Dziedziczenie po rodzicach – udziały dzieci, wnuków i małżonka

Dziedziczenie ustawowe po rodzicach – podstawowa zasada

Jeżeli rodzic nie pozostawił ważnego testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, jednak udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całego spadku.

Przy małżonku i dwojgu dzieci każda z trzech osób dziedziczy po 1/3. Przy małżonku i trojgu dzieci każdy otrzymuje po 1/4. Jeżeli dzieci jest czworo, małżonek otrzymuje 1/4, a pozostałe 3/4 dzieli się między dzieci, czyli każde z nich dziedziczy po 3/16 spadku.

Rozwód dziecka spadkodawcy nie wpływa na jego prawo do dziedziczenia po własnych rodzicach. Były małżonek dziecka nie dziedziczy po jego rodzicach, a dzieci tego dziecka wchodzą w jego miejsce dopiero w sytuacjach przewidzianych w ustawie, przede wszystkim gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku.

Pełną kolejność spadkobierców i wysokość ich udziałów w dziedziczeniu ustawowym przedstawiamy w osobnym opracowaniu.

Jeżeli nie ma zstępnych, zastosowanie mają dalsze reguły, w tym dziedziczenie przez rodziców i rodzeństwo spadkodawcy. Od ustawowej kolejności trzeba też odróżnić sytuację niegodności dziedziczenia, która może wyłączyć konkretną osobę od spadku.

Dlaczego spadek po każdym z rodziców rozlicza się osobno?

Spadek otwiera się z chwilą śmierci konkretnego spadkodawcy, a spadkobierca nabywa go właśnie w tej chwili. Oznacza to, że po śmierci matki powstaje odrębny spadek po matce, a po późniejszej śmierci ojca – odrębny spadek po ojcu. Nie istnieje jeden wspólny spadek po obojgu rodzicach.

Nawet jeżeli przez wiele lat nie uzyskano sądowego stwierdzenia nabycia spadku ani notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia, samo prawo do spadku nie powstaje dopiero z chwilą wydania dokumentu. Orzeczenie sądu albo akt notarialny potwierdza, kto nabył spadek w chwili śmierci rodzica i w jakim udziale.

Kolejność zgonów ma zasadnicze znaczenie. Jeżeli córka żyła w chwili śmierci matki, nabyła po niej udział. Gdy następnie zmarła, udział ten wszedł do jej własnego spadku. Jeżeli natomiast córka zmarła przed matką, nie nabyła udziału po matce, a w jej miejsce mogą wejść jej dzieci.

Na wynik każdego z tych spadków może wpływać zawarta wcześniej umowa o zrzeczenie się dziedziczenia u notariusza oraz jej skutki dla zstępnych.

Co wchodzi do spadku, gdy rodzice mieli majątek wspólny?

Jeżeli mieszkanie, dom albo działka zostały nabyte w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej rodziców, co do zasady należały do ich majątku wspólnego. Po śmierci jednego z małżonków najpierw ustala się jego udział w tym majątku, a dopiero ten udział wchodzi do spadku.

Zasadą są równe udziały małżonków w majątku wspólnym. Najczęściej oznacza to, że 1/2 nieruchomości pozostaje przy żyjącym małżonku jako jego własny udział, a druga 1/2 wchodzi do spadku po zmarłym. Wynik może być inny, jeżeli małżonkowie mieli rozdzielność majątkową, zawarli umowę majątkową, nieruchomość należała do majątku osobistego jednego z nich albo prawomocnie ustalono nierówne udziały w majątku wspólnym.

Przykładowo, jeżeli matka pozostawiła męża i dwoje dzieci, a do spadku po niej weszła połowa domu, każda z tych trzech osób dziedziczy po 1/3 tej połowy. Każde dziecko nabywa więc po 1/6 całego domu, a ojciec ma łącznie 2/3: własną połowę oraz 1/6 odziedziczoną po żonie.

Gdy dziecko zmarło przed rodzicem – kto dziedziczy jego udział?

Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przechodzi na jego dzieci w częściach równych. Jeżeli któreś z tych dzieci również nie żyje, w jego miejsce mogą wejść dalsi zstępni.

Jeżeli rodzic pozostawił małżonka, jedną żyjącą córkę oraz czworo wnuków po wcześniej zmarłej córce, spadek dzieli się najpierw między trzy gałęzie: małżonka, żyjącą córkę i gałąź zmarłej córki. Każda gałąź otrzymuje po 1/3. Czworo wnuków dzieli 1/3 należną ich matce, więc każde otrzymuje po 1/12 spadku.

