Pieniądze wypłacone z konta przed śmiercią a spadek

Rozszerzenie wspólności ustawowej a majątek spadkowy

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma najpierw ustalenie, co należało do majątku wspólnego małżonków, a co do majątku osobistego każdego z nich. Małżonkowie mogą zawrzeć umowę majątkową małżeńską w formie aktu notarialnego i wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową. Wynika to z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie każda umowa rozszerzająca wspólność obejmuje wszystkie składniki majątkowe. Trzeba sprawdzić treść aktu notarialnego: czy obejmował nieruchomość sprzedaną przez rodziców, środki uzyskane ze sprzedaży, rachunki bankowe, dom, samochód albo inne składniki. Odrębnym zagadnieniem jest sprzedaż mieszkania matki a prawa dzieci. Bez tej analizy nie da się bezpiecznie przesądzić, jaka część majątku podlega dziedziczeniu.

Granice rozszerzenia wspólności określa art. 49 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady nie można objąć wspólnością między innymi przedmiotów, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, praw niezbywalnych ani niektórych wierzytelności osobistych.

W praktyce oznacza to, że najpierw rozlicza się majątek wspólny małżonków. Dopiero udział zmarłego w tym majątku oraz jego majątek osobisty tworzą spadek. Jeżeli składnik był objęty wspólnością majątkową małżeńską, do spadku zwykle wchodzi udział przypadający zmarłemu, a nie cały majątek wspólny.

Zobacz również: wspólność majątkowa małżeńska a spadek

Kto dziedziczy po zmarłym mężu i ojcu?

Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu, a do spadku dochodzą żona oraz dzieci, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego dzieci spadkodawcy i jego małżonek dziedziczą w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

W opisanym układzie, jeżeli spadkodawca pozostawił żonę oraz dwoje dzieci, każde z nich dziedziczy co do zasady po 1/3 spadku. Dotyczy to także dziecka z poprzedniego związku. Dzieci spadkodawcy dziedziczą po nim na tych samych zasadach, niezależnie od tego, czy pochodzą z aktualnego małżeństwa, wcześniejszego związku czy są dziećmi pozamałżeńskimi.

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą. Wynika to z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego. Dla ustalenia masy spadkowej istotny jest więc stan majątku na moment śmierci, ale nie można pomijać roszczeń, które zmarłemu przysługiwały wobec innych osób.

Czy pieniądze z rachunku bankowego wchodzą do masy spadkowej?

Środki zgromadzone na rachunku bankowym zmarłego co do zasady wchodzą do spadku, jeżeli istniały na tym rachunku w chwili śmierci. Wtedy spadkobiercy dziedziczą wierzytelność wobec banku, czyli prawo do wypłaty pieniędzy zgodnie z udziałami spadkowymi albo późniejszym działem spadku.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy środki zostały wypłacone jeszcze za życia właściciela rachunku. Nie wystarczy wtedy stwierdzić, że konto było zamknięte w dniu śmierci. Trzeba ustalić, kto wypłacił pieniądze, na jakiej podstawie, komu je przekazano i czy właściciel rachunku rzeczywiście rozporządził nimi za życia.

Jeżeli właściciel rachunku sam wypłacił pieniądze i zużył je na swoje potrzeby, takie środki nie będą już składnikiem spadku. Jeżeli natomiast pieniądze zostały przekazane innej osobie jako darowizna, mogą mieć znaczenie przy rozliczeniach spadkowych, zwłaszcza przy dziale spadku albo przy roszczeniach o zachowek. Jeżeli wypłaty dokonał pełnomocnik i nie rozliczył się z niej, do spadku może wejść roszczenie o zwrot lub rozliczenie pobranej kwoty.

Trzeba też odróżnić zwykłe pełnomocnictwo do rachunku od dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. Dyspozycja na wypadek śmierci działa dopiero po śmierci posiadacza rachunku, jest uregulowana w Prawie bankowym i nie jest tym samym co wypłata dokonana przez pełnomocnika za życia właściciela konta.

