Spadek z osobą ubezwłasnowolnioną – dział, sąd i kurator

Czy osoba ubezwłasnowolniona może dziedziczyć?

Tak. Każdy człowiek ma zdolność prawną, dlatego osoba ubezwłasnowolniona może być spadkobiercą, właścicielem udziału w spadku i uczestnikiem postępowania spadkowego. Ubezwłasnowolnienie wpływa na zdolność do czynności prawnych, a nie na samo prawo do nabycia spadku. Szerzej wyjaśnia to artykuł o dziedziczeniu przez osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych i co do zasady działa za nią opiekun. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Ustanowiony dla niej kurator reprezentuje ją i zarządza jej majątkiem tylko w takim zakresie, jaki wynika z przepisów oraz postanowienia sądu. Dlatego przed dokonaniem konkretnej czynności trzeba sprawdzić treść orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu i dokumentu ustanawiającego opiekuna albo kuratora.

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego. Przykładowo po małżonku dziedziczą małżonek i dzieci w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Przy małżonku i trojgu dzieciach udziały wynoszą więc po 1/4. Testament, odrzucenie spadku, niegodność dziedziczenia albo wcześniejsze zgony spadkobierców mogą jednak zmienić ten wynik.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku przez osobę ubezwłasnowolnioną

Spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, ale może go przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie składa się w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku ustalonego zgodnie z przepisami.

Od 15 listopada 2023 r. do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg 6-miesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o zezwolenie. Nie należy jednak odkładać przygotowania wniosku, ponieważ trzeba prawidłowo ustalić datę rozpoczęcia terminu, krąg spadkobierców i sytuację majątkową spadku.

W przypadku osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie oświadczenie składa opiekun. Proste przyjęcie albo odrzucenie spadku jest ważniejszą czynnością dotyczącą majątku podopiecznego i co do zasady wymaga uprzedniego zezwolenia sądu. Jeżeli toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na proste przyjęcie lub odrzucenie spadku wydaje sąd spadku na podstawie art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego. Poza takim postępowaniem właściwy jest zasadniczo sąd opiekuńczy. Wniosek złożony wcześniej do sądu opiekuńczego podlega przekazaniu sądowi spadku po wszczęciu sprawy o stwierdzenie nabycia spadku.

Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym trzeba dodatkowo ustalić zakres umocowania kuratora. Nie każda osoba ubezwłasnowolniona częściowo jest automatycznie reprezentowana przez kuratora we wszystkich czynnościach. Znaczenie ma treść postanowienia sądu oraz charakter planowanego oświadczenia.

Stwierdzenie nabycia spadku czy akt poświadczenia dziedziczenia?

Ustalenie, kto dziedziczy i w jakich udziałach, następuje w sądzie przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo u notariusza przez zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Oba dokumenty potwierdzają prawa spadkobierców, ale nie rozdzielają jeszcze poszczególnych składników majątku. Więcej o wyborze drogi wyjaśnia poradnik dotyczący postępowania spadkowego w sądzie i u notariusza.

Akt poświadczenia dziedziczenia może być sporządzony, gdy osoby zainteresowane zgodnie uczestniczą w czynności, nie ma sporu co do testamentu lub kręgu spadkobierców, a reprezentacja osoby ubezwłasnowolnionej jest prawidłowo udokumentowana. Notariusz może odmówić dokonania czynności, gdy istnieją wątpliwości wymagające rozstrzygnięcia sądu, konflikt interesów albo braki w umocowaniu opiekuna lub kuratora.

Droga sądowa jest zwykle praktyczniejsza, gdy sprawa obejmuje kilka kolejnych spadków, istnieje spór, nie można zebrać wszystkich zainteresowanych u notariusza albo potrzebne jest zezwolenie sądu spadku na proste przyjęcie lub odrzucenie spadku. Jeżeli sprawa dotyczy spadków po obojgu rodzicach, trzeba odrębnie ustalić dziedziczenie po każdym z nich. Udział nabyty przez małżonka po pierwszym zmarłym rodzicu wchodzi następnie do spadku po tym małżonku, co wpływa na końcowe udziały dzieci.

Jakie dokumenty przygotować?

