Testament notarialny po śmierci spadkodawcy – co zrobić dalej?

Testament notarialny po śmierci spadkodawcy – od czego zacząć?

Po śmierci osoby, która zostawiła testament notarialny, trzeba najpierw sprawdzić dokładną treść aktu notarialnego. Jeżeli nie ma pewności, czy zmarły rzeczywiście sporządził taki dokument, warto najpierw ustalić, jak sprawdzić, czy zmarły zostawił testament. W praktyce bardzo ważne jest, czy spadkodawca powołał daną osobę do całości albo części spadku, czy tylko przeznaczył jej konkretną rzecz, na przykład mieszkanie.

W testamencie notarialnym mogą pojawić się różne rozwiązania:

• powołanie do spadku, czyli wskazanie spadkobiercy, który nabywa określony udział w całym spadku,
• zapis zwykły, który daje uprawnienie do żądania określonego świadczenia od spadkobiercy,
• zapis windykacyjny, który może powodować nabycie konkretnej rzeczy lub prawa już z chwilą śmierci spadkodawcy, ale wymaga precyzyjnej treści testamentu notarialnego.

Jeżeli w testamencie zapisano, że mama pozostawia mieszkanie jednej osobie, trzeba sprawdzić, czy chodzi o powołanie do spadku, czy o zapis windykacyjny. Od tego zależy sposób opisania sprawy we wniosku, zakres dokumentów oraz dalsze rozliczenia z innymi osobami.

Do wykazania praw do spadku potrzebny jest co do zasady jeden z dwóch dokumentów:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku,
• zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Jeżeli wybór trybu nie jest oczywisty, pomocne może być porównanie, czym różni się stwierdzenie nabycia spadku czy akt poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli ojciec był współwłaścicielem mieszkania i zmarł wcześniej, należy również sprawdzić, czy przeprowadzono po nim postępowanie spadkowe. Testament mamy obejmuje jej majątek, ale nie zastępuje formalności dotyczących udziału, który należał do ojca.

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie

Droga sądowa jest właściwa zwłaszcza wtedy, gdy nie wszystkie osoby mogą stawić się u notariusza, istnieje spór, trzeba wyjaśnić wcześniejsze dziedziczenie po drugim rodzicu albo jeden z uczestników mieszka za granicą i nie chce lub nie może przyjechać do Polski.

Praktycznym wariantem tej procedury jest stwierdzenie nabycia spadku po cioci z testamentu notarialnego. Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

We wniosku należy wskazać uczestników postępowania, czyli osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. W typowej sprawie po rodzicu będą to dzieci, małżonek zmarłego, a czasem także dalsi krewni, jeżeli wynika to z konkretnego stanu faktycznego.

Do wniosku najczęściej dołącza się:

• oryginał testamentu, jeżeli nie został już złożony w sądzie albo u notariusza,
• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów urodzenia dzieci spadkodawcy,
• odpisy aktów małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko,
• odpis aktu zgonu wcześniejszego małżonka albo innego spadkobiercy, jeżeli ma to znaczenie dla sprawy,
• odpis wniosku i załączników dla każdego uczestnika postępowania,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej.

Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się opłatę stałą 100 zł. Dodatkowo należy uiścić 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w tym samym piśmie zawarto także wniosek o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, może pojawić się osobna opłata za tę czynność.

Stwierdzenie nabycia spadku przed notariuszem

Alternatywą dla sądu jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Ma on taką samą moc jak prawomocne postanowienie sądu, ale można go sporządzić tylko wtedy, gdy spełnione są warunki przewidziane w przepisach.

Najważniejszy warunek praktyczny jest taki, że u notariusza muszą stawić się osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osoby, na rzecz których spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne. Notariusz musi mieć możliwość ustalenia, że nie ma sporu co do osoby spadkobiercy, podstawy dziedziczenia i wysokości udziałów.

W opisanej sytuacji brat mieszkający w Kanadzie może być przeszkodą dla szybkiego załatwienia sprawy u notariusza, jeżeli jego osobisty udział albo prawidłowe pełnomocnictwo są konieczne do dokonania czynności. W praktyce trzeba wcześniej uzgodnić z wybraną kancelarią notarialną, jakie dokumenty i umocowania będą wymagane.

Do notariusza zwykle przygotowuje się te same podstawowe dokumenty co do sądu: akt zgonu spadkodawcy, akty stanu cywilnego spadkobierców, testament, dane uczestników oraz informacje o wcześniejszych sprawach spadkowych. Jeżeli w majątku jest nieruchomość, przydatny będzie również numer księgi wieczystej.

