Ustanowienie kuratora dla osoby chorej w celu odrzucenia spadku

Odrzucenie spadku w imieniu chorego spadkobiercy

Odrzucenie spadku jest oświadczeniem spadkobiercy, które można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego spadkobierca ma na to 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Ten moment może być inny dla każdej osoby z rodziny, zwłaszcza gdy kolejne osoby dochodzą do dziedziczenia dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszych spadkobierców.

Aktualnie istotne jest także to, że do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania. Nie warto jednak czekać do ostatnich dni, ponieważ przy osobie chorej konieczne może być wcześniejsze ustanowienie kuratora i precyzyjne określenie jego uprawnień.

Skutek odrzucenia spadku wynika z art. 1020 Kodeksu cywilnego: spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że po odrzuceniu spadku przez jedną osobę trzeba sprawdzić, kto wchodzi do dziedziczenia w jej miejsce. Przy zadłużonym spadku szczególnego znaczenia nabiera cały łańcuch odrzuceń spadku, bo brak reakcji jednej osoby może doprowadzić do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Kto dziedziczy po odrzuceniu spadku przez rodziców zmarłego?

W opisanej sytuacji syn nie pozostawił dzieci. Jeżeli nie miał też małżonka, w pierwszej kolejności do dziedziczenia ustawowego dochodzą jego rodzice. Jeżeli rodzice odrzucą spadek, są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, a wtedy trzeba sprawdzić dalszą kolejność dziedziczenia.

Jeżeli zmarły miał rodzeństwo albo zstępnych rodzeństwa, te osoby mogą dojść do dziedziczenia przed dziadkami. Dopiero gdy brak jest zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy, spadek przypada dziadkom spadkodawcy w częściach równych.

Jeżeli któryś z dziadków nie dożył otwarcia spadku albo skutecznie spadek odrzucił, udział, który by mu przypadał, przechodzi obecnie w pierwszej kolejności na jego dzieci w częściach równych. Jeżeli dziecko tego dziadka także nie dożyło otwarcia spadku albo jest traktowane tak, jakby nie dożyło, udział może przypaść jego dzieciom. W praktyce mogą więc pojawić się wujowie, ciotki albo - w określonych sytuacjach - kuzyni spadkodawcy, ale po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. krąg ten jest węższy niż wcześniej. Dlatego rodzeństwo Pana i rodzeństwo żony powinno rozważyć odrzucenie spadku wtedy, gdy po odrzuceniu spadku przez wcześniejsze osoby ich linia rzeczywiście dochodzi do dziedziczenia.

Nie należy zakładać automatycznie, że wszyscy dalsi krewni muszą odrzucić spadek tego samego dnia. Bezpieczniej jest ustalić kolejność dziedziczenia, daty dowiedzenia się o powołaniu do spadku oraz to, czy w danej linii są małoletni albo osoby, które nie mogą działać samodzielnie.

Szerzej skutki odrzucenia spadku i dalszą kolejność dziedziczenia omawiamy w osobnym poradniku.

Kurator osoby niepełnosprawnej a ubezwłasnowolnienie

W sprawach takich jak opisana najważniejsze jest odróżnienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej od ubezwłasnowolnienia. Ubezwłasnowolnienie całkowite albo częściowe dotyczy sytuacji, w których osoba ze względu na chorobę psychiczną, niepełnosprawność intelektualną albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw. Jest to daleko idąca ingerencja w status prawny człowieka. Odrębne zasady dotyczą tego, jak wygląda spadek dla osoby chorej psychicznie, gdy podstawą działania jest właśnie zaburzenie psychiczne, a nie sama niesprawność fizyczna.

Kurator dla osoby niepełnosprawnej jest rozwiązaniem bardziej punktowym. Zgodnie z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustanawia się go, jeżeli osoba niepełnosprawna potrzebuje pomocy do prowadzenia wszystkich spraw, spraw określonego rodzaju albo do załatwienia konkretnej sprawy. Sąd opiekuńczy określa zakres obowiązków i uprawnień kuratora.

Od aktualnego brzmienia przepisów szczególnie ważne jest to, że kurator osoby niepełnosprawnej jest powołany do reprezentowania tej osoby tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi. Jeżeli celem jest odrzucenie spadku, wniosek powinien więc wprost obejmować reprezentację chorego spadkobiercy przy złożeniu oświadczenia o odrzuceniu spadku po konkretnej osobie.

Szerzej tę kwestię omawiamy w artykule „Testament osoby chorej psychicznie lub z demencją”.

Jak ustanowić kuratora do odrzucenia spadku?

Sprawę prowadzi sąd opiekuńczy, czyli co do zasady sąd rejonowy właściwy dla miejsca zamieszkania albo pobytu osoby, dla której kurator ma zostać ustanowiony. Jeżeli osoba niepełnosprawna może świadomie złożyć wniosek, wniosek pochodzi od niej. Jeżeli jej stan wyłącza możliwość złożenia wniosku lub wyrażenia zgody, sąd może ustanowić kuratora z urzędu. W takiej sytuacji rodzina powinna złożyć do sądu pismo opisujące stan zdrowia, pilność sprawy spadkowej oraz potrzebę ustanowienia kuratora do konkretnej czynności.

We wniosku lub piśmie do sądu warto wskazać kandydata na kuratora. Może to być osoba pełnoletnia, która wyraża zgodę i daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków. W praktyce często jest to małżonek, dorosłe dziecko, rodzic, rodzeństwo albo inna osoba bliska. Sąd nie jest jednak związany każdą propozycją, ponieważ musi ocenić, czy kandydat będzie działał w interesie osoby chorej.