Zakres dokumentów zależy od stanu faktycznego, ale zwykle potrzebne są odpis aktu zgonu spadkodawcy, akty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo lub małżeństwo, dane i adresy osób mogących dziedziczyć, testamenty oraz informacje o wcześniejszych oświadczeniach spadkowych. Przy kilku spadkach dokumenty trzeba skompletować dla każdego zmarłego.

W sprawie z udziałem osoby ubezwłasnowolnionej należy dołączyć prawomocne postanowienie o ubezwłasnowolnieniu, postanowienie o ustanowieniu opiekuna albo kuratora, zaświadczenie o objęciu opieki oraz dokumenty pokazujące zakres umocowania. Jeżeli planowana czynność wymaga zgody sądu, potrzebne będą również informacje o składzie i wartości spadku, zadłużeniu, proponowanych spłatach oraz sposobie zabezpieczenia środków należnych podopiecznemu.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość lub spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, warto przygotować numer księgi wieczystej, dokument nabycia prawa przez spadkodawcę, zaświadczenie ze spółdzielni, informacje o zadłużeniu i wartości rynkowej. Przy dziale spadku sąd lub notariusz może oczekiwać wyceny albo zgodnego wskazania wartości przez wszystkich spadkobierców.

Czy dzieci mogą zrzec się spadku na rzecz matki?

Po śmierci spadkodawcy nie można już zawrzeć umowy zrzeczenia się dziedziczenia. Taka umowa może zostać zawarta wyłącznie za życia przyszłego spadkodawcy, w formie aktu notarialnego. Po jego śmierci spadkobierca może natomiast przyjąć albo odrzucić spadek, uczestniczyć w dziale spadku, zbyć udział w spadku albo przenieść udział w konkretnym składniku majątku, jeżeli spełnione są wymagania prawne.

Odrzucenie spadku przez dziecko nie oznacza automatycznie, że jego udział przypadnie wdowie. Odrzucający jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, dlatego w jego miejsce mogą wejść jego zstępni. Jeżeli celem rodziny jest przyznanie całego majątku matce, częściej właściwym rozwiązaniem jest zgodny dział spadku ze spłatami albo bez spłat, ewentualnie późniejsze zbycie udziału w spadku.

Pełnoletni spadkobierca mający pełną zdolność do czynności prawnych może zgodzić się na dział bez spłaty, jeżeli rozumie skutki tej decyzji. Udział osoby ubezwłasnowolnionej nie może jednak zostać potraktowany jak wspólny majątek rodziny. Rezygnacja ze spłaty, nieodpłatne przekazanie udziału albo przyznanie całego majątku innemu spadkobiercy wymaga oceny interesu podopiecznego i zwykle uprzedniej zgody sądu.

Dział spadku z udziałem osoby ubezwłasnowolnionej

Dział spadku może nastąpić na podstawie umowy wszystkich spadkobierców albo orzeczenia sądu. Może polegać na podziale rzeczy, przyznaniu składnika jednemu spadkobiercy ze spłatą pozostałych albo sprzedaży i podziale uzyskanej ceny. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział wymaga aktu notarialnego. Akt notarialny jest również wymagany przy rozporządzaniu spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu.

Sąd oceniający czynność dotyczącą udziału osoby ubezwłasnowolnionej bierze pod uwagę przede wszystkim jej dobro i interes majątkowy. Znaczenie mają wartość udziału, wysokość i termin spłaty, zabezpieczenie płatności, koszty utrzymania składnika oraz plan wykorzystania środków. Nieodpłatny dział, w którym podopieczny traci wartościowy udział bez ekwiwalentu, może nie uzyskać zezwolenia.

Przygotowując dział, warto przedstawić konkretny projekt: wskazać składniki spadku, ich wartość, osobę przejmującą majątek, wysokość spłaty dla podopiecznego, termin zapłaty i sposób zabezpieczenia. Ogólna zgoda na bliżej nieokreśloną przyszłą czynność może być niewystarczająca. Zasady dotyczące rozporządzania majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej wymagają każdorazowej oceny konkretnego planu.

Zezwolenie sądu i konflikt interesów opiekuna

Na podstawie art. 156 w związku z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie powinien uzyskać zezwolenie sądu w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. Do takich czynności należą w szczególności rozporządzenie nieruchomością lub udziałem, dział spadku na niekorzystnych warunkach, sprzedaż, darowizna, zrzeczenie się spłaty, zawarcie ugody majątkowej albo obciążenie prawa.

