Spadkobierca za granicą a rozprawa spadkowa

Pani Anna zapytała, czy wszyscy spadkobiercy muszą być obecni w sądzie na rozprawie o stwierdzenie nabycia spadku. Jedna z uczestniczek postępowania, jej bratanica, przebywa za granicą na stałe i przyjazd do Polski tylko na jeden termin rozprawy byłby dla niej dużym problemem. W takiej sytuacji warto potraktować sprawę praktycznie: ustalić, czego dokładnie oczekuje sąd, a następnie wybrać najbezpieczniejsze rozwiązanie procesowe dla osoby prowadzącej sprawę spadkową z zagranicy.

Czy spadkobierca mieszkający za granicą musi przyjechać do sądu?

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej sprawy. W postępowaniu spadkowym trzeba odróżnić zwykłe zawiadomienie o terminie rozprawy od wezwania do osobistego stawiennictwa. Jeżeli sąd tylko zawiadamia uczestnika o terminie, jego nieobecność zwykle nie musi blokować rozpoznania sprawy, zwłaszcza gdy uczestnik wcześniej złoży pisemne stanowisko i nie kwestionuje wniosku. Jeżeli jednak sąd wzywa uczestnika osobiście, w szczególności w celu odebrania zapewnienia spadkowego albo przesłuchania, sprawę trzeba potraktować poważniej. Więcej o tym, czy rozprawa spadkowa wymaga osobistego stawiennictwa, piszemy w odrębnym poradniku.

Przed rozprawą należy dokładnie przeczytać pismo z sądu. Warto sprawdzić, czy znajduje się w nim sformułowanie o obowiązkowym stawiennictwie, rygor pominięcia dowodu, pouczenie o skutkach niestawiennictwa albo informacja, jaka czynność ma być przeprowadzona na rozprawie. Szczególne znaczenie ma stawiennictwo uczestnika postępowania, gdy sąd chce odebrać od niego osobiste oświadczenia dotyczące kręgu spadkobierców albo testamentów.

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą i czy spadkodawca pozostawił testament. Nie wystarczy więc samo przekonanie rodziny, że wszystko jest jasne. Sąd musi mieć podstawy do wydania postanowienia, a uczestnicy powinni ułatwić mu ustalenie prawidłowego kręgu spadkobierców.

Co zrobić po otrzymaniu pisma z sądu?

Najbezpieczniej działać od razu po doręczeniu korespondencji. Osoba mieszkająca za granicą powinna przede wszystkim ustalić, czy chce brać czynny udział w sprawie, czy popiera wniosek, czy zna informacje o innych spadkobiercach, czy wie o testamencie oraz czy może podpisać i przesłać dokumenty w terminie. W tym kontekście pomocne może być również omówienie, jak wygląda spadek po osobie mieszkającej za granicą, bo tam również duże znaczenie mają doręczenia, pełnomocnictwo i ustalenie właściwego trybu działania przed sądem.

Przy sprawach z elementem międzynarodowym warto też rozważyć, czy po zakończeniu postępowania w Polsce dokument będzie potrzebny do załatwienia spraw majątkowych w innym państwie. W takich sytuacjach praktyczne znaczenie może mieć europejskie poświadczenie spadkowe – kiedy jest potrzebne, zwłaszcza gdy spadkobierca musi wykazać swoje prawa za granicą.

Praktyczna kolejność działań wygląda następująco:

1. sprawdzić, czy pismo jest zawiadomieniem, czy wezwaniem do osobistego stawiennictwa;
2. ustalić datę doręczenia, bo od niej mogą biec terminy procesowe;
3. skontaktować się z sekretariatem wydziału i zapytać, czy planowane jest odebranie zapewnienia spadkowego albo przesłuchanie;
4. złożyć pisemne stanowisko w sprawie, jeżeli uczestnik zgadza się z wnioskiem albo chce zgłosić zastrzeżenia;
5. w razie potrzeby złożyć wniosek o rozprawę zdalną, przesłuchanie na piśmie, zmianę terminu albo usprawiedliwienie nieobecności;
6. rozważyć ustanowienie pełnomocnika do prowadzenia sprawy lub pełnomocnika do doręczeń.

W piśmie do sądu warto pisać konkretnie. Należy wskazać sygnaturę akt, dane uczestnika, adres za granicą, adres e-mail, przyczynę niemożności przyjazdu oraz jasny wniosek, np. o dopuszczenie udziału zdalnego albo o odebranie stanowiska na piśmie. Samo poinformowanie sądu, że uczestnik mieszka za granicą, może nie wystarczyć.

Pełnomocnictwo zamiast stawiennictwa w sądzie

Uczestnik postępowania spadkowego może ustanowić pełnomocnika. Pełnomocnik może odbierać pisma, składać wnioski, przedstawiać stanowisko, reagować na pisma innych uczestników i pilnować terminów. Trzeba jednak pamiętać, że pełnomocnik nie zawsze zastąpi osobistą czynność uczestnika. Jeżeli sąd chce odebrać od konkretnej osoby zapewnienie spadkowe albo przesłuchać ją co do faktów, może nadal oczekiwać jej osobistego udziału, udziału zdalnego albo innej formy przeprowadzenia dowodu.