Po śmierci drugiego rodzica, który nie pozostawia małżonka, żyjąca córka otrzyma 1/2 spadku, a czworo wnuków po zmarłej córce podzieli drugą połowę. Każde z nich otrzyma wówczas po 1/8 spadku po dziadku albo babci.

Inna kolejność obowiązuje, gdy spadkodawca w ogóle nie pozostawił zstępnych; zobacz kto dziedziczy, gdy zmarły nie miał dzieci.

Gdy dziecko zmarło dopiero po rodzicu

Jeżeli dziecko żyło w chwili śmierci rodzica, nabyło należny mu udział nawet wtedy, gdy formalna sprawa spadkowa nie została jeszcze przeprowadzona. Gdy dziecko później umiera, odziedziczony udział staje się składnikiem jego własnego spadku.

W takim przypadku znaczenie ma dziedziczenie po zmarłej siostrze. Jeżeli nie zostawiła testamentu, jej udział mogą dziedziczyć jej małżonek i dzieci. Małżonek siostry nie dziedziczy wtedy bezpośrednio po jej rodzicach, lecz po swojej żonie to, co ona wcześniej po nich nabyła.

Czy małżonek zmarłego dziecka albo druga żona rodzica dziedziczą?

Mąż zmarłej córki ani żona zmarłego syna nie należą do ustawowych spadkobierców po teściach. Nie wchodzą także w miejsce swojego małżonka, jeżeli ten zmarł przed rodzicem. W jego miejsce wchodzą zstępni, czyli dzieci, wnuki i dalsi potomkowie.

Małżonek zmarłego dziecka może jednak uzyskać udział pośrednio, jeżeli jego małżonek najpierw odziedziczył po rodzicu, a dopiero później zmarł. Szerzej wyjaśniamy to w materiale o tym, kiedy możliwy jest spadek po teściach.

Podobna zasada dotyczy drugiej żony ojca. Nie dziedziczy ona bezpośrednio po pierwszej żonie ojca. Jeżeli jednak ojciec miał udział w nieruchomości i udział ten należał do niego w chwili śmierci, druga żona może dziedziczyć po ojcu razem z jego dziećmi.

Testament, darowizny i zachowek

Dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed ustawowym. Przed rozpoczęciem sprawy trzeba więc ustalić, czy któryś z rodziców pozostawił testament. Testament może zmienić krąg spadkobierców i ich udziały, lecz osoby najbliższe pominięte w testamencie mogą w określonych warunkach dochodzić zachowku.

Znaczenie mogą mieć również darowizny dokonane za życia rodziców. Przy ustawowym dziale spadku między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem określone darowizny oraz zapisy windykacyjne mogą podlegać zaliczeniu na schedę spadkową. Darowizny mogą także wpływać na obliczenie zachowku. Nie każda darowizna jest jednak rozliczana w identyczny sposób, dlatego trzeba uwzględnić jej datę, przedmiot, osobę obdarowaną i treść oświadczeń spadkodawcy.

Jak formalnie uregulować spadek po rodzicach?

Dziedziczenie można potwierdzić przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz może sporządzić akt, gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców i podstawy dziedziczenia, a wszystkie osoby zainteresowane uczestniczą w procedurze przewidzianej przez Prawo o notariacie.

Jeżeli występuje konflikt, nieznany spadkobierca, spór o testament, brak dokumentów albo wątpliwości co do kolejności zgonów, właściwa jest droga sądowa. Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy.

Po wielu latach sprawę nadal można przeprowadzić. Warto zebrać akty zgonu, akty urodzenia i małżeństwa, testamenty, dokumenty nabycia nieruchomości, umowy majątkowe małżeńskie oraz odpisy ksiąg wieczystych. Praktyczne różnice opisuje także artykuł o tym, jak wygląda postępowanie spadkowe w sądzie i u notariusza.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Oświadczenie składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

W przypadku spadków otwartych od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ogranicza to odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zwalnia z potrzeby ustalenia majątku i zobowiązań. Przy spadkach otwartych wcześniej skutki milczenia trzeba oceniać według dawnych przepisów; w wielu przypadkach dochodziło wtedy do prostego przyjęcia spadku, czyli bez ustawowego ograniczenia odpowiedzialności za długi.

