Odrzucenie spadku przez wnuki

Kiedy wnuki muszą odrzucić spadek po babci lub dziadku?

Wnuki mogą dojść do dziedziczenia po babci lub dziadku między innymi wtedy, gdy ich rodzic, czyli dziecko spadkodawcy, odrzuci spadek. W świetle prawa osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W jej miejsce mogą więc wejść jej zstępni, w tym małoletnie dzieci.

Jeżeli spadek jest zadłużony, rodzice zwykle chcą uniknąć sytuacji, w której długi przejdą na dzieci. Trzeba jednak pamiętać, że małoletnie dziecko nie składa oświadczenia samodzielnie. Działają za nie rodzice jako przedstawiciele ustawowi. Dla wielu rodzin jest to po prostu sposób, by pozbyć się niechcianego spadku i odciąć całą rodzinę od długów.

Najważniejsza zmiana polega na tym, że po nowelizacji przepisów nie w każdej sprawie potrzebny jest wcześniejszy wniosek do sądu o zgodę na odrzucenie spadku przez dziecko. W typowej sytuacji, gdy rodzic sam odrzucił spadek i chce odrzucić go także w imieniu dziecka, procedura może być prostsza.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Więcej o tym, jak termin na odrzucenie spadku liczony jest w różnych sytuacjach, znajdziesz w osobnym opracowaniu.

W przypadku wnuków termin nie zawsze biegnie od dnia śmierci babci lub dziadka. Jeżeli dziecko dochodzi do dziedziczenia dlatego, że jego rodzic wcześniej odrzucił spadek, w praktyce istotny jest dzień, w którym przedstawiciel ustawowy dziecka dowiedział się o powołaniu dziecka do spadku. Najczęściej będzie to dzień odrzucenia spadku przez rodzica albo dzień uzyskania pewnej informacji o takim odrzuceniu. Szerzej podobny problem, czyli odrzucenie spadku przez dziecko a termin, omawia artykuł o tym, jak ustalić termin liczony od odrzucenia przez rodzica.

Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli natomiast do odrzucenia spadku w imieniu dziecka potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o takie zezwolenie (art. 1015 § 1¹ i § 1² K.c.).

Jeżeli oświadczenie nie zostanie złożone w terminie, skutek nie polega obecnie na prostym przyjęciu spadku. Zgodnie z art. 1015 § 2 K.c. brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ogranicza to odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zawsze rozwiązuje wszystkie problemy praktyczne, zwłaszcza gdy trzeba sporządzać wykaz albo spis inwentarza i prowadzić rozmowy z wierzycielami.

Kiedy nie trzeba zgody sądu na odrzucenie spadku przez małoletniego?

Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje ważny wyjątek w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

W praktyce oznacza to, że zgoda sądu nie jest potrzebna, gdy rodzic, któremu przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, odrzuca spadek w imieniu dziecka za zgodą drugiego rodzica, któremu również przysługuje władza rodzicielska, albo gdy rodzice dokonują tej czynności wspólnie. Dodatkowym warunkiem jest to, aby spadek odrzucali także inni zstępni rodziców tego dziecka, jeżeli tacy zstępni występują.

Rodzic składający oświadczenie w imieniu dziecka musi złożyć dodatkowe oświadczenia dotyczące między innymi zakresu władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica, wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica oraz odrzucenia spadku przez innych zstępnych. Oświadczenia te są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia (art. 641 § 3¹ i § 3² K.p.c.).

Kiedy zgoda sądu nadal będzie potrzebna?

Zezwolenie sądu nadal może być konieczne, jeżeli nie są spełnione warunki uproszczonej procedury. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy rodzice nie są zgodni, jeden z rodziców kwestionuje odrzucenie spadku, nie jest jasny zakres władzy rodzicielskiej, dziecko dziedziczy w innym układzie niż po wcześniejszym odrzuceniu przez rodzica albo spadku nie odrzucają inni zstępni rodziców dziecka.

Zgoda sądu może być potrzebna również wtedy, gdy sprawa jest nietypowa, na przykład pojawia się testament, majątek spadkowy nie jest oczywiście zadłużony, istnieje spór co do wartości aktywów i długów albo odrzucenie spadku mogłoby być sprzeczne z dobrem dziecka.