Koszty notarialne zależą od zakresu czynności. W typowej sprawie trzeba liczyć się między innymi z taksą za protokół dziedziczenia, aktem poświadczenia dziedziczenia, ewentualnym protokołem otwarcia i ogłoszenia testamentu, opłatą za wpis do Rejestru Spadkowego, podatkiem VAT oraz kosztami wypisów.

Otwarcie i ogłoszenie testamentu przez notariusza albo sąd

Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że testament został złożony u notariusza. Testament może zostać otwarty i ogłoszony przez sąd albo notariusza, gdy istnieje dowód śmierci spadkodawcy.

Otwarcie i ogłoszenie testamentu nie oznacza jeszcze działu spadku ani przeniesienia własności konkretnego mieszkania. Jest to czynność, która pozwala ujawnić treść testamentu i wykorzystać go w dalszym postępowaniu o potwierdzenie dziedziczenia.

Czy brat mieszkający za granicą musi przyjechać do Polski?

Nie zawsze. O tym, jak przeprowadzić spadek w Polsce, gdy mieszkasz za granicą, piszemy szerzej w osobnym artykule. W postępowaniu sądowym uczestnik mieszkający za granicą może co do zasady otrzymywać korespondencję pod wskazanym adresem, złożyć pisemne stanowisko albo ustanowić pełnomocnika w Polsce. Jeżeli sąd uzna jego udział za konieczny, może wezwać go do zajęcia stanowiska lub dokonania określonej czynności.

Pełnomocnictwo udzielone za granicą powinno być przygotowane w formie akceptowanej w Polsce. W praktyce często wymaga się poświadczenia podpisu, klauzuli apostille albo legalizacji oraz tłumaczenia przysięgłego na język polski. Wymogi zależą od państwa, w którym dokument sporządzono, i rodzaju czynności, do której pełnomocnik ma być umocowany.

Jeżeli brat został wcześniej spłacony, nie zawsze oznacza to, że nie ma żadnych praw w sprawie. Trzeba ustalić, czy była to darowizna, rozliczenie rodzinne, umowa działu spadku, umowa zrzeczenia się dziedziczenia zawarta jeszcze za życia spadkodawcy, czy tylko nieformalne rozliczenie. Znaczenie prawne tych sytuacji jest różne.

Spadek po ojcu a testament po mamie

Jeżeli ojciec był współwłaścicielem mieszkania i zmarł w 2008 r., trzeba odrębnie ustalić, kto nabył spadek po nim. Pomocne może być omówienie, jak przejąć mieszkanie po śmierci ojca. Testament mamy obejmuje co do zasady jej majątek, a nie udział należący do ojca, który wcześniej wszedł do spadku po nim.

W praktyce mogą więc być potrzebne dwie czynności:

• potwierdzenie nabycia spadku po ojcu, jeżeli wcześniej tego nie zrobiono,
• potwierdzenie nabycia spadku po mamie na podstawie testamentu.

W sprawie po ojcu trzeba uwzględnić przepisy obowiązujące w dacie jego śmierci. Jeżeli spadek otworzył się w 2008 r., brak oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku w ustawowym terminie mógł wywoływać inne skutki niż obecnie, dlatego nie należy automatycznie stosować dzisiejszych zasad do dawnych spadków.

Dopiero po ustaleniu, kto i w jakich udziałach dziedziczył po każdym z rodziców, można bezpiecznie przejść do działu spadku albo do rozliczenia udziałów w mieszkaniu.

Przekazanie udziału w spadku przez brata

Jeżeli po ojcu brat nabył udział w spadku i chce go przenieść na siostrę, samo oświadczenie, że był kiedyś spłacony, może nie wystarczyć. Potrzebna może być umowa działu spadku, umowa zbycia udziału w spadku albo inne rozliczenie, zależnie od tego, na jakim etapie jest sprawa i jaki skład majątku wchodzi do spadku.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, czynność przenosząca prawa do niej będzie wymagała zachowania właściwej formy, najczęściej aktu notarialnego. W sądzie możliwy jest również zgodny dział spadku, jeżeli uczestnicy są zgodni co do sposobu podziału.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadkobierca może złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Przy testamencie takim momentem może być w praktyce dzień uzyskania wiarygodnej informacji o powołaniu do spadku z testamentu, a nie zawsze sam dzień śmierci spadkodawcy.

