykle tylko połowa mieszkania. Wtedy zachowek każdego dziecka może odpowiadać 1/16 wartości całego mieszkania. Ostateczna kwota wymaga jednak sprawdzenia dokumentów własności, daty ogłoszenia testamentu, długów spadkowych i ewentualnych darowizn.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/2002

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.