Zezwolenie powinno zostać uzyskane przed dokonaniem czynności. Podpisanie umowy bez wymaganego zezwolenia może prowadzić do jej nieważności i nie zawsze może zostać naprawione późniejszą zgodą. Dlatego najpierw należy ustalić właściwy sąd i uzyskać prawomocne postanowienie, a dopiero później podpisywać akt notarialny lub ugodę.

Art. 159 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zabrania opiekunowi reprezentowania podopiecznego przy czynnościach między nimi oraz przy czynnościach między podopiecznym a małżonkiem, zstępnymi, wstępnymi lub rodzeństwem opiekuna, chyba że chodzi o bezpłatne przysporzenie na rzecz podopiecznego. Zakaz stosuje się odpowiednio także w postępowaniu sądowym i przed innymi organami.

Jeżeli więc matka jest jednocześnie opiekunem ubezwłasnowolnionego syna i sama ma otrzymać jego udział w dziale spadku, nie powinna reprezentować syna przy ustalaniu warunków podziału. Sąd może ustanowić kuratora do konkretnej czynności lub postępowania. Kurator ma działać wyłącznie w interesie osoby ubezwłasnowolnionej, dlatego nie jest związany rodzinnymi uzgodnieniami, jeśli uzna je za niekorzystne.

Darowizna albo sprzedaż udziału osoby ubezwłasnowolnionej

Trzeba odróżnić darowiznę na rzecz osoby ubezwłasnowolnionej od darowizny dokonywanej z jej majątku. Nieodpłatne nabycie wartościowego udziału przez podopiecznego może być dla niego korzystne, ale nadal należy sprawdzić, czy udział nie jest obciążony długami, kosztami albo obowiązkami. Przyjęcie darowizny obciążonej może wymagać dodatkowej oceny.

Darowizna udziału należącego do osoby ubezwłasnowolnionej pomniejsza jej majątek. Wymaga uprzedniej zgody sądu i przekonującego wykazania, dlaczego czynność służy podopiecznemu. W praktyce zgoda na nieodpłatne wyzbycie się wartościowego udziału w mieszkaniu może być trudna do uzyskania. Bezpieczniejszym wariantem bywa sprzedaż za cenę odpowiadającą wartości rynkowej albo dział spadku ze spłatą zabezpieczoną na rzecz podopiecznego.

Sprzedaż udziału także jest ważniejszą czynnością majątkową. We wniosku należy opisać cenę, nabywcę, sposób zapłaty, przeznaczenie środków i zabezpieczenie interesu osoby ubezwłasnowolnionej. Gdy nabywcą ma być opiekun lub osoba mu bliska, trzeba dodatkowo rozwiązać konflikt interesów.

Podatki, spółdzielnia i księga wieczysta

Po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba sprawdzić obowiązki podatkowe. Małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha mogą korzystać ze zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny, ale co do zasady muszą zgłosić nabycie na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek. W imieniu osoby ubezwłasnowolnionej obowiązek wykonuje jej prawidłowo umocowany przedstawiciel.

Jeżeli następnie dochodzi do działu spadku, darowizny lub sprzedaży, mogą powstać odrębne skutki podatkowe. Ich ocena zależy od wartości udziałów, spłat, stopnia pokrewieństwa, formy czynności i wcześniejszych nabyć. Samo zwolnienie z podatku od dziedziczenia nie oznacza automatycznie braku obowiązków przy późniejszym przekazaniu majątku.

Przy spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu po zakończeniu sprawy należy przedłożyć dokumenty spółdzielni mieszkaniowej. Jeżeli dla prawa prowadzona jest księga wieczysta, trzeba ujawnić aktualnych uprawnionych albo osobę, która otrzymała prawo w dziale spadku. Aktualny wpis ułatwia późniejszą sprzedaż, ustanowienie zabezpieczenia i załatwianie spraw związanych z lokalem.