W przypadku spadków otwartych od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ogranicza to odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zwalnia z konieczności uporządkowania formalności.

W sprawie, w której mama wskazała w testamencie jedną osobę jako spadkobiercę, brat nie odrzuca spadku po mamie tylko dlatego, że nie został powołany do dziedziczenia. Może natomiast mieć znaczenie jego status jako uczestnika postępowania, ponieważ jako dziecko spadkodawcy jest osobą, która dziedziczyłaby ustawowo, gdyby testament był nieważny albo nieskuteczny.

Trzeba też odróżnić dziedziczenie od zachowku. Jeżeli brat został pominięty w testamencie, może w określonych sytuacjach rozważać roszczenie o zachowek. Wcześniejsze spłaty, darowizny albo inne rozliczenia rodzinne mogą mieć znaczenie przy ocenie, czy i w jakiej wysokości takie roszczenie istnieje.

Podatek po potwierdzeniu dziedziczenia

Testament notarialny nie zastępuje zgłoszenia podatkowego. Po uzyskaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo prawomocnego postanowienia trzeba ustalić, od kiedy biegnie termin i jaki formularz składa każdy spadkobierca. Szczegółowe zasady omawia artykuł: termin na zgłoszenie spadku.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak wybór sądu albo notariusza może wyglądać w praktyce przy testamencie notarialnym, nieruchomości i spadkobiercy mieszkającym za granicą.

FAQ

Czy testament notarialny wystarczy, żeby przepisać mieszkanie?

Nie. Testament jest podstawą dziedziczenia albo zapisu, ale do wykazania praw do mieszkania potrzebne jest prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Szerzej tę kwestię omawiamy w artykule „Testament notarialny czy własnoręczny – co wybrać?”.

Czy sprawę z testamentu można załatwić u dowolnego notariusza?

Co do zasady tak, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Najważniejsze jest to, aby nie było sporu i aby stawiły się wymagane osoby albo działały przez prawidłowo umocowanych pełnomocników.

Co zrobić, gdy drugi spadkobierca mieszka za granicą?

Można rozważyć postępowanie sądowe albo ustanowienie pełnomocnika w Polsce. Dokument pełnomocnictwa sporządzony za granicą może wymagać apostille lub legalizacji oraz tłumaczenia przysięgłego.

Czy brat może odrzucić spadek, jeżeli testament powołuje tylko siostrę?

Jeżeli brat nie jest powołany do spadku z testamentu, zwykle nie odrzuca spadku tylko z tego powodu. Może jednak być uczestnikiem sprawy jako osoba, która dziedziczyłaby ustawowo, gdyby testament okazał się nieważny lub nieskuteczny.

Czy pominięty w testamencie brat może żądać zachowku?

Tak, w określonych sytuacjach dziecko spadkodawcy pominięte w testamencie może dochodzić zachowku. Trzeba jednak uwzględnić wcześniejsze darowizny, spłaty, ewentualne wydziedziczenie i dokładny skład spadku.

Kiedy trzeba złożyć SD-Z2 po dziedziczeniu po rodzicu?

Termin wynosi 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Od 2026 r. możliwe jest przywrócenie terminu, jeżeli uchybienie nastąpiło bez winy podatnika, ale bezpieczniej nie dopuszczać do opóźnienia.

Podsumowanie

Po śmierci osoby, która zostawiła testament notarialny, należy doprowadzić do formalnego potwierdzenia dziedziczenia. Można to zrobić w sądzie albo u notariusza, ale notariusz nie zawsze będzie możliwy, zwłaszcza gdy nie wszyscy zainteresowani mogą się stawić albo istnieją dodatkowe komplikacje rodzinne.

W opisanej sprawie trzeba uwzględnić nie tylko testament mamy, lecz także wcześniejszą śmierć ojca i jego udział w mieszkaniu. Dopiero po uporządkowaniu obu spadków można bezpiecznie rozliczyć udziały, ujawnić własność w księdze wieczystej i dopełnić obowiązków podatkowych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 922 i nast., art. 981¹ i nast., art. 991 i nast., art. 1012-1015 oraz art. 1025 - ISAP.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o ogłoszeniu testamentu i stwierdzeniu nabycia spadku - ISAP.

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, przepisy o akcie poświadczenia dziedziczenia - ISAP.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a i art. 4c - ISAP.

5. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 - ISAP.

6. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - ISAP.