Zgodnie z art. 87 Kodeksu postępowania cywilnego pełnomocnikiem procesowym może być przede wszystkim adwokat lub radca prawny. W określonych sytuacjach pełnomocnikiem może być również osoba bliska, m.in. małżonek, rodzeństwo, zstępny, wstępny albo osoba pozostająca ze stroną w stosunku przysposobienia. Zakres dopuszczalnego pełnomocnictwa trzeba ocenić w konkretnej sprawie, szczególnie gdy pełnomocnikiem ma być członek rodziny, a nie profesjonalny prawnik.

Pełnomocnictwo powinno być sporządzone na piśmie, podpisane przez mocodawcę i złożone do akt sprawy. Co do zasady od złożenia dokumentu pełnomocnictwa pobiera się opłatę skarbową 17 zł, ale ustawa przewiduje zwolnienia, m.in. przy pełnomocnictwie udzielonym małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu lub rodzeństwu. Jeżeli pełnomocnictwo jest podpisywane za granicą, w praktyce trzeba zadbać o czytelny podpis, właściwe dane stron oraz sprawdzić, czy sąd nie zażąda dodatkowego potwierdzenia dokumentu.

Udział zdalny w rozprawie spadkowej

Od 2024 r. przepisy Kodeksu postępowania cywilnego przewidują stałą regulację posiedzeń zdalnych. Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia zdalnego z urzędu albo na wniosek osoby, która ma uczestniczyć w posiedzeniu i wskaże adres poczty elektronicznej. Co istotne, wniosek o posiedzenie zdalne trzeba złożyć w terminie 7 dni od doręczenia zawiadomienia albo wezwania na posiedzenie.

Dla spadkobiercy mieszkającego za granicą oznacza to, że warto szybko wysłać do sądu pismo z wnioskiem o udział zdalny. W piśmie należy wskazać, że uczestnik przebywa poza Polską, podać adres e-mail, numer telefonu pomocniczy, aktualny adres pobytu oraz wyjaśnić, dlaczego osobisty przyjazd jest utrudniony. Sąd nie ma jednak obowiązku uwzględnić takiego wniosku w każdej sprawie. Jeżeli uzna, że zdalny udział nie zapewni prawidłowego przebiegu czynności, może oczekiwać innego rozwiązania.

W praktyce znaczenie ma także techniczna możliwość połączenia, różnica czasu, dostęp do stabilnego internetu i możliwość potwierdzenia tożsamości uczestnika. Jeżeli uczestnik przebywa w państwie poza Unią Europejską albo zachodzi potrzeba przeprowadzenia czynności urzędowych za granicą, sprawa może wymagać dodatkowych uzgodnień, w tym pomocy prawnej międzynarodowej lub kontaktu przez placówkę konsularną. Nie należy zakładać, że da się to zorganizować z dnia na dzień.

Zeznania na piśmie i zapewnienie spadkowe

Kodeks postępowania cywilnego dopuszcza zeznania świadka na piśmie, jeżeli sąd tak postanowi. Wtedy świadek podpisuje tekst przyrzeczenia i składa zeznanie w terminie wyznaczonym przez sąd. Nie jest to jednak prawo, z którego uczestnik może skorzystać samodzielnie bez decyzji sądu. Wniosek o taką formę przeprowadzenia dowodu można złożyć, ale to sąd oceni, czy będzie ona wystarczająca.

W sprawach spadkowych szczególną rolę odgrywa zapewnienie spadkowe. Zgodnie z art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego za dowód, że nie ma innych spadkobierców, może być przyjęte zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę. W zapewnieniu podaje się informacje o osobach, które mogłyby dziedziczyć, oraz o testamentach spadkodawcy. Pod względem skutków karnych zapewnienie jest równoznaczne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem.

Szersze praktyczne omówienie tej czynności znajdziesz w poradniku: zapewnienie spadkowe – czym jest i co mówić w sądzie.

Dlatego nie należy lekceważyć pytań sądu o testament, dzieci spadkodawcy, wcześniejsze małżeństwa, osoby zmarłe przed spadkodawcą czy spadkobierców mieszkających za granicą. Błędne albo niepełne informacje mogą wydłużyć postępowanie, doprowadzić do konieczności uzupełnienia materiału dowodowego, a w skrajnych sytuacjach rodzić odpowiedzialność za fałszywe zeznania.

Doręczenia dla osoby mieszkającej poza Polską

Osoba mieszkająca za granicą powinna podać sądowi aktualny adres i reagować na każdą korespondencję. W przypadku uczestników mieszkających w państwie członkowskim Unii Europejskiej doręczenia odbywają się według odrębnych zasad doręczeń unijnych. Jeżeli jednak uczestnik nie ma miejsca zamieszkania, zwykłego pobytu albo siedziby w Polsce ani w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej i nie ustanowił pełnomocnika do prowadzenia sprawy zamieszkałego w Polsce, może być zobowiązany do wskazania pełnomocnika do doręczeń w Polsce.