Kolejność działań krok po kroku

1. Ustalić, czy istnieje testament, kto może dziedziczyć i kiedy każda osoba dowiedziała się o swoim powołaniu do spadku.
2. Sprawdzić, czy biegnie termin do przyjęcia lub odrzucenia spadku oraz czy potrzebne jest zezwolenie sądu.
3. Zebrać akty stanu cywilnego, dokumenty dotyczące ubezwłasnowolnienia, opiekuna lub kuratora oraz dokumenty majątku i zadłużenia.
4. Wybrać sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.
5. Przy kilku zmarłych przeprowadzić odrębne ustalenie dziedziczenia po każdym z nich i obliczyć końcowe udziały.
6. Ustalić wartość majątku oraz przygotować projekt działu spadku, spłat, sprzedaży lub darowizny.
7. Uzyskać uprzednie zezwolenie właściwego sądu, jeżeli planowana czynność przekracza zwykły zarząd majątkiem podopiecznego.
8. W razie konfliktu interesów doprowadzić do ustanowienia kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej.
9. Przeprowadzić dział spadku albo inną czynność w wymaganej formie, a następnie wykonać obowiązki podatkowe, spółdzielcze i wieczystoksięgowe.

FAQ

Czy osoba ubezwłasnowolniona może odziedziczyć mieszkanie?

Tak. Ubezwłasnowolnienie nie pozbawia zdolności prawnej. Osoba ubezwłasnowolniona może nabyć mieszkanie, udział w nieruchomości albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, lecz czynności dotyczące tego majątku wymagają prawidłowej reprezentacji.

Czy notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia z udziałem osoby ubezwłasnowolnionej?

Może to być możliwe, jeżeli nie ma sporu, wszyscy zainteresowani biorą udział w czynności, a opiekun lub kurator ma właściwe umocowanie. Gdy reprezentacja budzi wątpliwości albo istnieje konflikt interesów, notariusz może odmówić i wskazać drogę sądową.

Czy opiekun może sam odrzucić spadek za osobę ubezwłasnowolnioną?

Co do zasady odrzucenie spadku jest ważniejszą czynnością majątkową i wymaga uprzedniego zezwolenia sądu. Jeżeli trwa sprawa o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie wydaje sąd spadku; w pozostałych przypadkach zasadniczo sąd opiekuńczy.

Czy brak oświadczenia oznacza odrzucenie spadku?

Nie. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ogranicza to odpowiedzialność za długi, ale nie zwalnia z potrzeby ustalenia składu spadku i prawidłowego zarządzania odziedziczonym majątkiem.

Czy można przyznać cały spadek opiekunowi bez spłaty podopiecznego?

Tylko wyjątkowo, gdy rozwiązanie zostanie uznane za zgodne z interesem osoby ubezwłasnowolnionej. Przy wartościowym udziale brak spłaty zazwyczaj wymaga szczególnie mocnego uzasadnienia. Dodatkowo konflikt interesów opiekuna może wymagać ustanowienia kuratora.

Kiedy potrzebny jest kurator?

Kurator jest potrzebny zwłaszcza wtedy, gdy opiekun nie może reprezentować podopiecznego z powodu konfliktu interesów, na przykład sam ma otrzymać jego udział, ustalać należną mu spłatę albo zawierać z nim czynność prawną.

Czy po spadku trzeba złożyć SD-Z2?

Najbliższa rodzina korzysta ze zwolnienia po spełnieniu warunków ustawowych. Co do zasady zgłoszenie SD-Z2 składa się w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia postanowienia spadkowego albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek.

Podsumowanie

Spadek z udziałem osoby ubezwłasnowolnionej można skutecznie potwierdzić i podzielić, lecz wymaga to rozdzielenia kilku etapów: oświadczeń spadkowych, potwierdzenia dziedziczenia, zezwolenia na ważniejsze czynności, rozwiązania konfliktu interesów oraz działu spadku w odpowiedniej formie. Opiekun lub kurator nie może traktować udziału podopiecznego jak majątku rodzinnego, którym można swobodnie dysponować.

Najbezpieczniej najpierw ustalić spadkobierców i terminy, następnie zgromadzić dokumenty oraz potwierdzić nabycie spadku, a dopiero potem przygotować konkretny projekt działu, sprzedaży lub darowizny. Gdy opiekun ma własny interes w czynności, należy liczyć się z ustanowieniem kuratora i szczegółową kontrolą sądu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59 ze zm.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 ze zm.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. 2023 poz. 1615
5. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91 ze zm.
6. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207 ze zm.
7. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych – Dz.U. 2001 nr 4 poz. 27 ze zm.
8. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1961 r., sygn. akt 1 CO 16/61
9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1982 r., sygn. akt I CR 234/82
10. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1996 r., sygn. akt II CRN 214/95