Zobacz również: ustalenie masy spadkowej przez sąd

Środki pieniężne wypłacone z rachunku bankowego przez pełnomocnika

Pełnomocnik do rachunku bankowego może dokonywać czynności w granicach udzielonego mu umocowania. Samo udzielenie pełnomocnictwa nie przenosi jednak własności pieniędzy na pełnomocnika. Pieniądze pozostają środkami właściciela rachunku, chyba że doszło do odrębnej czynności prawnej, na przykład darowizny albo zapłaty konkretnego zobowiązania.

Jeżeli matka była jedynie pełnomocnikiem do rachunku ojca i miesiąc przed jego śmiercią wypłaciła pieniądze oraz przelała je na rachunek otwarty na swoje nazwisko, powinna wykazać, z jakiego powodu to zrobiła i jak środki zostały rozliczone. Pełnomocnik działa bowiem na rachunek osoby, która udzieliła pełnomocnictwa, a nie we własnym interesie.

W tym kontekście istotne znaczenie ma art. 741 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przyjmującemu zlecenie nie wolno używać we własnym interesie rzeczy i pieniędzy dającego zlecenie. Od sum pieniężnych zatrzymanych ponad potrzebę wynikającą z wykonywania zlecenia powinien płacić odsetki ustawowe.

Dlatego w opisanej sprawie prawidłowe jest uwzględnienie tej kwoty w rozliczeniach spadkowych, jeżeli środki nadal należały ekonomicznie do ojca albo matka nie potrafi wykazać, że zostały wydane zgodnie z jego wolą i w jego interesie. Formalne zamknięcie rachunku przed śmiercią nie przesądza jeszcze, że pozostali spadkobiercy tracą prawo do żądania rozliczenia. Inną sytuacją jest przywłaszczenie pieniędzy po śmierci właściciela konta.

Zobacz również: wypłata z rachunku zmarłego

Czy przyrodnia siostra może żądać historii rachunków bankowych?

Spadkobierca ma prawo zgłaszać w postępowaniu spadkowym i działowym wnioski dowodowe, jeżeli chce wykazać skład oraz wartość majątku spadkowego albo rozliczyć darowizny. Może więc wnosić o ustalenie historii rachunku zmarłego, zwłaszcza jeżeli istnieje realne podejrzenie, że przed śmiercią doszło do wypłat, przelewów lub darowizn wpływających na rozliczenia między spadkobiercami.

Nie oznacza to jednak nieograniczonego prawa do prywatnych rozliczeń żyjącego małżonka. Rachunek bankowy matki jako osoby żyjącej jest objęty tajemnicą bankową. Bank nie powinien udostępniać takich informacji innemu spadkobiercy tylko dlatego, że toczy się sprawa po ojcu.

W postępowaniu sądowym można natomiast wnosić, aby sąd zażądał określonych dokumentów, jeżeli są one istotne dla rozstrzygnięcia. Sąd oceni, czy żądana historia rachunku ma znaczenie dla sprawy, czy zakres żądania nie jest zbyt szeroki i czy dokumenty dotyczą majątku zmarłego, majątku wspólnego małżonków albo ewentualnych darowizn.

W praktyce rozsądne jest ograniczenie wniosku dowodowego do konkretnych rachunków, okresów i operacji. Żądanie całej historii finansowej rodziców od sprzedaży nieruchomości może zostać uznane za zbyt szerokie, jeżeli strona nie wykaże, dlaczego właśnie taki zakres jest potrzebny.

Zaliczenie darowizn do schedy spadkowej

W sprawach działowych często pojawia się pytanie, czy darowizny dokonane za życia spadkodawcy powinny zostać rozliczone między spadkobiercami. Zgodnie z art. 1039 Kodeksu cywilnego, jeżeli dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są co do zasady zobowiązani zaliczyć na schedę spadkową darowizny otrzymane od spadkodawcy, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia, czyli jako darowizna wyłączona ze schedy spadkowej.

Nie jest więc poprawne proste stwierdzenie, że zawsze dolicza się wszystkie darowizny na rzecz wszystkich osób i bez żadnych wyjątków. Zasady zaliczenia darowizn na schedę spadkową różnią się od zasad doliczania darowizn przy zachowku. Trzeba ustalić, kto był darczyńcą, kto był obdarowanym, kiedy darowizna została dokonana i czy spadkodawca zwolnił ją z obowiązku zaliczenia.