Jeżeli dziecko zostaje powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia go przez rodzica, odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie zawsze wymaga zgody sądu. Zezwolenie nie jest potrzebne, gdy rodzice uprawnieni do reprezentacji działają wspólnie albo jedno z nich działa za zgodą drugiego, a spadek odrzucają także inni zstępni tego rodzica. Jeżeli te warunki nie są spełnione albo rodzice nie są zgodni, może być potrzebne zezwolenie właściwego sądu. Gdy zezwolenie jest wymagane, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania.

Dział spadku i podział nieruchomości

Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia wskazuje spadkobierców i ich ułamkowe udziały. Nie rozstrzyga jeszcze, komu przypadnie konkretny dom, działka, samochód albo pieniądze. Do tego służy dział spadku, a przy majątku objętym także inną współwłasnością – niekiedy również zniesienie współwłasności.

Dział spadku może być umowny albo sądowy. Jeżeli obejmuje nieruchomość, umowa wymaga aktu notarialnego. Sąd może przyznać nieruchomość jednemu spadkobiercy ze spłatą pozostałych, dokonać podziału fizycznego, jeżeli jest dopuszczalny, albo zarządzić sprzedaż i podział uzyskanej ceny.

Przed działem warto rozliczyć nakłady, koszty utrzymania, pożytki z najmu oraz wyłączne korzystanie z rzeczy przez jednego ze spadkobierców. Przykład praktycznego rozliczenia przedstawia materiał o podziale domu po rodzicach między dzieci.

Podatek od spadku i formularz SD-Z2

Małżonek, dzieci, wnuki i inni najbliżsi krewni wskazani w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn mogą skorzystać z pełnego zwolnienia podatkowego po spełnieniu warunków ustawowych. Przy dziedziczeniu kluczowe jest co do zasady zgłoszenie nabycia na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Każdy spadek rozlicza się oddzielnie. Jeżeli po latach potwierdzane jest dziedziczenie po obojgu rodzicach, trzeba osobno przeanalizować obowiązek zgłoszenia po każdym z nich. Pełne zwolnienie z art. 4a dotyczy nabyć dokonanych od 1 stycznia 2007 r.; przy starszych spadkach zasady podatkowe mogą być inne. Szczególnej uwagi wymagają wcześniej nieujawnione składniki majątku oraz sytuacje, w których spadkobierca dowiedział się o nabyciu dopiero po upływie podstawowego terminu.

FAQ

Czy można przeprowadzić sprawę spadkową po rodzicu po 20 latach?

Tak. Sam upływ czasu nie wyłącza możliwości stwierdzenia nabycia spadku. Trzeba jednak ustalić stan prawny i rodzinny z chwili śmierci rodzica oraz zebrać dokumenty dotyczące majątku.

Czy wnuki dziedziczą, gdy ich rodzic żyje?

Co do zasady nie dziedziczą ustawowo obok żyjącego rodzica. Wchodzą w jego miejsce przede wszystkim wtedy, gdy nie dożył on otwarcia spadku, odrzucił spadek albo został uznany za niegodnego dziedziczenia.

Czy mąż zmarłej siostry dziedziczy po jej rodzicach?

Nie dziedziczy po teściach bezpośrednio z ustawy. Może jednak dziedziczyć po swojej żonie udział, który ona wcześniej nabyła po swoim rodzicu.

Czy druga żona ojca ma prawo do domu kupionego z pierwszą żoną?

Nie dziedziczy po pierwszej żonie, ale może dziedziczyć po ojcu jego udział w domu. Zakres jej prawa zależy od tego, jaki udział należał do ojca w chwili jego śmierci oraz czy pozostawił testament.

Czy trzeba prowadzić osobne sprawy po matce i ojcu?

Udziały trzeba ustalić osobno po każdym z rodziców. W praktyce wnioski mogą być rozpoznawane sprawnie lub łącznie organizacyjnie, lecz każde dziedziczenie pozostaje odrębnym spadkiem.

Czy stwierdzenie nabycia spadku od razu dzieli dom?

Nie. Potwierdza jedynie, kto dziedziczy i w jakim udziale. Przyznanie domu konkretnej osobie, spłaty albo sprzedaż wymagają działu spadku, a czasem także zniesienia współwłasności.

Kiedy trzeba złożyć SD-Z2?

Przy dziedziczeniu termin wynosi co do zasady 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Obowiązek należy sprawdzić oddzielnie dla każdego spadku, a przy śmierci spadkodawcy przed 1 stycznia 2007 r. trzeba uwzględnić wcześniejsze zasady podatkowe.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, 924–926, 931, 991, 1015 i 1039.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, 43, 47 i 101.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku, oświadczeniach spadkowych i dziale spadku.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności art. 95a i następne.
• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.