To bardzo ważne, ponieważ po stosownym pouczeniu niewskazanie pełnomocnika do doręczeń może skutkować pozostawianiem pism w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia. W praktyce uczestnik może wtedy nie wiedzieć o kolejnych czynnościach, a terminy będą biegły tak, jakby pismo zostało mu doręczone. W sprawach spadkowych, w których często trzeba szybko reagować na pisma sądu albo stanowiska innych osób, jest to ryzykowne.

Co może zrobić bratanica pani Anny?

W opisanej sytuacji bratanica pani Anny powinna najpierw sprawdzić treść pisma z sądu. Jeżeli jest tylko zawiadomiona o terminie rozprawy, może rozważyć przesłanie pisemnego stanowiska, w którym potwierdzi, czy zgadza się z wnioskiem, czy zna innych spadkobierców i czy ma wiedzę o testamencie. Jeżeli sąd wezwał ją do osobistego stawiennictwa, powinna złożyć wniosek o udział zdalny, ewentualnie o zmianę terminu albo o przeprowadzenie czynności w inny sposób.

Równolegle może ustanowić pełnomocnika w Polsce. Pełnomocnik pomoże sprawdzić akta, dopilnować terminów, złożyć wnioski i reprezentować ją na rozprawie w zakresie, w jakim przepisy pozwalają na działanie przez pełnomocnika. Jeżeli sąd będzie wymagał osobistego złożenia zapewnienia lub przesłuchania, pełnomocnik nie powinien obiecywać, że całkowicie zastąpi uczestniczkę, lecz powinien zaproponować sądowi realny sposób przeprowadzenia tej czynności.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak można praktycznie rozwiązać problem udziału spadkobiercy mieszkającego za granicą w sprawie prowadzonej przez polski sąd.

FAQ

Czy każdy spadkobierca musi być obecny na rozprawie spadkowej?

Nie zawsze. Jeżeli uczestnik został tylko zawiadomiony o rozprawie, a jego osobiste wyjaśnienia nie są potrzebne, sąd może prowadzić sprawę bez jego obecności. Inaczej jest, gdy sąd wezwał go do osobistego stawiennictwa albo chce odebrać od niego zapewnienie lub przesłuchanie.

Czy pełnomocnik może całkowicie zastąpić spadkobiercę za granicą?

Pełnomocnik może reprezentować uczestnika, składać pisma i odbierać korespondencję, ale nie zawsze zastąpi go przy czynnościach osobistych. Jeżeli sąd chce przesłuchać konkretną osobę albo odebrać od niej zapewnienie spadkowe, może oczekiwać jej osobistego udziału, także zdalnego, jeżeli dopuści taką formę.

Jak złożyć wniosek o udział zdalny w rozprawie?

Wniosek należy skierować do sądu prowadzącego sprawę, podać sygnaturę akt, dane uczestnika, adres e-mail i uzasadnienie. Zasadniczo trzeba to zrobić w terminie 7 dni od doręczenia zawiadomienia albo wezwania na posiedzenie. Wniosek nie gwarantuje zgody sądu.

Czy można złożyć zeznania w sprawie spadkowej na piśmie?

Zeznania świadka na piśmie są możliwe, jeżeli sąd tak postanowi. Uczestnik może o to wnioskować, ale decyzja należy do sądu. Przy zapewnieniu spadkowym trzeba zachować szczególną ostrożność, bo ma ono skutki podobne do zeznań pod przyrzeczeniem.

Czy osoba mieszkająca poza Unią Europejską musi mieć pełnomocnika do doręczeń w Polsce?

Może mieć taki obowiązek, jeżeli nie ma miejsca zamieszkania ani zwykłego pobytu w Polsce lub w innym państwie Unii Europejskiej i nie ustanowiła pełnomocnika do prowadzenia sprawy zamieszkałego w Polsce. Po pouczeniu brak wskazania pełnomocnika do doręczeń może powodować pozostawianie pism w aktach ze skutkiem doręczenia.

Podsumowanie

Spadkobierca mieszkający za granicą powinien działać szybko i pisemnie. Najważniejsze jest ustalenie, czy sąd wymaga osobistego stawiennictwa, czy wystarczy stanowisko na piśmie i reprezentacja przez pełnomocnika. W wielu sprawach można ograniczyć konieczność przyjazdu do Polski, ale nie należy zakładać, że pobyt za granicą automatycznie zwalnia z udziału w czynnościach sądowych.

Jeżeli w sprawie pojawia się testament, spór między spadkobiercami, problem z doręczeniami albo wezwanie do osobistego stawiennictwa, warto skonsultować treść pisma z sądu przed upływem terminu. Błędna reakcja może wydłużyć postępowanie albo spowodować, że uczestnik utraci realny wpływ na przebieg sprawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 87, art. 151, art. 271¹, art. 670, art. 671 i art. 1135⁵ - Dz.U. 2026 poz. 468.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o spadkach od art. 922 i następnych - Dz.U. 2025 poz. 1071.

3. Ustawa z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej - Dz.U. 2025 poz. 1154.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.