W opisanej sprawie zakup mieszkania dla jednego z dzieci z rachunku matki może mieć różne skutki. Jeżeli była to darowizna wyłącznie od matki z jej majątku, nie jest automatycznie darowizną od ojca. Jeżeli jednak środki pochodziły z majątku wspólnego małżonków albo z majątku ojca, możliwe jest badanie, czy darowizna powinna zostać uwzględniona w rozliczeniach po ojcu.

Zobacz również: zaliczenie darowizn na schedę spadkową

Jakie dowody warto przygotować?

W podobnej sprawie warto zebrać przede wszystkim odpis umowy majątkowej małżeńskiej, dokumenty dotyczące sprzedaży nieruchomości, historię rachunku zmarłego, potwierdzenie udzielenia pełnomocnictwa do rachunku, dowody wypłat i przelewów oraz dokumenty pokazujące, na co wydano pieniądze.

Jeżeli środki zostały przeznaczone na budowę domu, zakup mieszkania, spłatę zobowiązań lub leczenie spadkodawcy, należy przygotować faktury, umowy, potwierdzenia przelewów i korespondencję. Jeżeli pieniądze pozostały na rachunku pełnomocnika, trzeba liczyć się z żądaniem ich rozliczenia przy ustalaniu masy spadkowej lub przy dziale spadku.

Podsumowanie

Pieniądze wypłacone z rachunku bankowego przed śmiercią spadkodawcy wymagają dokładnego rozliczenia. Jeżeli wypłaty dokonał sam właściciel rachunku i zużył środki za życia, co do zasady nie ma już tych pieniędzy w spadku. Jeżeli jednak środki wypłacił pełnomocnik, przelał je na własny rachunek albo nie potrafi wykazać ich przeznaczenia, spadkobiercy mogą żądać rozliczenia.

Przy ocenie sprawy trzeba odróżnić masę spadkową, majątek wspólny małżonków, darowizny zaliczane na schedę spadkową oraz prywatne rachunki żyjącego małżonka. Właśnie dlatego w sporach o pieniądze z konta zmarłego najważniejsze są dokumenty bankowe, treść pełnomocnictwa i dowody pokazujące rzeczywistą wolę spadkodawcy.

FAQ

Czy pieniądze wypłacone przed śmiercią zawsze wchodzą do spadku?

Nie. Jeżeli właściciel rachunku sam wypłacił pieniądze i wydał je za życia, nie są już składnikiem spadku. Jeżeli jednak wypłaty dokonał pełnomocnik i nie rozliczył się ze środków, do spadku może wejść roszczenie o ich zwrot lub rozliczenie.

Czy pełnomocnik do konta staje się właścicielem pieniędzy?

Nie. Pełnomocnictwo pozwala dokonywać czynności na rachunku, ale nie przenosi własności środków. Pełnomocnik powinien działać w interesie właściciela rachunku i rozliczyć się z pobranych kwot.

Czy spadkobierca może sam uzyskać historię rachunku zmarłego?

Po wykazaniu praw do spadku spadkobiercy mogą żądać od banku informacji dotyczących rachunku zmarłego w zakresie potrzebnym do realizacji ich praw. W toku sprawy sądowej można również wnosić, aby sąd zażądał dokumentów z banku.

Czy można żądać historii konta żyjącej matki?

Nie bezpośrednio od banku, ponieważ rachunek żyjącej osoby jest objęty tajemnicą bankową. W sądzie można jednak złożyć wniosek dowodowy, jeżeli konkretne operacje na tym rachunku mają znaczenie dla ustalenia majątku wspólnego, darowizn albo rozliczeń ze spadkodawcą.

Czy darowizna dla jednego dziecka zawsze zmniejsza jego udział w spadku?

Nie zawsze. Przy dziale spadku darowizny mogą być zaliczane na schedę spadkową na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym, ale trzeba ustalić, kto dokonał darowizny, na czyją rzecz, z jakiego majątku i czy spadkodawca zwolnił obdarowanego z obowiązku zaliczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939
4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.