W treści wniosku należy dokładnie opisać, że chodzi o osobę niezdolną do działania w sprawie spadkowej i że potrzebne jest uprawnienie kuratora do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Samo ustanowienie kuratora bez jasnego zakresu reprezentacji może okazać się niewystarczające dla notariusza albo sądu odbierającego oświadczenie.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do pisma kierowanego do sądu warto dołączyć dokumenty, które pozwolą szybko ocenić zarówno sytuację zdrowotną osoby chorej, jak i potrzebę odrzucenia spadku. W szczególności mogą to być:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo,
• dokumenty medyczne potwierdzające chorobę, brak kontaktu albo brak możliwości samodzielnego działania,
• oświadczenie kandydata na kuratora o zgodzie na pełnienie funkcji,
• dokumenty lub informacje wskazujące, że odrzucenie spadku leży w interesie osoby chorej, np. dane o zadłużeniu spadku, wezwania od wierzycieli, informacje o braku majątku spadkowego,
• odpisy wcześniejszych oświadczeń o odrzuceniu spadku przez osoby dziedziczące wcześniej, jeżeli zostały już złożone.

Co do zasady opłata od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi 100 zł, chyba że przepis szczególny przewiduje inną opłatę albo strona skutecznie złoży wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Przy sprawach pilnych warto wprost wskazać sądowi zbliżający się termin do odrzucenia spadku.

Co powinno znaleźć się w postanowieniu sądu?

Postanowienie sądu powinno jasno określać osobę kuratora, osobę, dla której kurator został ustanowiony, oraz zakres spraw powierzonych kuratorowi. Przy odrzuceniu spadku najlepiej, aby z treści postanowienia wynikało, że kurator jest uprawniony do reprezentowania osoby chorej przy złożeniu oświadczenia o odrzuceniu spadku po oznaczonym spadkodawcy.

Po uzyskaniu postanowienia kurator może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku przed sądem albo u notariusza, o ile dokumenty są kompletne i nie ma wątpliwości co do zakresu umocowania. W razie wątpliwości notariusz może wymagać doprecyzowania postanowienia albo skierować do sądu.

FAQ

Czy ciężko chora osoba zawsze musi być ubezwłasnowolniona, aby odrzucić spadek?

Nie. Jeżeli problem wynika głównie z choroby, niepełnosprawności, braku możliwości komunikacji albo fizycznej niemożności działania, a nie z trwałych przesłanek do ubezwłasnowolnienia, właściwsze może być ustanowienie kuratora do konkretnej sprawy. Ostatecznie decyduje sąd po ocenie stanu faktycznego.

Czy rodzina może złożyć wniosek o kuratora, gdy chory nie ma kontaktu?

Przepisy przewidują, że kuratora ustanawia się na wniosek osoby niepełnosprawnej, a w określonych sytuacjach także przy udziale organizacji pozarządowej. Jeżeli jednak stan osoby niepełnosprawnej wyłącza możliwość złożenia wniosku lub wyrażenia zgody, sąd może działać z urzędu. Rodzina może więc zawiadomić sąd, opisać sytuację i przedstawić dokumenty potwierdzające potrzebę ustanowienia kuratora.

Czy kurator może sam zdecydować o odrzuceniu spadku?

Nie powinno się tego zakładać. Kurator osoby niepełnosprawnej reprezentuje ją tylko wtedy i tylko w takim zakresie, w jakim wynika to z postanowienia sądu. Dlatego w sprawie spadkowej trzeba zadbać, aby uprawnienie do reprezentacji przy odrzuceniu konkretnego spadku było wskazane wprost.

Czy brak odrzucenia spadku zawsze oznacza przejęcie wszystkich długów?

Nie. Obecnie brak oświadczenia w terminie zasadniczo oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Nadal może to jednak powodować problemy praktyczne, dlatego przy zadłużonym spadku często bezpieczniejsze jest terminowe odrzucenie spadku.

Czy rodzeństwo rodziców zmarłego musi odrzucać spadek?

Może być to konieczne, ale dopiero wtedy, gdy według ustawowej kolejności dziedziczenia udział przechodzi na dziadków spadkodawcy, a następnie - po odrzuceniu albo śmierci danego dziadka - na jego dzieci lub w określonych przypadkach wnuki. W praktyce trzeba najpierw sprawdzić, czy zmarły miał małżonka, rodzeństwo albo zstępnych rodzeństwa oraz kto już skutecznie odrzucił spadek.

Podsumowanie

W sprawie ciężko chorego spadkobiercy kluczowe jest szybkie ustalenie dwóch kwestii: kto aktualnie dochodzi do dziedziczenia oraz czy osoba chora może samodzielnie złożyć oświadczenie. Jeżeli nie, należy rozważyć ustanowienie kuratora osoby niepełnosprawnej z wyraźnym zakresem reprezentacji obejmującym odrzucenie spadku.

W opisanej sytuacji, jeżeli spadek po synu został odrzucony przez rodziców, a wcześniejsze grupy spadkobierców nie dziedziczą, do spadku mogą dojść dziadkowie, a po odrzuceniu przez dziadków także ich dzieci lub - w określonych przypadkach - wnuki. Dlatego rodzeństwo rodziców spadkodawcy powinno przeanalizować swoją sytuację i terminy, zamiast zakładać, że sprawa dotyczy wyłącznie najbliższej rodziny zmarłego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, art. 1018, art. 1020 oraz przepisy o dziedziczeniu ustawowym - ELI/Dziennik Ustaw.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 183 dotyczący kuratora osoby niepełnosprawnej - ELI/Dziennik Ustaw.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 600 dotyczący trybu ustanowienia kuratora osoby niepełnosprawnej - ELI/Dziennik Ustaw.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - ELI/Dziennik Ustaw.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.