Jeżeli sprawa wymaga zezwolenia, trzeba złożyć wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Po nowelizacji trzeba też pamiętać o art. 640¹ K.p.c.: jeżeli toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku w imieniu dziecka wydaje sąd spadku. W innych przypadkach właściwy będzie co do zasady sąd opiekuńczy.

We wniosku należy wykazać, że odrzucenie spadku leży w interesie dziecka. Dobrze jest załączyć dokumenty potwierdzające zadłużenie spadku, brak istotnego majątku, wezwania od wierzycieli, informacje o kredytach, pożyczkach, postępowaniach egzekucyjnych albo inne dowody pokazujące, że przyjęcie spadku byłoby dla dziecka niekorzystne. W podobnych sprawach problemem może być także odmowa zgody sądu na odrzucenie, zwłaszcza gdy sąd uzna, że materiał dowodowy jest niewystarczający albo spadek może mieć dodatnią wartość.

Opłata sądowa od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi obecnie co do zasady 100 zł. Potwierdzenie uiszczenia opłaty należy dołączyć do wniosku.

Jak złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Oświadczenie może być także złożone w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku (art. 640 K.p.c.).

Oświadczenie powinno zawierać dane spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci, miejsce ostatniego zamieszkania, tytuł powołania do spadku oraz treść oświadczenia. Trzeba też wskazać znanych spadkobierców ustawowych i informacje o testamentach, nawet jeżeli osoba składająca oświadczenie uważa testament za nieważny (art. 641 K.p.c.).

Przy oświadczeniu składa się zwykle odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpis aktu urodzenia dziecka, dokumenty potwierdzające wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica oraz - jeżeli jest wymagana - prawomocne postanowienie sądu zezwalające na odrzucenie spadku w imieniu dziecka.

Jeżeli rodzice przebywają za granicą albo dziecko mieszka poza Polską, procedura może wymagać dodatkowej analizy jurysdykcji, dokumentów i formy oświadczenia. W takich sprawach przydatny może być osobny poradnik o tym, jak wygląda odrzucenie spadku w imieniu małoletniego w sytuacji transgranicznej. Często analizowanym przypadkiem jest dziecko w Anglii a odrzucenie spadku, gdy rodzina od lat mieszka na Wyspach.

Co powinien zawierać wniosek do sądu, jeżeli zgoda jest potrzebna?

Wniosek powinien być konkretny i oparty na dokumentach. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że spadek jest zadłużony. Sąd ocenia, czy odrzucenie spadku jest zgodne z dobrem dziecka, dlatego trzeba pokazać, że przyjęcie spadku nie jest dla dziecka korzystne.

W piśmie warto wskazać:

1. sąd właściwy do rozpoznania sprawy;
2. dane dziecka oraz rodziców działających jako przedstawiciele ustawowi;
3. dane spadkodawcy oraz datę jego śmierci;
4. informację, kiedy i na jakiej podstawie dziecko zostało powołane do spadku;
5. żądanie zezwolenia na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka;
6. uzasadnienie, dlaczego odrzucenie spadku jest zgodne z dobrem dziecka;
7. dowody, na przykład dokumenty dotyczące długów, egzekucji, kredytów, pożyczek albo braku majątku;
8. listę załączników i podpis rodzica albo rodziców.

Jeżeli z wnioskiem występuje tylko jeden rodzic, drugi rodzic może zostać wysłuchany. W razie sporu między rodzicami sąd będzie oceniał sprawę szczególnie dokładnie, bo odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest czynnością wpływającą na jego sytuację majątkową.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji pierwszym krokiem powinno być ustalenie, czy po odrzuceniu spadku przez żonę dzieci rzeczywiście zostały powołane do spadku i od kiedy biegnie ich sześciomiesięczny termin. Następnie trzeba sprawdzić, czy można skorzystać z uproszczonej procedury bez zgody sądu.

Jeżeli rodzice są zgodni, mają władzę rodzicielską w wymaganym zakresie, dziecko dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka, zwykle można złożyć oświadczenie w imieniu dziecka bez wcześniejszego zezwolenia sądu. Jeżeli którykolwiek z tych warunków budzi wątpliwości, bezpieczniej jest przeanalizować sprawę indywidualnie albo wystąpić o zgodę sądu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Informacja Ministerstwa Spraw Zagranicznych o zmianie przepisów dotyczących odrzucenia spadku w imieniu małoletniego - gov.pl

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.